ମନୋ ନିର୍ମଲସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମ ଯଦ୍ ଭାଵଯତି ଯାଦୃଶମ୍ । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାଵର୍ତୋ ଽର୍ଣଵେ ଽମ୍ଭସଃ
ଯେଉଁ ମନର ମୂଳ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ସତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ମନ ଯାହା ଭାବିଥାଏ, ସେଠିକି ଦ୍ରୁତ ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧାରେ ଚକ୍ର ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଯଥା ଭୃଗୁସୁତସ୍ଯୈଷ ଵିଭ୍ରମଃ ପ୍ରୋଦିତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର ଭୃଗୋସ୍ ସୁତଃ
ଯେପରି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉଦାହରଣ ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ବୀଜସ୍ଯାଙ୍କୁରପତ୍ତ୍ରାଦି ସ୍ଵଂ ଚମତ୍କୁରୁତେ ଯଥା । ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତସଙ୍ଘାନାଂ ଭ୍ରମଷଣ୍ଡସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଯେପରି ଗଛବିଜ ନିଜର ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମର ଗୁଛ ଉପଜେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଏଵାଖିଲଂ ହି ତତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ମିଥ୍ଯା ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତମ୍ ଉପୈତି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହିପରି ସବୁ କିଛି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ଭ୍ରମରେ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଜଗତ୍ କିଞ୍ଚନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମାଯା ମୁଧୈଵ ପରିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ସଂସାର କାହା ପାଇଁ ଉଦୟ ନୁହେଁ, ନ କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଏବଂ ମାୟାର ଖେଳ, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ପାଉଛି।
ଯଥାସ୍ମତ୍ପ୍ରତିଭାସସ୍ଥସ୍ ସୋ ଽଯଂ ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ତଥା ତେଷାଂ ସହସ୍ରାଣି ମିଥୋ ଽଦୃଷ୍ଟାନି ସନ୍ତି ହି
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଆମ ପ୍ରତିତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସଂସାର ଅଛି।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଗରଵ୍ଯଵହାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ପୃଥଗ୍ ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈତେ ସଂସୃତିଭ୍ରମାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ନଗରର କାର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ଦେଖିପାରିନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଅଛି।
ଏଵଂ ନଗରଵୃନ୍ଦାନି ନଭସ୍ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣାମ୍ । ସନ୍ତି ତାନି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମିଥୋ ଜ୍ଞାନଦୃଶଂ ଵିନା
ଏଭଳି ଆକାଶରେ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅନେକ ସହର ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିଶାଚଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵଂରୂପକାଣି ହି । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଦେହାନି ସୁଖଦୁଃଖମଯାନି ଚ
ଏହିପରି ଭାବେ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ଭାବନାରୁ ତିଆରି, ଏବଂ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ମିଶିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଵଯଂ ଚେମେ ସମ୍ପନ୍ନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକାକାରା ମିଥ୍ଯାସତ୍ଯତ୍ଵଭାଵିତାଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଆମେ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜର ଭାବନାରୁ ଗଢ଼ା, ମିଥ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛୁ।
ଏଵଂରୂପୈଵ ହି ପରେ ଵର୍ତତେ ସର୍ଗସଂସୃତିଃ । ନ ଵାସ୍ତଵୀ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ସଂସ୍ଥିତେଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି
