ଅତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ଵିଲାସାନାଂ ଚୂଡାମଣିର୍ ଇଵାପରଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୀତି ଲୋକେନ ଦୈଵଂ କାଲଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଏଠି, ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ସୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆଉ ଏକ ମଣି ଦେଖାଯାଏ; ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦୈବ ଓ କାଳ ବୋଲି ଭାବି, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି କହନ୍ତି।
କ୍ରିଯାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଵପରିସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣଃ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ କର୍ମଣୋ ନ ସମୀହିତମ୍
କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ି, ଯାହାର ସ୍ୱୟଂ କମ୍ପନ ରୂପ ଅଛି, କର୍ମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି ଆକାର ମିଳେ ନାହିଁ।
ତେନେଯମ୍ ଅଖିଲା ଭୂତସନ୍ତତିର୍ ନିତ୍ଯପେଲଵା । ତାପେନ ହିମମାଲେଵ ନୀତା ଵିଧୁରତାଂ ଭୃଶମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଧାରା ସଦା ଦୁର୍ବଳ ରହେ, ଏବଂ ତାପରେ ବରଫ ଗଳିଯିବା ପରି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗଦାଭୋଗିମଣ୍ଡଲମ୍ । ତତ୍ ତସ୍ଯ ନର୍ତନାଗାରମ୍ ଇହାସାଵ୍ ଅଭିନୃତ୍ଯତି
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ—ଜଗତର ଭୋଗର ମଣ୍ଡଳ—ସେଠି ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟଶାଳା; ସେଠି ସେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ତୃତୀଯଂ ଚ କୃତାନ୍ତେତି ନାମ ବିଭ୍ରତ୍ ସୁଦାରୁଣମ୍ । କାପାଲିକଵପୁର୍ ମତ୍ତଂ ଦୈଵଂ ଜଗତି ନୃତ୍ଯତି
ତୃତୀୟଟିଏ ଯାହାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ନାମ 'ମୃତ୍ୟୁ', ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଦେହ ଓ ମଦମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ନୃତ୍ଯତୋ ହି କୃତାନ୍ତସ୍ଯ ନିତାନ୍ତମ୍ ଅଵିରାମିଣଃ । ନିତ୍ଯଂ ନିଯତିକାନ୍ତାଯା ମୁନେ ପରମକାମିନଃ
ମୁନି, ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ନିରନ୍ତର ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ସଦା ନିୟତି ନାମକ ପ୍ରିୟା ସହିତ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆସକ୍ତ।
ଶେଷଶ୍ ଶଶିକଲାଶୁଭ୍ରୋ ଗଙ୍ଗାଵାହଶ୍ ଚ ତୌ ତ୍ରିଧା । ଉପଵୀତେ ଅଵୀତାଭେ ଉଭେ ସଂସାରଵକ୍ଷସି
ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଧର ଭାବେ ତିନି ଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସଂସାରର ଛାତି ଉପରେ ଉପବୀତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଉପବୀତ ଓ ଉପବୀତ ନଥିବା ଦୁହିଁ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କମଣ୍ଡଲେ ହେମକଟକେ କରମୂଲଯୋଃ । ଲୀଲାସରସିଜଂ ହସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକର୍ଣିକମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ, ହସ୍ତମୂଳରେ ସୁନାର କଙ୍କଣ, ହାତରେ ଖେଳୁଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ହୃଦୟ ଭଳି ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ—ଏହି ସବୁ ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ।
