କାଲକାରଣସଂଶୁଷ୍କାଂ ଭାଵିପୁଷ୍ପଫଲୋଦଯାମ୍ । ଵିଵେଶ ତାଂ ତନୁଂ ବାଲାଂ ସୁଲତାମ୍ ଇଵ ମାଧଵଃ
ସେ କାଳର କାରଣରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେବାକୁ ଥିବା, ତା ଯୁବତୀ ଓ କମଳା ଦେହକୁ, ମାଧବ ଯେମିତି କୋମଳ ଲତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେହିପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସା ବ୍ରାହ୍ମଣତନୁର୍ ଭୂମୌ ଵିଵର୍ଣଵଦନାଙ୍ଗିକା । ପପାତ କମ୍ପିତା ତୂର୍ଣଂ ଛିନ୍ନମୂଲା ଲତା ଯଥା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ, ମୁହଁ ଓ ଅଙ୍ଗ ଫିକା ହୋଇ, କମ୍ପିତ ହେଲା ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଲତା ଭୂମିରେ ଢଳିଯାଏ।
ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଜୀଵାଯାଂ ପୁତ୍ରତନ୍ଵାଂ ମହାମୁନିଃ । ଚକାରାପ୍ଯାଯନଂ ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ ସକମଣ୍ଡଲୁଵାରିଭିଃ
ଯେତେବେଳେ ମହାମୁନି ନିଜ ପୁଅର ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ଓ କମଣ୍ଡଳୁର ପାଣି ସହିତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିର କ୍ରିୟା କଲେ।
ସର୍ଵନାଡ୍ଯସ୍ ତତସ୍ ତନ୍ଵ୍ଯାସ୍ ତସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଣା ଵିରେଜିରେ । ସରିତଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାମ୍ବୁପୂରପୂରିତକୋଟରାଃ
ତାହାପରେ ସେ ସୁକୁମାରୀର ସମସ୍ତ ନାଡୀଗୁଡିକ ଭରିଯାଇ, ବର୍ଷାକାଳରେ ନଦୀର କୂହଳିଆ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଚମକୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
ନଲିନୀ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାସୌ ମଧାଵ୍ ଇଵ ନଵା ଲତା । ଯଦା ପୂର୍ଣା ତଦା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣାଃ ପଲ୍ଲଵିତା ବଭୁଃ
ସେ ବର୍ଷାରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି, ବା ବସନ୍ତରେ ନୂଆ ଲତା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ମୁଗ୍ଧ ଭାବରେ ଖିଳିଉଠିଲା।
ଅଥ ଶୁକ୍ରସ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଵହତ୍ପ୍ରାଣସମୀରଣଃ । ରସମାରୁତସଂଯୋଗାଦ୍ ଆପୂର୍ଣ ଇଵ ଵାରିଦଃ
ତାପରେ ଶୁକ୍ର ଉଠିଲା, ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଉଥିଲା; ଯେପରି ରସ ଓ ବାୟୁର ମିଶ୍ରଣରେ ମେଘ ଭିତରେ ପାଣି ପୂରି ଉଠେ, ସେହିପରି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା।
ପୁରୋ ଽଭିଵାଦଯାମ୍ ଆସ ପିତରଂ ପାଵନାକୃତିଃ । ପ୍ରଥମୋଲ୍ଲାସିତୋ ମେଘସ୍ ସ୍ତନିତେନେଵ ପର୍ଵତମ୍
ସେ ପବିତ୍ର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଯେପରି ନୂଆ ଜାଗ୍ରତ ମେଘ ପ୍ରଥମ ଗର୍ଜନରେ ପାହାଡ଼କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେହିପରି।
ପିତାଥ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଆଲିଲିଙ୍ଗ ତନୁଂ ତତଃ । ସ୍ନେହାର୍ଦ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଜଲଦଶ୍ ଚିରାଦ୍ ଗିରିତଟୀମ୍ ଇଵ
ତାପରେ ସେ ପିତା, ପୁରୁଣା ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସ୍ନେହରେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବର୍ଷାମେଘ ପାହାଡ଼ ଢାଳକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ।
ଭୃଗୁର୍ ଦଦର୍ଶ ସସ୍ନେହଂ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ତାନଯୀଂ ତନୁମ୍ । ମତ୍ତୋ ଜାତୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥା ହରତ୍ଯ୍ ଅପି ମହାମତିମ୍
ଭୃଗୁ ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଝିଅର ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ; 'ଏହି ମୋ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ' ବୋଲି ଭାବନା, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ।
ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇତି ସ୍ନେହୋ ଭୃଗୁମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହରତ୍ ତଦା । ପରତାତ୍ମୀଯତା ଚେଯଂ ଯାଵଦାକୃତି ଭାଵିନୀ