ଏହିପରି ଭାବେ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଚାଲିଛି; ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତି କରି ରହିଛି।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ମୁଧୈଵ ହି । ନଵଗୁଲ୍ମକରୂପେଣ ଵାସନ୍ତିକରସୋ ଯଥା
ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମାୟା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ରସ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଆକାରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଥମୋ ଽଯଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସୁପ୍ରଥାମ୍ ଆଗତସ୍ ତଥା । ଯଥାତିପାରମାର୍ଥ୍ଯେନ ଦୃଢେନେତ୍ଥଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ନିଜର ଏହି ପ୍ରଥମ କଳ୍ପନା ଭଲଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କିଛିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵୋଦରସ୍ଥିତମ୍ । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂସମାରମ୍ଭଂ ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ତ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଭିତରେ ଥାଏ; ଏହିପରି କିମ୍ବା ସେହିପରି ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଏହା ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତି ଵସ୍ତ୍ଵଵଲୋକନାତ୍ । ଦୀର୍ଘସ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଆଲାନଂ ଚିତ୍ତଦନ୍ତିନଃ
ଦେଖାଯିବା ଭାବରେ ବସ୍ତୁ ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ; ଏହି ସଂସାରର ଜାଳ ମନର ହାତୀକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ଚିତ୍ତସତ୍ତୈଵ ହି ଜଗଜ୍ ଜଗତ୍ସତ୍ତୈଵ ଚିତ୍ତକମ୍ । ଏକାଭାଵେ ଦ୍ଵଯୋର୍ ନାଶସ୍ ତଚ୍ ଚ ସତ୍ଯଵିଚାରଣାତ୍
ଚେତନା ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରର ଅସଲ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଉଁ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, ଦୁହେଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରମାଣିତ।
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାସୋ ହି ସତ୍ଯୋ ଭଵତି ଚେତସଃ । ନିଷ୍କଲଙ୍କେ ହି ଲଗତି ପଟେ କୁଙ୍କୁମରଞ୍ଜନା
ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ହଳଦୀର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଯାଏ।
ଅନ୍ଯେନାନାହୃତସ୍ଯାନ୍ଯୋ ଗୁଣୋ ଽଵଶ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଧତେ । ଅନାକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପୈଃ ପ୍ରତିଭୋଦେତି ଚେତସଃ
ଯଦି କିଛି ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, ଯଦି ଚେତନା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ।
ସୁଵର୍ଣୋ ନ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ମଲଵତ୍ଯ୍ ଅଂଶୁକେ ଯଥା । ଏକା ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ନ ମ୍ଲାନେ ଚିତ୍ତକେ ତଥା
ଯେପରି ସୁନା ମେଳା ଜାମାରେ ଲାଗିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ମଳିନ ମନରେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରମାର୍ଜନାଦ୍ ଇଵ ମଣେସ୍ ତାମ୍ରସ୍ଯେଵ ଚ ଯୁକ୍ତିତଃ । ଚିରମ୍ ଏକଦୃଢାଭ୍ଯାସାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧିର୍ ଭଵତି ଚେତସଃ
ଏମିତି ଯେମିତି ମଣିକୁ ଘସିଲେ କିମ୍ବା ତାମ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଷ୍କାର କଲେ ଯେପରି ଚମକେ, ସେହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକାଗ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମନ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମନି ଜଗତ୍ଯ୍ ଏତେ କାଲକ୍ରିଯାକ୍ରମାଃ । ସୋଦଯାସ୍ତମଯା ଜାତାଃ କଥଂ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଚେତସଃ
ଏହି ସଂସାରଟି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାବରେ ଅଛି, ଏଠାରେ ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ—କିନ୍ତୁ ଏହା କେମିତି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଅଛି?
ଯାଦୃଗ୍ ଜଗଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଶୁକ୍ରେଣ ପିତୃମାତୃତଃ । ତାଦୃକ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତେ ମଯୂରାଣ୍ଡେ ମଯୂରଵତ୍
ଯେପରି ଏହି ସଂସାରଟି ପିତା ଓ ମାଆ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଏହା ସେଇ ମନରେ ଅଛି, ମୟୂର ଭିତରେ ମୟୂର ଡିମ୍ବ ରହିଥିବା ପରି।
ସ୍ଵଭାଵକୋଶାତ୍ ସ୍ଵଦିତଂ ତଦ୍ ଅନେନ କ୍ରମୋଦିତମ୍ । ବୀଜେନାଙ୍କୁରପତ୍ତ୍ରାଦିଲତାପୁଷ୍ପଫଲଂ ଯଥା
ନିଜର ସ୍ୱଭାବର ଭଣ୍ଡାରୁ ଏହା ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଦେଖାଦେଖି ଦୀରେ-ଦୀରେ ବିକାଶ ପାଏ—ଯେପରି ଗଛ ମାନେ ବିଆଁରୁ ଅଂକୁର, ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ହେବା ପରି।
ଜୀଵୋ ଯଦ୍ଵାସନାସାରସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତଃ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ସ୍ଵପ୍ନ ଏଵାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ଜୀବ ଯେଉଁ ଭାବନାରେ ଲିନ ଥାଏ, ସେଠିକି ତାହାକୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖେ। ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି; ଏହି ସଂସାର ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତୋ ରାମ ନନୁ ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ରାତ୍ରୌ ସୈନ୍ଯନରସ୍ଵପ୍ନଜାଲଵତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଫୁଟଃ
ହେ ରାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ମନରେ ସଂସାର ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ରାତିରେ ଜଣେ ନିଜ ମନରେ ସେନା ଓ ଲୋକମାନେ ଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ।
ଏଷ ସଂସୃତିଷଣ୍ଡୌଘୋ ମିଥସ୍ ସମ୍ମିଲତି ସ୍ଵଯମ୍ । ନୋ ଵାପି ଯଦି ତନ୍ ମେ ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଏହି ସଂସାର ର ଅନେକ ଜୀବନ ଆପଣେ ଆପଣେ ଏକଠି ହୁଏ କିମ୍ବା ନହୁଏ; ଯଦି ଏହା ଏମିତି ନୁହେଁ, ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ମଲିନଂ ହି ମନୋ ଽଵୀର୍ଯଂ ନ ମିଥଶ୍ ଶ୍ଲେଷମ୍ ଅର୍ହତି । ଅଯୋ ଽଯସୀଵାସନ୍ତପ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧେ ତପ୍ତେ ତୁ ଲୀଯତେ
ଯେ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ସେ ଅନ୍ୟ ମନ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅତପ୍ତ ଲୋହା ଅନ୍ୟ ଲୋହା ସହିତ ମିଶିପାରେ ନାହିଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତପ୍ତ ଲୋହା ହେଲେ ମିଶିଯାଏ।
ଚିତ୍ତତତ୍ତ୍ଵାନି ଶୁଦ୍ଧାନି ସମ୍ମିଲନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ଏକରୂପାଣି ତୋଯାନି ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଐକ୍ଯଂ ନାବିଲାନି ହି
ମନର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବଗୁଡ଼ିକେ ପରସ୍ପରେ ଏକାତ୍ମତାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ଏକ ପ୍ରକାରର ପାଣି ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ବାଧା ଥିଲେ ସେମାନେ ମିଶିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଶୁଦ୍ଧିର୍ ହି ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଵିଵାସନତ୍ଵମ୍ ଅଭୂତସଂଵେଦନରୂପମ୍ ଏକମ୍ । ତସ୍ଯାସ୍ ସୁଷୁପ୍ତାତ୍ମପଦାତ୍ ପ୍ରବୁଧ୍ଯ ତନ୍ମାତ୍ରଯୁକ୍ତ୍ଯା ପରସଙ୍ଗମ୍ ଏତି
ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ଅର୍ଥାତ୍ ଚେତନାର ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା ଏକ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଅନୁଭୂତି ହୀନ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର। ଏହି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରୁ ଜାଗିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣର ପ୍ରଭାବରେ ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ହୁଏ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଵା ନିଵୃତ୍ତିର୍ ଵା ତନ୍ମାତ୍ରାପତ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ସର୍ଵସ୍ଯ ଜୀଵଜାତସ୍ଯ ସୁଷୁପ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ନିବୃତ୍ତି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ହୁଏ।