ଵିଚାରଃ ଫଲିତସ୍ ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଯସ୍ଯ ସନ୍ମତେଃ । ଦିନାନୁଦିନମ୍ ଆଯାତି ତାନଵଂ ଭୋଗଗୃଧ୍ନୁତା
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଫଳିତ ହୋଇଛି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗ ଆସକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ କମିଯାଏ।
ଯଥା ଦେହୋପଯୁକ୍ତଂ ହି କରୋତ୍ଯ୍ ଆରୋଗ୍ଯମ୍ ଔଷଧମ୍ । ତଥେନ୍ଦ୍ରିଯଜଯେ ନ୍ଯସ୍ତୋ ଵିଵେକଃ ଫଲିତୋ ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଶରୀର ପାଇଁ ଠିକ୍ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଔଷଧ ଶୁସ୍ଥତା ଆଣେ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବିବେକ ବ୍ୟବହାର କଲେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ଵିଵେକୋ ଽସ୍ତି ଵଚସ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିତ୍ରେ ଽଗ୍ନିର୍ ଇଵ ଭାସୁରଃ । ଯସ୍ଯ ତେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଦୁଃଖାଯୈଵ ଵିଵେକିତା
ଯାହାଙ୍କର ବିବେକ କେବଳ କଥାରେ ରହିଯାଏ, ତାହା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଯଥା ସ୍ପର୍ଶେନ ପଵନସ୍ ସତ୍ତାମ୍ ଆଯାତି ନୋ ଗିରା । ତଥେଚ୍ଛାତାନଵେନୈଵ ଵିଵେକୋ ଽସ୍ଯେତି ବୁଧ୍ଯତେ
ଯେପରି ବାତାସକୁ ଛୁଇଁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, କଥା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେପରି ଇଚ୍ଛା କମିଲେ ବିବେକ ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିହେବା।
ଚିତ୍ରାମୃତଂ ନାମୃତମ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଧି ଚିତ୍ରାନଲଂ ନାନଲମ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଧି । ଚିତ୍ରେ ଽଙ୍ଗନା ନୂନମ୍ ଅନଙ୍ଗନୈଵ ଵାଚା ଵିଵେକସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଵେକ ଏଵ
ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅମୃତ ଅସଲି ଅମୃତ ନୁହେଁ; ଚିତ୍ରର ଅଗ୍ନି ଅସଲି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ। ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ନାରୀ ଅସଲି ନାରୀ ନୁହେଁ; କେବଳ କଥା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଅସଲି ବିବେକ ନୁହେଁ।
ପୂର୍ଵଂ ଵିଵେକେନ ତନୁତ୍ଵମ୍ ଏତି ରାଗୋ ଽଥ ଵୈରଂ ଚ ସମୂଲମ୍ ଏଵ । ପଶ୍ଚାତ୍ ପରିକ୍ଷୀଯତ ଏଵ ଯତ୍ର ସ ପାଵନସ୍ ତତ୍ର ଵିଵେକିତାସ୍ତି
ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ମୂଳରୁ କମିଯାଏ; ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପବିତ୍ରତା ଆସେ, ସେଠି ସତ୍ୟ ବିବେକ ରହିଥାଏ।
ଅଥୋତ୍ପତ୍ତିପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ । ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ରାମ ଜ୍ଞାତଂ ନିର୍ଵାଣକାରି ଯତ୍
ଏବେ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରୁ ପରେ, ଏହାକୁ ଶୁଣ, ରାମ। ଏହା ହେଉଛି ସ୍ଥିତି ବିଷୟ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଚିଦ୍ଘନୈକଘନାତ୍ମତ୍ଵାଜ୍ ଜୀଵାନ୍ତର୍ ଜୀଵଜାତଯଃ । କଦଲୀଦଲଵତ୍ ସନ୍ତି କୀଟା ଇଵ ନରୋଦରେ
ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ ଏକ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଥିବାରୁ, ତାହାର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଖଜୁରି ଗଛର ତଳ ତଳ ପତ୍ର କିମ୍ବା ମଣିଷ ଦେହରେ କୀଟପତଙ୍ଗ।
ଯୋ ଯୋ ରାମ ଯଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କଲ୍କସ୍ଵେଦାଦ୍ ଭଵେତ୍ କ୍ରିମିଃ । ତତ୍ତନ୍ନାମ ତଥା ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଖଂ ଜୀଵୀଭଵତି ସ୍ଵତଃ
ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଘାମ ଓ ମଳରୁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମନରୁ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଥା ଯଥା ଯତନ୍ତେ ତେ ଜୀଵକାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମସିଦ୍ଧଯେ । ତଥା ତଥା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଵିଚିତ୍ରୋପାସନକ୍ରମୈଃ
ଯେଉଁପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉପାସନା ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଦେଵାନ୍ ଦେଵଯଜୋ ଯକ୍ଷଯଜୋ ଯକ୍ଷାନ୍ ଵ୍ରଜନ୍ତି ହି । ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଯଜୋ ଯାନ୍ତି ଯଦ୍ ଅତୁଚ୍ଛଂ ତଦ୍ ଆଶ୍ରଯେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତା ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯକ୍ଷମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଯାହା ଅମୂଳ୍ୟ ଓ ଯାହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଚାହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଲୋକେ ପାଇଥାନ୍ତି।
ସ ଶୁକ୍ରୋ ଭୃଗୁପୁତ୍ରୋ ହି ନିର୍ମଲତ୍ଵାତ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ବଦ୍ଧଃ ପ୍ରଥମଦୃଷ୍ଟେନ ଦୃଶ୍ଯେନାଶୁ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ, ନିଜ ଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲେ।
ଅଭିଜାତାପରିମ୍ଲାନା ବାଲା ଯତ୍ ପ୍ରଥମଂ ପୁରଃ । ସଂଵିତ୍ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ରୂପା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯା ନ କାଚନ
ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁମାନେ ଯେଉଁ ଦିନ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଇ ରୂପ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ହୁଏନାହିଁ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦଶାଭେଦଂ ଭଗଵନ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି । କଥଂ ଚ ଜାଗ୍ରଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽଜାଗ୍ରତ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। କିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ ହୁଏ, ତାହା କୁହନ୍ତୁ।
ସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯଯୁକ୍ତଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ । ଅସ୍ଥିରପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସମୁଦାହୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ଜାଗ୍ରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜାଗ୍ରଚ୍ ଚେତ୍ କ୍ଷଣଦୃଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ କାଲାନ୍ତରସ୍ଥିତଃ । ତଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜାଗ୍ରତ୍ତ୍ଵମ୍ ଋଚ୍ଛତି
ଯଦି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା କିଛି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେଠି ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଦଶାଭେଦୋ ନ ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରତାଂ ଵିନା । ସମସ୍ ସଦୈଵ ସର୍ଵତ୍ର ସମସ୍ତାନୁଭଵୋ ଽନଯୋଃ
ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ନିଶ୍ଚିତତା କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ବିନା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହି ଦୁଇଁଠିରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ସବୁଠାରେ ସମାନ ଅଛି।
ଯଦ୍ ଏଵ ସ୍ଥିରତାମ୍ ଏତି ତଜ୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ । କ୍ଷଣଭଙ୍ଗାତ୍ମକସ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଯଥା ଭଵତି ତଚ୍ ଛୃଣୁ
ଯେଉଁଠି ଦୃଢତା ଆସେ, ସେହିକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ସ୍ୱପ୍ନ କେମିତି କ୍ଷଣକେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତାହା କଣ।
ଜୀଵଧାତୁଶ୍ ଶରୀରେ ଽନ୍ତର୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଯେନ ଜୀଵ୍ଯତେ । ତେଜୋ ଵୀର୍ଯଂ ଜୀଵଧାତୁର୍ ଇତ୍ଯାଦ୍ଯଭିଧମ୍ ଅଙ୍ଗ ତତ୍
ଦେହର ଭିତରେ ଏକ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ 'ତେଜ' କିମ୍ବା 'ବୀର୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଜୀବ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ, ପ୍ରିୟ।
ଵ୍ଯଵହାରୀ ଯଦା କାଯୋ ମନସା କର୍ମଣା ଗିରା । ଭଵେତ୍ ତଦା ସ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଜୀଵଧାତୁଃ ପ୍ରସର୍ପତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଓ ସରିସରି ଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସର୍ପତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ସ୍ପର୍ଶାତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଉଦେତି ହି । ପୁଷ୍ଟତ୍ଵାତ୍ ସୈତି ଚିତ୍ତାଖ୍ଯାମ୍ ଅନ୍ତର୍ଲୀନଜଗଦ୍ଭ୍ରମା