ତାରାବିନ୍ଦୁଚିତଂ ଲୋଲପୁଷ୍କରାଵର୍ତପଲ୍ଲଵମ୍ । ଏକାର୍ଣଵପଯୋଧୌତମ୍ ଏକମ୍ ଅମ୍ବରମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ତାରା ଓ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କମଳର କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ର ଭଳି, ଏକମାତ୍ର ସାଗରର ଜଳରେ ଧୋଇଯାଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଆକାଶ, କେବଳ ଆକାଶ।
ଏଵଂରୂପସ୍ଯ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ନିଯତିର୍ ନିତ୍ଯକାମିନୀ । ଅନସ୍ତମିତସଂରମ୍ଭମ୍ ଆରମ୍ଭୈଃ ପରିନୃତ୍ଯତି
ଏପରି ରୂପର ସାମ୍ନାରେ, ସେ ନିୟତି ଯିଏ ସଦା ଆସକ୍ତ, ଅବିରତ ଉତ୍ସାହରେ ଏବଂ ଅନେକ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯା ନର୍ତନଲୋଲାଯା ଜଗନ୍ମଣ୍ଡପକୋଟରେ । ଅରୁଦ୍ଧସ୍ପନ୍ଦରୂପାଯା ଆଗମାପାଯଚଞ୍ଚୁରେ
ଏହି ଜଗତର ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ, ନୃତ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଏହି ଜନନୀ, ଯାହାର ଆକାର ଅବିରତ କମ୍ପନ ଓ ଆଗମନ-ବିଦାୟରେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ।
ଚାରୁଭୂଷଣମ୍ ଅଙ୍ଗେଷୁ ଦେଵଲୋକାନ୍ତରାଵଲୀ । ଆପାତାଲଂ ନଭୋ ଲମ୍ବଂ କଵରୀମଣ୍ଡଲଂ ବୃହତ୍
ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଲାଗିଥିବା ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳା; ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଚୁଲ ମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରୁ ନିମ୍ନତମ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଟକି ରହିଛି।
ନରକାଲୀ ଚ ମଞ୍ଜୀରମାଲା କଲକଲାକୁଲା । ପ୍ରୋତା ଦୁଷ୍କୃତସୂତ୍ରେଣ ପାତାଲଚରଣେ ଚଲା
ନରକର ଚୁଡ଼ା ମାଳା ତାଙ୍କର ପାତାଳ ଚରଣରେ ରହିଛି, ଦୁଷ୍କର୍ମର ସୂତ୍ରରେ ଗାଁଥା ଏହି ଚୁଡ଼ା ମାଳା ଝିଙ୍କା ଶବ୍ଦରେ ଭରି ଚଞ୍ଚଳ।
କସ୍ତୂରିକାତିଲକକଂ କ୍ରିଯାସଖ୍ଯୋପକଲ୍ପିତମ୍ । ଚିତ୍ରିତଂ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତେନ ଯାମେ ଵଦନପଟ୍ଟକେ
ତାଙ୍କର କପାଳରେ ଲାଗିଥିବା କସ୍ତୂରୀ ଟିକା କ୍ରିୟାର ସହଯୋଗୀ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ରାତିରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ତାଙ୍କର ମୁହଁର ପଟ୍ଟାରେ ଏହାକୁ ଚିତ୍ରିତ କରିଛନ୍ତି।
କାଲୀରୂପମ୍ ଉପସ୍ଥାଯ କଲ୍ପାନ୍ତେଷୁ କ୍ରିଯାକୁଲମ୍ । ନୃତ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ପୁନର୍ ଦେଵୀ ସ୍ଫୁଟଚ୍ଛୈଲଘନାରଵମ୍
କଳି ଆକାର ଧରି, କଳ୍ପର ଶେଷରେ କ୍ରିୟାରେ ମଗ୍ନ ଏହି ଦେବୀ ପୁନି ନୃତ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ରବ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଛି।
ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଲମ୍ବଵିଭ୍ରାନ୍ତକୌମାରରଥବର୍ହିଭିଃ । ନେତ୍ରତ୍ରଯବୃହଦ୍ରନ୍ଧ୍ରଭୂରିଭାଙ୍କାରଭୀଷଣୈଃ
ତାଙ୍କ ପଛରେ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୋଳାୟମାନ, ଯୁବା ରଥଗୁଡିକ ମୟୂର ପାଖରେ ସଜିଥିବା; ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଆଖି ବଡ଼ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତେଜି ଉଠିଛି।
ଲମ୍ବଲୋଲଶରଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵିତୀର୍ଣହରମୂର୍ଧଜୈଃ । ଉଚ୍ଚରଚ୍ଚାରୁମନ୍ଦାରଗୌରୀକଵରିଚାମରୈଃ
ତାଙ୍କର କେଶ ଶରତ୍ର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ପରି ଲମ୍ବା ଏବଂ ଖୋଲା ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରସାରିତ ଅଛି; ସେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଫଟିକ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଏବଂ ଗୌରୀଙ୍କ ଧଳା ଚାମର ହାଲୁକା ହାଲୁକା ହଲାଇଁଛନ୍ତି।
ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵାଚଲାକାରଭୈରଵୋଦରତୁମ୍ବକୈଃ । ରଣତ୍ସହସ୍ରରନ୍ଧ୍ରେନ୍ଦ୍ରଦେହଭିକ୍ଷାକପାଲକୈଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟର ଭାବରେ ଭୈରବଙ୍କ ଡେଉଳ ଆକୃତିର ଡମ୍ବ ଝୁଳାଇଁଛନ୍ତି; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହର ହଜାର ଛିଦ୍ର ଥିବା ଖୋପାଳ ଝଙ୍କାର କରୁଛନ୍ତି।
ଶୁଷ୍କା ଶରୀରଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଭଙ୍ଗୈର୍ ଆପୂରିତାମ୍ବରମ୍ । ଭାଯଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅପି କୃଷ୍ଣୈର୍ ଘନାସିତମ୍
ଶୁଷ୍କ ଦେହ ଓ ଭାଙ୍ଗା ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି; ସେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଘନ କଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଁନ୍ତି।
ଵିଶ୍ଵରୂପଶିରଶ୍ଚକ୍ରଚାରୁପୁଷ୍କରମାଲଯା । ତାଣ୍ଡଵେଷୁ ଵିଵଲ୍ଗନ୍ତୀ ମହାକଲ୍ପେଷୁ ରାଜତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ମାଳା ପିନ୍ଧି ସେ ମହାକଳ୍ପରେ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରି ଚମକୁଛନ୍ତି।
ପ୍ରମତ୍ତପୁଷ୍କରାଵର୍ତଡମରୂଡ୍ଡାମରାରଵୈଃ । ତସ୍ଯାଃ କିଲ ପଲାଯନ୍ତେ କଲ୍ପାନ୍ତେ ତୁମ୍ବୁରାଦଯଃ
ଡମ୍ବ ର ଗଞ୍ଜନ ଓ ପଦ୍ମପୁଖୁରୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଶବ୍ଦରେ, କଳ୍ପର ଶେଷରେ ଟୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯତୋ ଽନ୍ତେ କୃତାନ୍ତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲହାସିନଃ । ତାରକାଚନ୍ଦ୍ରିକାଚାରୁଵ୍ଯୋମପିଞ୍ଛାଵଚୂଲିନଃ
ଶେଷବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଚକ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର କେଶ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଆକାଶର ପଖା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି।
ଏକସ୍ମିଞ୍ ଶ୍ରଵଣେ ଦୀର୍ଘା ହିମଵାନ୍ ଅସ୍ତି ମୁଦ୍ରିକା । ଅପରେ ଽପି ମହାମେରୁଃ କାନ୍ତା କାଞ୍ଚନକର୍ଣିକା
ଏକ କାନରେ ଦୀର୍ଘ ହିମାଲୟ ପର୍ବତ ମୁଦ୍ରିକା ଭାବେ ରହିଛି, ଅନ୍ୟ କାନରେ ମହାମେରୁ ପର୍ବତ ସୁନ୍ଦର ସୁନାର କଣଫୁଲ ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଛି।
ଅତ୍ରୈଵ କୁଣ୍ଡଲେ ଲୋଲେ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଗଣ୍ଡମଣ୍ଡଲେ । ଲୋକାଲୋକାଚଲଶ୍ରେଣୀ ସର୍ଵତଃ କଟିମେଖଲା
ଏଠାରେ ଝୁଲୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗଣ୍ଡରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି; ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତମାଳା ସମଗ୍ର କଟିରେ ମେଖଳା ଭାବେ ଘେରିଛି।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଲଯଵର୍ଣିକା । ଅନିଲାନ୍ଦୋଲିତା ଭାତି ନୀରଦାଂଶୁକପଟ୍ଟିକା
ଏପଟେ ସେପଟେ ଚାଲୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରେଖା ଏକ ଶୋଭାମୟ ବାନ୍ଧ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଡୋଳି ମେଘ ଶାଢ଼ୀ ପରି ଝଲମଲ କରୁଛି।
ମୁସୁଲୈଃ ପଟ୍ଟିସୈଶ୍ ଶୂଲୈଃ ପ୍ରାସୈସ୍ ତୋମରମୁଦ୍ଗରୈଃ । ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କ୍ଷୀଣଜଗଦ୍ଵ୍ରାତକୃତାନ୍ତୈର୍ ଇଵ ସମ୍ଭୃତୈଃ
ମୁସଳ, ବାଣ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶୁଳ, ତୋମାର ଓ ଗଦା—ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୁନିଆର କ୍ଲାନ୍ତ ସମୂହକୁ ସେଷ କରୁଥିବା ଯମଦୂତମାନେ ପରି ଏଠାରେ ଏକଠି ହୋଇଛି।
ସଂସାରବନ୍ଧନାଦୀର୍ଘେ ପାଶେ କାଲକରଚ୍ଯୁତେ । ଶେଷଭୋଗମହାସୂତ୍ରେ ପ୍ରୋତୈର୍ ମାଲାସ୍ଯ ଶୋଭତେ
ସଂସାର ବାନ୍ଧନର ଦୀର୍ଘ ଫାନ୍ଦ, ଯାହା କାଳ ଦ୍ୱାରା ବୁନାଯାଇଛି, ତାହାରେ ମହାନ ନାଗ ଶେଷ ଗୁଥି ମାଳା ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି।
ଜୀଵୋଲ୍ଲସନ୍ମକରିକାରତ୍ନତେଜୋଭିର୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା । ସପ୍ତାବ୍ଧିକଙ୍କଣଶ୍ରେଣୀ ଭୁଜଯୋର୍ ଅସ୍ଯ ଭୂଷଣମ୍
ଜୀବନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମକରିକା ମଣିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସାତ ସମୁଦ୍ରର କଙ୍କଣ ଶୃଙ୍ଖଳା ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତର ଅଲଙ୍କାର।
ଵ୍ଯଵହାରମହାଵର୍ତା ସୁଖଦୁଃଖପରମ୍ପରା । ରଜଃପୂର୍ଣା ତମଶ୍ଶ୍ଯାମା ରୋମାଲୀ ତସ୍ଯ ରାଜତେ
ସାଧାରଣ ଜୀବନର ଏହି ବଡ଼ ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ଯେଉଁଠାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ପରସ୍ପର ପଛ ପଛ ଆସେ, ଧୂଳିରେ ଭରିଯାଇଛି ଏବଂ ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ସେ ଜଣାଣୀ ଦେହର ରୋମରେ ଜଳନ୍ତି ଧାରା।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯାଂ ସ କଲ୍ପାନ୍ତେ କୃତାନ୍ତସ୍ ତାଣ୍ଡଵୋଦ୍ଭଟାମ୍ । ଉପସଂହୃତ୍ଯ ନୃତ୍ତେହାଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ସହ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୁଗର ଶେଷ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ସହିତ ଏହି ଖେଳକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି।