ମତ୍ତନୁଃ ପରିଶୁଷ୍କେଯଂ ସ୍ଥିତୋତ୍ତାନା ଵନାଵନୌ । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ନଯତୀଵାତ୍ମତୁଚ୍ଛତ୍ଵେନାମ୍ବରସ୍ଥିତାନ୍
ମୋ ଦେହଟି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ପଛେଇ ପଡିଛି, ଏହାର ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମନରେ ବିରାକ୍ତି ଅନୁଭବନ୍ତି, ଯେପରି ଏହା ଆକାଶରେ ଝୁଲି ରହିଛି।
ଶବ୍ଦରୂପରସସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧଲୋଭଵିମୁକ୍ତଯା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧ୍ଯେଵ ମମ ତନ୍ଵୋଷ୍ଯତେ ଗିରୌ
ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ମୋ ଦେହଟି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ବସିଛି।
ସଂଶାନ୍ତେ ଚିତ୍ତଵେତାଲେ ଯାମ୍ ଆନନ୍ଦକଲାଂ ତନୁଃ । ଯାତି ତାମ୍ ଅପି ରାଜ୍ଯେନ ଜାଗତେନ ନ ଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ମନର ଭୂତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଦେହଟି ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଵିଶ୍ରାନ୍ତସର୍ଵେହଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ନିରସ୍ତକଲ୍ପନାଜାଲଂ ସୁଖଂ ଶେତେ କଲେଵରମ୍
ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ, କଳ୍ପନାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।
ଚିତ୍ତମର୍କଟସଂରମ୍ଭସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧଃ କାଯପାଦପଃ । ତଥା ଵେଗେନ ଚଲତି ଯଥା ମୂଲାନି କୃନ୍ତତି
ମନ ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ବାନର, ଏହି ଦେହ ଗଛକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏପରି ଜୋରରେ ହେଲେ, ଏହା ନିଜ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ତାନର୍ଥଵିମୁକ୍ତୋ ଽଦ୍ରୌ ଗଜାଭ୍ରହରିଵିଭ୍ରମମ୍ । ନାଯଂ ପଶ୍ଯତି ମେ ଦେହଃ ପରାନନ୍ଦ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ମନର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋର ଦେହ ହାତୀ, ମେଘ କିମ୍ବା ସିଂହର ଭ୍ରମକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି।
ସର୍ଵାଶାଜ୍ଵରସମ୍ମୋହମିହିକାଶରଦାଗମମ୍ । ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ଵିନା ନାନ୍ଯଚ୍ ଛ୍ରେଯଃ ପଶ୍ଯାମି ଜନ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ମୋହର ଧୁଆଁକୁ ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୂର କରିଦେଇଥିବା ମନଶୂନ୍ୟତା ବ୍ୟତୀତ, ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ଭଲ ଦେଖୁନାହିଁ।
ତ ଏଵ ସୁଖସମ୍ଭୋଗସୀମାନ୍ତଂ ସମୁପାଗତାଃ । ମହାଧିଯଶ୍ ଶାନ୍ତଧିଯୋ ଯେ ଯାତା ଵିମନସ୍କତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମହାନ୍ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁପାରିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵଦୁଃଖଦଶାମୁକ୍ତାଂ ସଂଶାନ୍ତାଂ ଵିଗତଜ୍ଵରାମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅମନନାଂ ଵନେ ତନୁମ୍ ଇମାମ୍ ଅହମ୍
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ରୋଗ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅଛି।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାର୍ଗଵେଣ ତଦା କିଲ । ସୁବହୂନ୍ଯ୍ ଉପଭୁକ୍ତାନି ଶରୀରାଣି ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସେ ସମୟରେ ଭାର୍ଗବେ ବହୁ ଦେହକୁ ପୁନିପୁନି ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଭୃଗୁଣୋତ୍ପାଦିତେ କାଯେ ତତ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତସ୍ଯ କିଂ ମୁନେ । ମହାନ୍ ଅତିଶଯୋ ଜାତଃ ପରିଦେଵନମ୍ ଏଵ ଵା
ହେ ମୁନି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ଦେହରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୋକ ହୋଇଥିଲା କି?
ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କଲନା ରାମ ଯାସୌ ଜୀଵଦଶାଂ ଗତା । କର୍ମାତ୍ମିକା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଭୃଗୋର୍ ଭାର୍ଗଵରୂପିଣୀ
ହେ ରାମ, ଶୁକ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଆକାର ନେଇଥିଲା, ସେଠାରୁ କର୍ମର ରୂପ ଧରି, ଭୃଗୁଙ୍କର ଭାର୍ଗବ ଗୁଣରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ସା ହୀଦମ୍ପ୍ରଥମତ୍ଵେନ ସମେତ୍ଯ ପରମାତ୍ ପଦାତ୍ । ଭୂତାକାଶପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵାତଵ୍ଯାଵଲିତା ସତୀ
ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ପରମ ଦଶା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପଞ୍ଚଭୂତ ମଧ୍ୟରୁ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏବଂ ପବନରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲା।
ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହେଣ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଭୃଗୋଃ । କ୍ରମେଣ ଵୀର୍ଯତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନୌଶନସୀ ତନୁଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଭୃଗୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏହା କ୍ରମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇ, ଉଶନାସର ଶରୀର ରୂପେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵିହିତବ୍ରାହ୍ମସଂସ୍କାରା ତତସ୍ ସା ପିତୁର୍ ଅଗ୍ରଗା । କାଲେନ ମହତା ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁଷ୍କକଙ୍କାଲରୂପତାମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ପରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲା, ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଆକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଆଯାତା ଯଦା ସା ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ତନୁଃ । ତତସ୍ ତାଂ ପ୍ରତି ଶୁକ୍ରେଣ ତଦା ତତ୍ ପରିଦେଵିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର ପ୍ରଥମେ ଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ।
ଵୀତରାଗୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଚ୍ଛୋ ଽପି ସମଙ୍ଗାଵିପ୍ରରୂପଵାନ୍ । ସ୍ଵାଂ ଶୁଶୋଚ ତନୁଂ ଶୁକ୍ରସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଦେହଜଃ
ଯଦିଓ ଶୁକ୍ରଙ୍କର ରାଗ ନଥିଲା, ଆଶା ନଥିଲା, ଏବଂ ସମବେକ୍ତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ନିଜ ଶରୀର ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଏହି ଶରୀରଧାରୀମାନେର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
କିଂ ତୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତଂ ତେନ ଶୋକଵ୍ଯାଜେନ ଧୀମତାମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯପ୍ରତିପତ୍ତ୍ଯୈ ତତ୍ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଦେହଦେହିନୋଃ
କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖାଇ ଶୁକ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ଦେହ ଓ ଦେହୀଙ୍କ ଭିନ୍ନତା ବୁଝାଇଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିରାକ୍ତି ଉପଜିବ।
ଜ୍ଞସ୍ଯାଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ ଦେହସ୍ଯ ଯାଵଜ୍ଜୀଵମ୍ ଅଯଂ କ୍ରମଃ । ଲୋକଵଦ୍ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଯତ୍ ସକ୍ତ୍ଯାସକ୍ତ୍ଯାଥ ଵା ସଦା
ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ, ଏହି ଶରୀରର ଚଳାଚଳ ଏଭଳି ହୁଏ; ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଯେପରି ଲୋକମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି।
ଯେ ପରିଜ୍ଞାତଗତଯୋ ଯେ ଚାଜ୍ଞାଃ ପଶୁଧର୍ମିଣଃ । ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ତେ ସ୍ଥିତା ଵନଜାଲଵତ୍
ଯେମାନେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି ଓ ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସାଧାରଣ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଏମିତି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ଝାଲି ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଅଛି।
ଵ୍ଯଵହାରୀ ଯଥୈଵାଜ୍ଞସ୍ ତଥୈଵ କିଲ ପଣ୍ଡିତଃ । ଵାସନାମାତ୍ରଭେଦୋ ଽତ୍ର କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବାନ୍ଧନ ବା ମୁକ୍ତିର କାରଣ କେବଳ ମନର ଆଦତର ଭିନ୍ନତା।
ଯାଵଚ୍ ଛରୀରଂ ତାଵଦ୍ ଧି ଦୁଃଖେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖେ ସୁଖମ୍ । ଅସଂସକ୍ତଧିଯୋ ଧୀରା ଦର୍ଶଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଵତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହ ଅଛି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯେମାନେ ମନରେ ଅଲଗା ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଅଜାଗୃତ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ସୁଖେଷୁ ସୁଖିତା ନିତ୍ଯଂ ଦୁଃଖିତା ଦୁଃଖଵୃତ୍ତିଷୁ । ମହାତ୍ମାନୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନୂନମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୁ ଶୀତଲାଃ
ସୁଖରେ ସେମାନେ ସଦା ସୁଖୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ମନରେ ସତତ ଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହନ୍ତି।
ସ୍ତମ୍ଭସ୍ଯ ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତି ନ ଵପୁସ୍ ସ୍ଥିରମ୍ । ଜ୍ଞସ୍ଯ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ କ୍ଷୁଭ୍ଯନ୍ତି ନ ମନସ୍ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେପରି ଏକ ଦଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହଲେ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଅଡିଗ ରହେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କେବଳ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମନ ସ୍ଥିର ଓ ଅଡିଗ ରହେ।
ଚଲାଚଲତଯା ତଜ୍ଜ୍ଞୋ ଲୋକଵୃତ୍ତିଷୁ ତିଷ୍ଠତି । ଅଧସ୍ସ୍ଥିତିର୍ ଇଵ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବେଷୁ ଭାସ୍କରଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ସେ ଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଭାବରେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ନିମ୍ନରେ ପାଣିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହେ।
ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତଲୋକକର୍ମାପି ବଦ୍ଧ ଏଵାପ୍ରବୁଦ୍ଧଧୀଃ । ଅତ୍ଯକ୍ତମୋହଲୀଲୋ ଽପି ମୁକ୍ତ ଏଵ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଧୀଃ
ଯଦିଓ କେହି ଲୋକୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମନ ଜାଗୃତ ନ ହେଲେ ସେ ବନ୍ଧନରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭ୍ରମର ଖେଳ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଜାଗୃତ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ।
ମୁକ୍ତବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୋ ମୁକ୍ତୋ ବଦ୍ଧକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଽପି ହି । ବଦ୍ଧବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୋ ବଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଽପି ହି
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୁକ୍ତ, ସେ କର୍ମ ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ; ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବନ୍ଧିତ, ସେ କର୍ମ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ।
ସୁଖଦୁଃଖଦୃଶୋର୍ ଲୋକେ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୋସ୍ ତଥା । ହେତୁର୍ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଏଵ ତେଜାଂସୀଵ ପ୍ରକାଶନେ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଆମର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିଥାନ୍ତି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତିରେ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିମାନେ; ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତତା ହୁଏ, ସେପରି ଏହିମାନେ ମୂଳ କାରଣ ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତିରେ।
ବହିର୍ ଲୋକୋଚିତାଚାରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଚାରଵର୍ଜିତଃ । ସମୋ ଽସନ୍ନ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ ସଂଶାନ୍ତସକଲୈଷଣଃ
ବାହାରେ ଲୋକର ଚାଳଚଳନ ଅନୁସର, କିନ୍ତୁ ମନରେ କୌଣସି ଆଚରଣକୁ ଧରିନହ, ସମସ୍ତ ଆଶା ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ତୁମେ ଅନାସକ୍ତ ଭାବେ ରୁହ।
ସର୍ଵୈଷଣାଵିମୁକ୍ତେନ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତା । କୁରୁ କର୍ମାଣି କାର୍ଯାଣି ନୂନଂ ସାମନସି ସ୍ଥିତିଃ
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଯେଉଁ କାମ କରିବା ଦରକାର, ସେଗୁଡ଼ିକ କର; ଏହି ଭାବରେ ରହିବା ହେଉଛି ସମତାର ଅବସ୍ଥା।