ଏହା ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାପିଲେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଲୁଚି ରହିଥାଏ।
ସେକ୍ଷଣାଦିଷୁ ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ପ୍ରସର୍ପନ୍ତୀ ବହିର୍ମଯମ୍ । ନାନାକାରଵିକାରାଢ୍ଯଂ ରୂପମ୍ ଆତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି
ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ବହିଯାଇ, ଏହା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହିତ ଏକ ରୂପକୁ ଦେଖେ।
ତତ୍ସ୍ଥିରତ୍ଵାତ୍ ତଥୈଵାଥ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଗମ୍ଯତେ । ଜାଗ୍ରତ୍କ୍ରମ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସୁଷୁପ୍ତାଦିକ୍ରମଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅନୁକ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ତୁମେ ସୁଷୁପ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥାର ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ଯଦା କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନୋ ଵପୁଃ । ଶାନ୍ତ ଆତିଷ୍ଠତି ସ୍ଵଚ୍ଛୋ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ତଦା ତ୍ଵ୍ ଅସୌ
ଯେତେବେଳେ ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କଥା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଓ ପରିଷ୍କୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ।
ସମତାମ୍ ଆଗତୈର୍ ଵାତୈଃ କ୍ଷୋଭ୍ଯତେ ନ ହୃଦନ୍ତରେ । ନିର୍ଵାତସଦନେ ଦୀପୋ ଯଥାଲୋକୈକକାରକଃ
ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ବାୟୁଗୁଡ଼ିକ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ—ଯେପରି ନିର୍ବାତ ଘରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ତତସ୍ ସରତି ନାଙ୍ଗେଷୁ ସଂଵିତ୍ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ତେନ ନୋ । ନ ଚେକ୍ଷଣାଦୀନ୍ଯ୍ ଆଯାତି ରନ୍ଧ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଆଯାତି ନୋ ବହିଃ
ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେହର ଅଂଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ଏହା ସେଥିରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏନାହିଁ, ବାହାରେ ଆସିବି ନାହିଁ।
ଜୀଵୋ ଽନ୍ତର୍ ଏଵ ସ୍ଫୁରତି ତୈଲସଂଵିଦ୍ ଯଥା ତିଲେ । ଶୀତସଂଵିଦ୍ ଧିମ ଇଵ ସ୍ନେହସଂଵିଦ୍ ଯଥା ଘୃତେ
ଜୀବ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ସେସମ ଦାଣାରେ ତେଲର ଅନୁଭୂତି, ବରଫରେ ଠଣ୍ଡାର ଅନୁଭୂତି, ଘିଅରେ ତେଲିଆପଣର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ।
ଜୀଵଃ କାଲକଲାଂ କାଞ୍ଚିତ୍ ତିଷ୍ଠଞ୍ ଶାନ୍ତତଯାତ୍ମନି । ଦଶାମ୍ ଆଯାତି ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ସୌମ୍ଯଵାତାଂ ଵିଚେତନାମ୍
ଜୀବ ସମୟର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଭାବେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚେତସ୍ଯ୍ ଉପରତେ ଶାମ୍ଯନ୍ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପି । ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତେଷୁ ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ ତୁର୍ଯଵାନ୍ ସ୍ମୃତଃ
ମନର କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଜାଣି, ସାଧାରଣ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତିନିଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ରହିଥାଏ, ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ସୌଷୁପ୍ତାତ୍ ସୋମ୍ଯତାଂ ଯାତୈଃ ପ୍ରାଣୈସ୍ ସଞ୍ଚାଲ୍ଯତେ ଯଦା । ସ ଜୀଵଧାତୁସ୍ ସା ସଂଵିତ୍ ତତଶ୍ ଚିତ୍ତତଯୋଦିତା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ଥାଏ, ସେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଚଳିତ ହୁଏ, ସେହିଁ ସମୟରେ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପରେ ମନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।