ଦେଵାନ୍ ଦେଵଯଜୋ ଯକ୍ଷଯଜୋ ଯକ୍ଷାନ୍ ଵ୍ରଜନ୍ତି ହି । ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଯଜୋ ଯାନ୍ତି ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛଂ ତଦ୍ ଆଶ୍ରଯେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯକ୍ଷମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଯାହା ଅମୂଳ୍ୟ ଓ ଯାହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଚାହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଲୋକେ ପାଇଥାନ୍ତି।
ସ ଶୁକ୍ରୋ ଭୃଗୁପୁତ୍ରୋ ହି ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଥମଦୃଷ୍ଟେନ ଦୃଶ୍ଯେନାଶୁ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲେ।
ଅଭିଜାତାପରିମ୍ଲାନା ବାଲା ଯତ୍ ପ୍ରଥମଂ ପୁରଃ । ସଂଵିତ୍ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ରୂପା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯା ନ କାଚନ
ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁମାନେ ଯେଉଁ ଦିନ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଇ ରୂପ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ହୁଏନାହିଁ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦଶାଭେଦଂ ଭଗଵନ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି । କଥଂ ଚ ଜାଗ୍ରଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽଜାଗ୍ରତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। କିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ ହୁଏ, ତାହା କୁହନ୍ତୁ।
ସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ଅସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସମୁଦାହୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ଜାଗ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚେତ୍ କ୍ଷଣଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ କାଲାନ୍ତରସ୍ଥିତଃ । ତଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜାଗ୍ରତ୍ତ୍ଵମ୍ ଋଚ୍ଛତି
ଯଦି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା କିଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେଠି ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦଶାଭେଦୋ ନ ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରତାଂ ଵିନା । ସମସ୍ ସଦୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ସମସ୍ତାନୁଭଵୋ ଽନଯୋଃ
ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ନିଶ୍ଚିତତା କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ବିନା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ସବୁଠାରେ ସମାନ ଅଛି।
ଯଦ୍ ଏଵ ସ୍ଥିରତାମ୍ ଏତି ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ । କ୍ଷଣଭଙ୍ଗାତ୍ମକସ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଯଥା ଭଵତି ତଚ୍ ଛୃଣୁ
ଯେଉଁଠି ଦୃଢତା ଆସେ, ସେହିକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ସ୍ୱପ୍ନ କେମିତି କ୍ଷଣକେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତାହା କଣ।
ଜୀଵଧାତୁଶ୍ ଶରୀରେ ଽନ୍ତର୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଯେନ ଜୀଵ୍ଯତେ । ତେଜୋ ଵୀର୍ଯଂ ଜୀଵଧାତୁର୍ ଇତ୍ଯାଦ୍ଯଭିଧମ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍
ଦେହର ଭିତରେ ଏକ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ତେଜ' କିମ୍ବା 'ବୀର୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଜୀବ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ, ପ୍ରିୟ।
ଵ୍ଯଵହାରୀ ଯଦା କାଯୋ ମନସା କର୍ମଣା ଗିରା । ଭଵେତ୍ ତଦା ସ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଜୀଵଧାତୁଃ ପ୍ରସର୍ପତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ସରିସରି ଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସର୍ପତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତି ହି । ପୁଷ୍ଟତ୍ଵାତ୍ ସୈତି ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତର୍ଲୀନଜଗଦ୍ଭ୍ରମା
ଏହା ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଲେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଲୁଚି ରହିଥାଏ।
ସେକ୍ଷଣାଦିଷୁ ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ପ୍ରସର୍ପନ୍ତୀ ବହିର୍ମଯମ୍ । ନାନାକାରଵିକାରାଢ୍ଯଂ ରୂପମ୍ ଆତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ବହିଯାଇ, ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଏକ ରୂପକୁ ଦେଖେ।
ତତ୍ସ୍ଥିରତ୍ଵାତ୍ ତଥୈଵାଥ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ । ଜାଗ୍ରତ୍କ୍ରମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତାଦିକ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅନୁକ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ତୁମେ ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥାର ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଯଦା କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନୋ ଵପୁଃ । ଶାନ୍ତ ଆତିଷ୍ଠତି ସ୍ଵଚ୍ଛୋ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅସୌ
ଯେତେବେଳେ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଓ ପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ।
ସମତାମ୍ ଆଗତୈର୍ ଵାତୈଃ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ନ ହୃଦନ୍ତରେ । ନିର୍ଵାତସଦନେ ଦୀପୋ ଯଥାଲୋକୈକକାରକଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ବାୟୁଗୁଡ଼ିକ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ନିର୍ବାତ ଘରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତତସ୍ ସରତି ନାଙ୍ଗେଷୁ ସଂଵିତ୍ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ତେନ ନୋ । ନ ଚେକ୍ଷଣାଦୀନ୍ଯ୍ ଆଯାତି ରନ୍ଧ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଆଯାତି ନୋ ବହିଃ
ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ଅଂଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ଏହା ସେଥିରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏନାହିଁ, ବାହାରେ ଆସିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵୋ ଽନ୍ତର୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତି ତୈଲସଂଵିଦ୍ ଯଥା ତିଲେ । ଶୀତସଂଵିଦ୍ ଧିମ ଇଵ ସ୍ନେହସଂଵିଦ୍ ଯଥା ଘୃତେ
ଜୀବ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ସେସମ ଦାଣାରେ ତେଲର ଅନୁଭୂତି, ବରଫରେ ଠଣ୍ଡାର ଅନୁଭୂତି, ଘିଅରେ ତେଲିଆପଣର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ।
ଜୀଵଃ କାଲକଲାଂ କାଞ୍ଚିତ୍ ତିଷ୍ଠଞ୍ ଶାନ୍ତତଯାତ୍ମନି । ଦଶାମ୍ ଆଯାତି ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ସୌମ୍ଯଵାତାଂ ଵିଚେତନାମ୍
ଜୀବ ସମୟର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଭାବେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚେତସ୍ଯ୍ ଉପରତେ ଶାମ୍ଯନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପି । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତୁର୍ଯଵାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ମନର କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ସାଧାରଣ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତିନିଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ରହିଥାଏ, ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ସୌଷୁପ୍ତାତ୍ ସୋମ୍ଯତାଂ ଯାତୈଃ ପ୍ରାଣୈସ୍ ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ଯଦା । ସ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ସା ସଂଵିତ୍ ତତଶ୍ ଚିତ୍ତତଯୋଦିତା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ଥାଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିଁ ସମୟରେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପରେ ମନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵାନ୍ତସ୍ସଂସ୍ଥଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ଭାଗଭାଗୈଃ କ୍ରମଭ୍ରମୈଃ । ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵାନ୍ତର୍ ଏଵାଶୁ ସ୍ଫାରଂ ବୀଜମ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେହି ବିଶ୍ୱକୁ ଆମେ ଆପଣ ମନରେ ଖଣ୍ଡେ ଖଣ୍ଡେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦେଖୁଥାଉ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଗୋଟିଏ ବିଉ ଭିତରେ ରହିଥାଏ।
ଜୀଵଧାତୁର୍ ଯଦା ଵାତୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଙ୍କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍ । ତଦୋହ୍ଯତେ ଽମ୍ବର ଇଵ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଖେ ଗତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆକାଶ ମନେ ହେବା ପରି ଆପଣ ଭିତରେ ଚଳନ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଦାମ୍ଭସା ପ୍ଲାଵ୍ଯତେ ଽସୌ ତଦା ଵାର୍ଯାଦିସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭଵତି ସ୍ଵାମୋଦଂ କୁସୁମଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ଭିଜିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ଆପଣ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଫୁଲ ଭିତରେ ନିଜସ୍ୱ ସୁଗନ୍ଧ ପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଦା ପିତ୍ତାଦିନାକ୍ରାନ୍ତସ୍ ତଦାଗ୍ନ୍ଯୌଷ୍ଣ୍ଯାଦିସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଅନ୍ତର୍ ଏଵାନୁଭଵତି ସ୍ଫାରଂ ବହିର୍ ଇଵାଖିଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେହୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନେ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି, ତାପ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଲ୍ଲାସ ଭାବକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ବାହାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଘଟୁଛି।
ରକ୍ତାପୂର୍ଣୋ ରକ୍ତଵର୍ଣାନ୍ ଦେଶକାଲାନ୍ ବହିର୍ ଯଦା । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ରୈଵ ଚ ନିମଜ୍ଜତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ବାହାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନୁଭବର ସ୍ୱଭାବରୁ ସେ ସେଠି ଏକାଗ୍ର ହୁଏ।
ସେଵତେ ଵାସନାଂ ଯାଂ ତାଂ ସୋ ଽନ୍ତଃ ପଶ୍ଯତି ନିଦ୍ରିତଃ । ପଵନୈଃ କ୍ଷୋଭିତୋ ରନ୍ଧ୍ରୈର୍ ବହିର୍ ଅକ୍ଷାଦିଭିର୍ ଯଥା
ମନ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାହା ସେ ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ଭିତରେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାର୍ଗରେ ବାହାରେ ଦେଖେ।
ଅନାକ୍ରନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଚ୍ଛିଦ୍ରୋ ଯଦ୍ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଏଵ ସଃ । ସଂଵିଦାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜିନିଷ ଆସୁନାହିଁ ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମାକ୍ରନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯଚ୍ଛିଦ୍ରୋ ଯତ୍ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ବାହ୍ଯସଂଵିଦା । ପରିପଶ୍ଯତି ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମତିମତ୍ତମାଃ
ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଓ ମନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଜଣେ ଦେଖେ, ତାହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଇତି ଵିଦିତଵତା ତ୍ଵଯାଧୁନାନ୍ତଃ ପ୍ରଥିତମହାମତିନେହ ସତ୍ଯତାସ୍ଥା । ଅସତି ଜଗତି ନୈଵ ଭାଵନୀଯା ମୃତିହୃତିସଂସୃତିଦୋଷଭାଵନୀ ଯା
ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ତୁମେ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦୋଷ ବିଷୟରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରନି।
ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଵଚ୍ ଚେତୋ ଯଦ୍ ଭାଵଯତି ଭୂରିଶଃ । ତତ୍ତାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅନଲାଶ୍ଲେଷାଦ୍ ଅଯଃପିଣ୍ଡୋ ଽଗ୍ନିତାମ୍ ଇଵ
ମନ ଯେଉଁ କଥାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଥାଏ, ତାହା ସେଇ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଲୋହା ଗରମ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ନେଇଯାଏ।