ସେ ସମୟରେ, 'ଏହି ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି ସ୍ନେହ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆବେଶିତ କଲା; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ଆକୃତି ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୋର' ବୋଧ ରହିଥାଏ।
ବଭୂଵତୁଃ ପିତାପୁତ୍ରୌ ତାଵ୍ ଅଥାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଶୋଭିତୌ । ନିଶାଵସାନମୁଦିତାଵ୍ ଅର୍କପଦ୍ମାକରାଵ୍ ଇଵ
ତାପରେ ସେମାନେ ପିତା-ପୁଅ ହେଲେ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଲେ, ଯେପରି ରାତି ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପଦ୍ମପୋଖରୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ଚିରସଙ୍ଗମସମ୍ବଦ୍ଧାଵ୍ ଇଵ ଚକ୍ରାହ୍ଵଦମ୍ପତୀ । ଘନାଗମଘନସ୍ନେହୌ ମଯୂରଜଲଦାଵ୍ ଇଵ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳିଥିବା ଚକ୍ର ଦମ୍ପତି ଭଳି, ବର୍ଷା ଋତୁର ଗାଢ଼ ସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ମୟୂର ଓ ମେଘ ଭଳି।
ଚିରକାଲଦୃଢୋତ୍କଣ୍ଠଯୋଗ୍ଯଯା କଥଯା ତଯା । ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତ୍ର ମୁହୂର୍ତଂ ତାଵ୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ମହାମତୀ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମନରେ ଗଢ଼ିଥିବା ଏହି କଥା ସହିତ ସେଠାରେ କିଛି ସମୟ ରହି, ପରେ ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଉଠିଗଲେ।
ସମଙ୍ଗାଦ୍ଵିଜଦେହଂ ତଂ ଭସ୍ମସାତ୍ ତତ୍ର ଚକ୍ରତୁଃ । କୋ ହି ନାମ ଜଗଜ୍ଜାତ ଆଚାରଂ ନାନୁତିଷ୍ଠତି
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମିଶି ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜ ଦେହକୁ ଛାର କରିଦେଲେ; କାହିଁକିନା ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ?
ଏଵଂ ତୌ କାନନେ ତସ୍ମିନ୍ ପାଵନେ ଭୃଗୁଭାର୍ଗଵୌ । ସଂସ୍ଥିତୌ ତପସା ଦୀପ୍ତୌ ଦିଵୀଵ ଶଶିଭାସ୍କରୌ
ଏଭଳି ଶୁଭ୍ର କାନନରେ ଭୃଗୁ ଓ ଭାର୍ଗବ ଦୁଇଜଣେ ତପସ୍ଵି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ।
ଚେରତୁର୍ ଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯୌ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୌ ଜଗଦ୍ଗୁରୂ । ଦେଶକାଲଦଶୌଘେଷୁ ସୁଗମଂ ସୁସ୍ଥିରଂ ତପଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ସବୁକିଛି ଜାଣିଛନ୍ତି, ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଗୁରୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଶ, କାଳ ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସହଜ ଓ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରି ଚାଲିଥିଲେ।
ଅଥାସୁରଗୁରୁତ୍ଵଂ ସ ଶୁକ୍ରଃ କାଲେନ ଲବ୍ଧଵାନ୍ । ଭୃଗୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ଯୋଗ୍ଯେ ପଦେ ଽତିଷ୍ଠଦ୍ ଅନାମଯେ
ପରେ, ସମୟ କ୍ରମେ ଶୁକ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହେବାର ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ, ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିର୍ମଳ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥିତିରେ ଅଚଳ ରହିଲେ।
ଶୁକ୍ରୋ ଽସୌ ପ୍ରଥମମ୍ ଇତି କ୍ରମେଣ ଜାତ ଏତସ୍ମାତ୍ ପରମପଦାଦ୍ ଉଦାରକୀର୍ତିଃ । ସ୍ଵେନାଶୁ ସ୍ମୃତିପଦଵିଭ୍ରମେଣ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଏଵଂ ଚ ପ୍ରଵିଲୁଲିତୋ ଦଶାନ୍ତରେଷୁ
ଶୁକ୍ର ପ୍ରଥମେ ସେଇ ପରମ ସ୍ଥିତିରୁ ଏହିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ ନିଜ ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ପନ୍ନା ସା ତଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦାତ୍ । ଶୁଦ୍ଧା ମତିର୍ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ନାନ୍ଯଜନ୍ମକଲଙ୍କିତା
ସେ ସମୟରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମର ଦାଗ ତାହାରେ ଥିଲା ନାହିଁ।
ସର୍ଵୈଷଣାନାଂ ସଂଶାନ୍ତୌ ଶୁଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯା ସ୍ଥିତିଃ । ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସୈଷା ଵିମଲା ଚିଦ୍ ଉଦାହୃତା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯେ ଅବସ୍ଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲାଯାଏ; ଏହିଅଟି ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ମନୋ ନିର୍ମଲସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମ ଯଦ୍ ଭାଵଯତି ଯାଦୃଶମ୍ । ତତ୍ ତଥାଶୁ ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାଵର୍ତୋ ଽର୍ଣଵେ ଽମ୍ଭସଃ
ଯେଉଁ ମନର ମୂଳ ହେଉଛି ନିର୍ମଳ ସତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ମନ ଯାହା ଭାବିଥାଏ, ସେଠିକି ଦ୍ରୁତ ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଧାରେ ଚକ୍ର ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଯଥା ଭୃଗୁସୁତସ୍ଯୈଷ ଵିଭ୍ରମଃ ପ୍ରୋଦିତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର ଭୃଗୋସ୍ ସୁତଃ
ଯେପରି ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉଦାହରଣ ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ବୀଜସ୍ଯାଙ୍କୁରପତ୍ତ୍ରାଦି ସ୍ଵଂ ଚମତ୍କୁରୁତେ ଯଥା । ସର୍ଵେଷାଂ ଭୂତସଙ୍ଘାନାଂ ଭ୍ରମଷଣ୍ଡସ୍ ତଥୈଵ ହି
ଯେପରି ଗଛବିଜ ନିଜର ଅଙ୍କୁର, ପତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମର ଗୁଛ ଉପଜେ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵମ୍ ଏଵମ୍ ଏଵାଖିଲଂ ହି ତତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଉଦିତଂ ମିଥ୍ଯା ମିଥ୍ଯୈଵାସ୍ତମ୍ ଉପୈତି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହିପରି ସବୁ କିଛି ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ଭ୍ରମରେ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଜଗତ୍ କିଞ୍ଚନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ମାଯା ମୁଧୈଵ ପରିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ସଂସାର କାହା ପାଇଁ ଉଦୟ ନୁହେଁ, ନ କେବେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମ ଏବଂ ମାୟାର ଖେଳ, ଅର୍ଥହୀନ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ପାଉଛି।
ଯଥାସ୍ମତ୍ପ୍ରତିଭାସସ୍ଥସ୍ ସୋ ଽଯଂ ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ତଥା ତେଷାଂ ସହସ୍ରାଣି ମିଥୋ ଽଦୃଷ୍ଟାନି ସନ୍ତି ହି
ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଆମ ପ୍ରତିତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସଂସାର ଅଛି।
ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପନଗରଵ୍ଯଵହାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ପୃଥଗ୍ ଯଥା ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈତେ ସଂସୃତିଭ୍ରମାଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାର ନଗରର କାର୍ଯ୍ୟ ପରସ୍ପର ଦେଖିପାରିନଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରୀ ଭ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଅଛି।
ଏଵଂ ନଗରଵୃନ୍ଦାନି ନଭସ୍ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣାମ୍ । ସନ୍ତି ତାନି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମିଥୋ ଜ୍ଞାନଦୃଶଂ ଵିନା
ଏଭଳି ଆକାଶରେ କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା ଅନେକ ସହର ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପିଶାଚଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵଂରୂପକାଣି ହି । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଦେହାନି ସୁଖଦୁଃଖମଯାନି ଚ
ଏହିପରି ଭାବେ, ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଦେହ କେବଳ ଭାବନାରୁ ତିଆରି, ଏବଂ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ମିଶିଥାଏ।
ଏଵମ୍ ଏଵ ଵଯଂ ଚେମେ ସମ୍ପନ୍ନା ରଘୁନନ୍ଦନ । ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକାକାରା ମିଥ୍ଯାସତ୍ଯତ୍ଵଭାଵିତାଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଆମେ ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନିଜର ଭାବନାରୁ ଗଢ଼ା, ମିଥ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଛୁ।