ଵ୍ଯଵହାରୀ ଯଥୈଵାଜ୍ଞସ୍ ତଥୈଵ କିଲ ପଣ୍ଡିତଃ । ଵାସନାମାତ୍ରଭେଦୋ ଽତ୍ର କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବାନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତିର କାରଣ କେବଳ ମନର ଆଦତର ଭିନ୍ନତା।
ଯାଵଚ୍ ଛରୀରଂ ତାଵଦ୍ ଧି ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖେ ସୁଖମ୍ । ଅସଂସକ୍ତଧିଯୋ ଧୀରା ଦର୍ଶଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଵତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେମାନେ ମନରେ ଅଲଗା ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅଜାଗୃତ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସୁଖେଷୁ ସୁଖିତା ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖିତା ଦୁଃଖଵୃତ୍ତିଷୁ । ମହାତ୍ମାନୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନୂନମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁ ଶୀତଲାଃ
ସୁଖରେ ସେମାନେ ସଦା ସୁଖୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ମନରେ ସତତ ଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି।
ସ୍ତମ୍ଭସ୍ଯ ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତି ନ ଵପୁସ୍ ସ୍ଥିରମ୍ । ଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତି ନ ମନସ୍ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେପରି ଏକ ଦଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହଲେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଅଡିଗ ରହେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କେବଳ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନ ସ୍ଥିର ଓ ଅଡିଗ ରହେ।
ଚଲାଚଲତଯା ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଲୋକଵୃତ୍ତିଷୁ ତିଷ୍ଠତି । ଅଧସ୍ସ୍ଥିତିର୍ ଇଵ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷୁ ଭାସ୍କରଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସେ ଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଭାବରେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ନିମ୍ନରେ ପାଣିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହେ।
ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଲୋକକର୍ମାପି ବଦ୍ଧ ଏଵାପ୍ରବୁଦ୍ଧଧୀଃ । ଅତ୍ଯକ୍ତମୋହଲୀଲୋ ଽପି ମୁକ୍ତ ଏଵ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଧୀଃ
ଯଦିଓ କେହି ଲୋକୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମନ ଜାଗୃତ ନ ହେଲେ ସେ ବନ୍ଧନରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭ୍ରମର ଖେଳ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଜାଗୃତ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୋ ମୁକ୍ତୋ ବଦ୍ଧକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଽପି ହି । ବଦ୍ଧବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୋ ବଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଽପି ହି
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୁକ୍ତ, ସେ କର୍ମ ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ; ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବନ୍ଧିତ, ସେ କର୍ମ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ।
ସୁଖଦୁଃଖଦୃଶୋର୍ ଲୋକେ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୋସ୍ ତଥା । ହେତୁର୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ତେଜାଂସୀଵ ପ୍ରକାଶନେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆମର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିଥାନ୍ତି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତିରେ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିମାନେ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତତା ହୁଏ, ସେପରି ଏହିମାନେ ମୂଳ କାରଣ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତିରେ।
ବହିର୍ ଲୋକୋଚିତାଚାରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଚାରଵର୍ଜିତଃ । ସମୋ ଽସନ୍ନ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ସଂଶାନ୍ତସକଲୈଷଣଃ
ବାହାରେ ଲୋକର ଚାଳଚଳନ ଅନୁସର, କିନ୍ତୁ ମନରେ କୌଣସି ଆଚରଣକୁ ଧରିନହ, ସମସ୍ତ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ରୁହ।
ସର୍ଵୈଷଣାଵିମୁକ୍ତେନ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତା । କୁରୁ କର୍ମାଣି କାର୍ଯାଣି ନୂନଂ ସାମନସି ସ୍ଥିତିଃ
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଦରକାର, ସେଗୁଡ଼ିକ କର; ଏହି ଭାବରେ ରହିବା ହେଉଛି ସମତାର ଅବସ୍ଥା।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିମହାଵର୍ତେ ଗର୍ତେ ସଂସାରଵର୍ତ୍ମନି । ମମତୋଗ୍ରାନ୍ଧକୂପେ ଽସ୍ମିନ୍ ମା ପତାତପଦାଯିନି
ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଭୟଙ୍କର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ, ତୀବ୍ର ମମତାର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ିନିଅ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ।
ନ ତ୍ଵଂ ଭାଵେଷୁ ନୋ ଭାଵାସ୍ ତ୍ଵଯି ତାମରସେକ୍ଷଣ । ଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସ୍ଵଭାଵସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମସଂସ୍ଥସ୍ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ତୁମେ କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ନାହାଁ, ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମରେ ନାହାନ୍ତି, ହେ କମଳନୟନ। ତୁମର ସ୍ୱଭାବ ପବିତ୍ର ଓ ଜାଗୃତ, ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ଵ୍ଯପଗତମମତାମହାନ୍ଧକାରଂ ପଦମ୍ ଅମଲଂ ଵିଗତୈଷଣଂ ସମେତ୍ଯ । ପ୍ରଭଵସି ଯଦି ଚେତସୋ ମହାତ୍ମଂସ୍ ତଦ୍ ଅତିଧିଯେ ମହତେ ସତେ ନମସ୍ ତେ
ଯଦି ତୁମେ ସେଠିକୁ ପହଞ୍ଚ, ଯେଉଁଠାରେ ମମତାର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରିତ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଓ ମନ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ସେଇ ମହାନ୍ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ତୁମକୁ ଶିରୋନମ୍ର ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ସମଙ୍ଗାତାପସୀମ୍ ଏତାଂ ତନୁଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାର୍ଗଵ । ପ୍ରଵିଶେମାଂ ତନୁଂ ସାଧୋ ନଗରୀମ୍ ଇଵ ପାର୍ଥିଵଃ
ହେ ଭାର୍ଗବ, ଯେପରି ରାଜା ଏକ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଦହିଯାଇଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଦେହକୁ ଆମେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
କାଲେ ପୂର୍ଵଜଯା ତନ୍ଵା ତପଃ କୃତ୍ଵାନଯା ପୁନଃ । ଗୁରୁତ୍ଵମ୍ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭଵତାନଘ
ଯଥାସମୟରେ ପୂର୍ବ ଦେହରେ ତପସ୍ୟା କରି, ପୁନି ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ଦାନବନାୟକମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିବାକୁ ହେବ।
ମହାକଲ୍ପାନ୍ତ ଆଯାତେ ଭଵତା ଭାର୍ଗଵୀ ତନୁଃ । ଅପୁନର୍ଗ୍ରହଣାଯୈଷା ତ୍ଯାଜ୍ଯା ପ୍ରମ୍ଲାନପୁଷ୍ପଵତ୍
ବଡ଼ ଏକ କଳ୍ପର ଶେଷ ଆସିଲେ, ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ହେବ, ଏହା ପୁଣି କେବେ ନେବାଯିବ ନାହିଁ, ଶୁଖିଗଲା ଫୁଲ ଭଳି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ ତନ୍ଵା ପ୍ରାକ୍ତନରୂପଯା । ମହାସୁରେନ୍ଦ୍ରଗୁରୁତାଂ କୁର୍ଵଂସ୍ ତିଷ୍ଠ ମହାମତେ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଜୀବନ୍ତା ମୁକ୍ତିର ଦଶାକୁ ପାଇଛ, ପୂର୍ବ ଦେହରେ ରହି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାଗୁରୁ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
କଲ୍ଯାଣମ୍ ଅସ୍ତୁ ଵାଂ ଯାମୋ ଵଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତାଂ ଦିଶମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଯସ୍ଯ ନାଭିମତଂ ଭଵେତ୍
ତୁମମାନେ ଦୁହେଁ ଭଲରେ ରୁହ, ଆମେ ଆମର ଇଚ୍ଛିତ ଦିଗକୁ ଯିବା। ଯାହାର ମନରେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ସେଠି କିଛି ଅନ୍ୟ ହୋଇପାରେ କି?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୁଞ୍ଚତୋଃ ପୁଷ୍ପଂ ତଯୋସ୍ ସୋ ଽନ୍ତରଧୀଯତ । ତପ୍ତାଂଶୁର୍ ଇଵ ରୋଦସ୍ଯୋସ୍ ସମମ୍ ଅଂଶୁଭିର୍ ଅଂଶୁମାନ୍
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ଫୁଲ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣ ସହିତ ଆକାଶରୁ ହେଉଛି।
ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଭଗଵତି ତାମ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଭଵିତଵ୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ଭାର୍ଗଵୋ ଽଭେଦ୍ଯାଂ ନିଯତାଂ ନିଯତେର୍ ଗତିମ୍
ସେ ପୂଜ୍ୟ ଜଣେ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ନିଜ ଭାଗ୍ୟର କଥା କହିଦେଲେ, ତାପରେ ଭାର୍ଗବ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ଗତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
କାଲକାରଣସଂଶୁଷ୍କାଂ ଭାଵିପୁଷ୍ପଫଲୋଦଯାମ୍ । ଵିଵେଶ ତାଂ ତନୁଂ ବାଲାଂ ସୁଲତାମ୍ ଇଵ ମାଧଵଃ
ସେ କାଳର କାରଣରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେବାକୁ ଥିବା, ତା ଯୁବତୀ ଓ କମଳା ଦେହକୁ, ମାଧବ ଯେମିତି କୋମଳ ଲତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, ସେହିପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସା ବ୍ରାହ୍ମଣତନୁର୍ ଭୂମୌ ଵିଵର୍ଣଵଦନାଙ୍ଗିକା । ପପାତ କମ୍ପିତା ତୂର୍ଣଂ ଛିନ୍ନମୂଲା ଲତା ଯଥା
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦେହ, ମୁହଁ ଓ ଅଙ୍ଗ ଫିକା ହୋଇ, କମ୍ପିତ ହେଲା ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଯେପରି ମୂଳ କଟା ଲତା ଭୂମିରେ ଢଳିଯାଏ।
ତସ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଜୀଵାଯାଂ ପୁତ୍ରତନ୍ଵାଂ ମହାମୁନିଃ । ଚକାରାପ୍ଯାଯନଂ ମନ୍ତ୍ରୈସ୍ ସକମଣ୍ଡଲୁଵାରିଭିଃ
ଯେତେବେଳେ ମହାମୁନି ନିଜ ପୁଅର ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ଓ କମଣ୍ଡଳୁର ପାଣି ସହିତ ଆୟୁଷ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିର କ୍ରିୟା କଲେ।
ସର୍ଵନାଡ୍ଯସ୍ ତତସ୍ ତନ୍ଵ୍ଯାସ୍ ତସ୍ଯାଃ ପୂର୍ଣା ଵିରେଜିରେ । ସରିତଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାମ୍ବୁପୂରପୂରିତକୋଟରାଃ
ତାହାପରେ ସେ ସୁକୁମାରୀର ସମସ୍ତ ନାଡୀଗୁଡିକ ଭରିଯାଇ, ବର୍ଷାକାଳରେ ନଦୀର କୂହଳିଆ ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଚମକୁଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲା।
ନଲିନୀ ପ୍ରାଵୃଷୀଵାସୌ ମଧାଵ୍ ଇଵ ନଵା ଲତା । ଯଦା ପୂର୍ଣା ତଦା ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରାଣାଃ ପଲ୍ଲଵିତା ବଭୁଃ
ସେ ବର୍ଷାରେ ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି, ବା ବସନ୍ତରେ ନୂଆ ଲତା ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ମୁଗ୍ଧ ଭାବରେ ଖିଳିଉଠିଲା।
ଅଥ ଶୁକ୍ରସ୍ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଵହତ୍ପ୍ରାଣସମୀରଣଃ । ରସମାରୁତସଂଯୋଗାଦ୍ ଆପୂର୍ଣ ଇଵ ଵାରିଦଃ
ତାପରେ ଶୁକ୍ର ଉଠିଲା, ଚଳିଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଉଥିଲା; ଯେପରି ରସ ଓ ବାୟୁର ମିଶ୍ରଣରେ ମେଘ ଭିତରେ ପାଣି ପୂରି ଉଠେ, ସେହିପରି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା।
ପୁରୋ ଽଭିଵାଦଯାମ୍ ଆସ ପିତରଂ ପାଵନାକୃତିଃ । ପ୍ରଥମୋଲ୍ଲାସିତୋ ମେଘସ୍ ସ୍ତନିତେନେଵ ପର୍ଵତମ୍
ସେ ପବିତ୍ର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଯେପରି ନୂଆ ଜାଗ୍ରତ ମେଘ ପ୍ରଥମ ଗର୍ଜନରେ ପାହାଡ଼କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେହିପରି।
ପିତାଥ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଆଲିଲିଙ୍ଗ ତନୁଂ ତତଃ । ସ୍ନେହାର୍ଦ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଜଲଦଶ୍ ଚିରାଦ୍ ଗିରିତଟୀମ୍ ଇଵ
ତାପରେ ସେ ପିତା, ପୁରୁଣା ଶରୀରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ସ୍ନେହରେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ବର୍ଷାମେଘ ପାହାଡ଼ ଢାଳକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ।
ଭୃଗୁର୍ ଦଦର୍ଶ ସସ୍ନେହଂ ପ୍ରାକ୍ତନୀଂ ତାନଯୀଂ ତନୁମ୍ । ମତ୍ତୋ ଜାତୋ ଽଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥା ହରତ୍ଯ୍ ଅପି ମହାମତିମ୍
ଭୃଗୁ ମଧୁର ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଝିଅର ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ; 'ଏହି ମୋ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ' ବୋଲି ଭାବନା, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ।
ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇତି ସ୍ନେହୋ ଭୃଗୁମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହରତ୍ ତଦା । ପରତାତ୍ମୀଯତା ଚେଯଂ ଯାଵଦାକୃତି ଭାଵିନୀ
ସେ ସମୟରେ, 'ଏହି ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି ସ୍ନେହ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆବେଶିତ କଲା; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ଆକୃତି ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୋର' ବୋଧ ରହିଥାଏ।