ବଭୂଵତୁଃ ପିତାପୁତ୍ରୌ ତାଵ୍ ଅଥାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଶୋଭିତୌ । ନିଶାଵସାନମୁଦିତାଵ୍ ଅର୍କପଦ୍ମାକରାଵ୍ ଇଵ
ତାପରେ ସେମାନେ ପିତା-ପୁଅ ହେଲେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଲେ, ଯେପରି ରାତି ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଦ୍ମପୋଖରୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ଚିରସଙ୍ଗମସମ୍ବଦ୍ଧାଵ୍ ଇଵ ଚକ୍ରାହ୍ଵଦମ୍ପତୀ । ଘନାଗମଘନସ୍ନେହୌ ମଯୂରଜଲଦାଵ୍ ଇଵ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳିଥିବା ଚକ୍ର ଦମ୍ପତି ଭଳି, ବର୍ଷା ଋତୁର ଗାଢ଼ ସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ମୟୂର ଓ ମେଘ ଭଳି।
ଚିରକାଲଦୃଢୋତ୍କଣ୍ଠଯୋଗ୍ଯଯା କଥଯା ତଯା । ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତ୍ର ମୁହୂର୍ତଂ ତାଵ୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ମହାମତୀ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଗଢ଼ିଥିବା ଏହି କଥା ସହିତ ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ରହି, ପରେ ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଉଠିଗଲେ।
ସମଙ୍ଗାଦ୍ଵିଜଦେହଂ ତଂ ଭସ୍ମସାତ୍ ତତ୍ର ଚକ୍ରତୁଃ । କୋ ହି ନାମ ଜଗଜ୍ଜାତ ଆଚାରଂ ନାନୁତିଷ୍ଠତି
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମିଶି ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜ ଦେହକୁ ଛାର କରିଦେଲେ; କାହିଁକିନା ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ?
ଏଵଂ ତୌ କାନନେ ତସ୍ମିନ୍ ପାଵନେ ଭୃଗୁଭାର୍ଗଵୌ । ସଂସ୍ଥିତୌ ତପସା ଦୀପ୍ତୌ ଦିଵୀଵ ଶଶିଭାସ୍କରୌ
ଏଭଳି ଶୁଭ୍ର କାନନରେ ଭୃଗୁ ଓ ଭାର୍ଗବ ଦୁଇଜଣେ ତପସ୍ଵି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ଚେରତୁର୍ ଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯୌ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୌ ଜଗଦ୍ଗୁରୂ । ଦେଶକାଲଦଶୌଘେଷୁ ସୁଗମଂ ସୁସ୍ଥିରଂ ତପଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଗୁରୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଶ, କାଳ ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସହଜ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରି ଚାଲିଥିଲେ।
ଅଥାସୁରଗୁରୁତ୍ଵଂ ସ ଶୁକ୍ରଃ କାଲେନ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଭୃଗୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଯୋଗ୍ଯେ ପଦେ ଽତିଷ୍ଠଦ୍ ଅନାମଯେ
ପରେ, ସମୟ କ୍ରମେ ଶୁକ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହେବାର ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ, ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିର୍ମଳ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥିତିରେ ଅଚଳ ରହିଲେ।
ଶୁକ୍ରୋ ଽସୌ ପ୍ରଥମମ୍ ଇତି କ୍ରମେଣ ଜାତ ଏତସ୍ମାତ୍ ପରମପଦାଦ୍ ଉଦାରକୀର୍ତିଃ । ସ୍ଵେନାଶୁ ସ୍ମୃତିପଦଵିଭ୍ରମେଣ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଏଵଂ ଚ ପ୍ରଵିଲୁଲିତୋ ଦଶାନ୍ତରେଷୁ
ଶୁକ୍ର ପ୍ରଥମେ ସେଇ ପରମ ସ୍ଥିତିରୁ ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ ନିଜ ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନା ସା ତଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଶୁଦ୍ଧା ମତିର୍ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ନାନ୍ଯଜନ୍ମକଲଙ୍କିତା
ସେ ସମୟରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମର ଦାଗ ତାହାରେ ଥିଲା ନାହିଁ।
ସର୍ଵୈଷଣାନାଂ ସଂଶାନ୍ତୌ ଶୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯା ସ୍ଥିତିଃ । ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସୈଷା ଵିମଲା ଚିଦ୍ ଉଦାହୃତା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯେ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ; ଏହିଅଟି ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ମନୋ ନିର୍ମଲସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମ ଯଦ୍ ଭାଵଯତି ଯାଦୃଶମ୍ । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାଵର୍ତୋ ଽର୍ଣଵେ ଽମ୍ଭସଃ
ଯେଉଁ ମନର ମୂଳ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ସତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ମନ ଯାହା ଭାବିଥାଏ, ସେଠିକି ଦ୍ରୁତ ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧାରେ ଚକ୍ର ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଯଥା ଭୃଗୁସୁତସ୍ଯୈଷ ଵିଭ୍ରମଃ ପ୍ରୋଦିତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର ଭୃଗୋସ୍ ସୁତଃ
ଯେପରି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉଦାହରଣ ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ବୀଜସ୍ଯାଙ୍କୁରପତ୍ତ୍ରାଦି ସ୍ଵଂ ଚମତ୍କୁରୁତେ ଯଥା । ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତସଙ୍ଘାନାଂ ଭ୍ରମଷଣ୍ଡସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଯେପରି ଗଛବିଜ ନିଜର ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମର ଗୁଛ ଉପଜେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଏଵାଖିଲଂ ହି ତତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ମିଥ୍ଯା ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତମ୍ ଉପୈତି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହିପରି ସବୁ କିଛି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ଭ୍ରମରେ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଜଗତ୍ କିଞ୍ଚନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମାଯା ମୁଧୈଵ ପରିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ସଂସାର କାହା ପାଇଁ ଉଦୟ ନୁହେଁ, ନ କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଏବଂ ମାୟାର ଖେଳ, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ପାଉଛି।
ଯଥାସ୍ମତ୍ପ୍ରତିଭାସସ୍ଥସ୍ ସୋ ଽଯଂ ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ତଥା ତେଷାଂ ସହସ୍ରାଣି ମିଥୋ ଽଦୃଷ୍ଟାନି ସନ୍ତି ହି
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଆମ ପ୍ରତିତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସଂସାର ଅଛି।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଗରଵ୍ଯଵହାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ପୃଥଗ୍ ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈତେ ସଂସୃତିଭ୍ରମାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ନଗରର କାର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ଦେଖିପାରିନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଅଛି।
ଏଵଂ ନଗରଵୃନ୍ଦାନି ନଭସ୍ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣାମ୍ । ସନ୍ତି ତାନି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମିଥୋ ଜ୍ଞାନଦୃଶଂ ଵିନା
ଏଭଳି ଆକାଶରେ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅନେକ ସହର ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିଶାଚଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵଂରୂପକାଣି ହି । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଦେହାନି ସୁଖଦୁଃଖମଯାନି ଚ
ଏହିପରି ଭାବେ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ଭାବନାରୁ ତିଆରି, ଏବଂ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ମିଶିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଵଯଂ ଚେମେ ସମ୍ପନ୍ନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକାକାରା ମିଥ୍ଯାସତ୍ଯତ୍ଵଭାଵିତାଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଆମେ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜର ଭାବନାରୁ ଗଢ଼ା, ମିଥ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛୁ।
ଏଵଂରୂପୈଵ ହି ପରେ ଵର୍ତତେ ସର୍ଗସଂସୃତିଃ । ନ ଵାସ୍ତଵୀ ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ସଂସ୍ଥିତେଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁନି
ଏହିପରି ଭାବେ, ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ଚାଲିଛି; ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଭିତି କରି ରହିଛି।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ମୁଧୈଵ ହି । ନଵଗୁଲ୍ମକରୂପେଣ ଵାସନ୍ତିକରସୋ ଯଥା
ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମାୟା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ରସ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଆକାରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରଥମୋ ଽଯଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସୁପ୍ରଥାମ୍ ଆଗତସ୍ ତଥା । ଯଥାତିପାରମାର୍ଥ୍ଯେନ ଦୃଢେନେତ୍ଥଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ନିଜର ଏହି ପ୍ରଥମ କଳ୍ପନା ଭଲଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା କିଛିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵୋଦରସ୍ଥିତମ୍ । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂସମାରମ୍ଭଂ ଜଗତ୍ ପଶ୍ଯଦ୍ ଵିନଶ୍ଯତି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିତ୍ତ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଭିତରେ ଥାଏ; ଏହିପରି କିମ୍ବା ସେହିପରି ଜଗତକୁ ଦେଖି, ଏହା ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତି ଵସ୍ତ୍ଵଵଲୋକନାତ୍ । ଦୀର୍ଘସ୍ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଆଲାନଂ ଚିତ୍ତଦନ୍ତିନଃ
ଦେଖାଯିବା ଭାବରେ ବସ୍ତୁ ଅଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ; ଏହି ସଂସାରର ଜାଳ ମନର ହାତୀକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।
ଚିତ୍ତସତ୍ତୈଵ ହି ଜଗଜ୍ ଜଗତ୍ସତ୍ତୈଵ ଚିତ୍ତକମ୍ । ଏକାଭାଵେ ଦ୍ଵଯୋର୍ ନାଶସ୍ ତଚ୍ ଚ ସତ୍ଯଵିଚାରଣାତ୍
ଚେତନା ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରର ଅସଲ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏଉଁ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, ଦୁହେଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରମାଣିତ।
ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାସୋ ହି ସତ୍ଯୋ ଭଵତି ଚେତସଃ । ନିଷ୍କଲଙ୍କେ ହି ଲଗତି ପଟେ କୁଙ୍କୁମରଞ୍ଜନା
ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ହଳଦୀର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଯାଏ।
ଅନ୍ଯେନାନାହୃତସ୍ଯାନ୍ଯୋ ଗୁଣୋ ଽଵଶ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଧତେ । ଅନାକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପୈଃ ପ୍ରତିଭୋଦେତି ଚେତସଃ
ଯଦି କିଛି ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, ଯଦି ଚେତନା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାର ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ।
ସୁଵର୍ଣୋ ନ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ମଲଵତ୍ଯ୍ ଅଂଶୁକେ ଯଥା । ଏକା ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତି ନ ମ୍ଲାନେ ଚିତ୍ତକେ ତଥା
ଯେପରି ସୁନା ମେଳା ଜାମାରେ ଲାଗିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟି ମଳିନ ମନରେ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ।
ପ୍ରମାର୍ଜନାଦ୍ ଇଵ ମଣେସ୍ ତାମ୍ରସ୍ଯେଵ ଚ ଯୁକ୍ତିତଃ । ଚିରମ୍ ଏକଦୃଢାଭ୍ଯାସାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧିର୍ ଭଵତି ଚେତସଃ
ଏମିତି ଯେମିତି ମଣିକୁ ଘସିଲେ କିମ୍ବା ତାମ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଷ୍କାର କଲେ ଯେପରି ଚମକେ, ସେହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏକାଗ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମନ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ।