ଇଯଂ ସା ମତ୍ତନୁର୍ ମତ୍ତଦେଵସ୍ତ୍ରୀଗଣଲାଲିତା । ସରୀସୃପମୁଖକ୍ଷୁଣ୍ଣା ପଶ୍ଯ ଶେତେ ଧରାତଲେ
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଦମସ୍ତ ଦେହ, ଯାହାକୁ ଦେବୀମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଦେଖ, ଏହା ସରୀସୃପମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ଚେପାଯାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି।
ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନଷଣ୍ଡେଷୁ ମମ ତନ୍ଵା ଯଯାନଯା । ଚିରଂ ଵିଲସିତଂ ସେଯଂ ଶୁଷ୍କକଙ୍କାଲତାଂ ଗତା
ମୋ ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ବହୁଦିନ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଉଦ୍ୟାନରେ ଖେଳିଥିଲି; ଏବେ ଏହି ଦେହ ଶୁଖି ହାଡ଼ ମାତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ସୁରାଙ୍ଗନାଙ୍ଗସଂସଙ୍ଗାଦ୍ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗାନଙ୍ଗରଙ୍ଗଯା । ଚେତୋଵୃତ୍ତ୍ଯା ରହିତଯା ତନ୍ଵେହ ମମ ଶୁଷ୍ଯତେ
ଦେବୀମାନେ ସହ ମିଶିବା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଲିନ୍ନ ଥିବା ବେଳେ ମୋ ଦେହ ତାଜା ଥିଲା; ଏବେ ସେଇ ଭାବନା ନଥିବାରୁ ଏହି ଦେହ ଶୁଖିଯାଉଛି।
ତେଷୁ ତେଷୁ ଵିଲାସେଷୁ ତାସୁ ତାସୁ ଦଶାସୁ ଚ । ତଥା ତା ଭାଵନା ବଦ୍ଧ୍ଵା କଥଂ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଽସି ଦେହକ
ସେଇ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ଏମିତି ଭାବନାରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲୁ, ଏବେ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେଇପାରୁଛୁ, ହେ ଦେହ?
ହା ତନୋ କ୍ଵାଵଭଗ୍ନାସି ତାପସଂଶୋଷମ୍ ଆଗତା । କରଙ୍କତାଂ ପ୍ରଯାତାସି ମାଂ ଭାଵଯସି ଦୁର୍ଭଗେ
ହା ଦେହ, କେଉଁଠି ପଡ଼ିଗଲୁ, ଏବେ ତୁମେ ତପସ୍ୟାର ଶୁଖିଲା ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ହାଡ଼ ମାତ୍ର ହୋଇଯାଇଛ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରାଉଛ।
ଦେହେନାହଂ ଵିଲାସେଷୁ ଯେନୈଵ ମୁଦିତୋ ଽଭଵମ୍ । କଙ୍କଲତାମ୍ ଉପଗତାତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ବିଭେମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏହି ଦେହରେ, ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଥିଲି; ଏବେ ଏହି ଦେହ କେବଳ ଏକ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇଯିବାରୁ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଖି ଭୟ ପାଉଛି।
ତାରାଜାଲସମାକାରୋ ଯତ୍ର ହାରୋ ଽଭଵତ୍ ପୁରା । ମମୋରସି ନିଲୀଯନ୍ତେ ପଶ୍ଯ ତତ୍ର ପିପୀଲକାଃ
ପୂର୍ବେ ମୋ ଛାତିରେ ତାରାମାଳା ପରି ଏକ ହାର ଜଗମଗାଉଥିଲା; ଏବେ ଦେଖ, ସେଠାରେ ପିଲାପୋକାମାନେ ଗୁପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଦ୍ରଵତ୍କାଞ୍ଚନକାନ୍ତେନ ଲୋଭଂ ନୀତା ଵରାଙ୍ଗନାଃ । ଯେନ ମଦ୍ଵପୁଷା ତେନ ପଶ୍ଯ କଙ୍କଲତୋହ୍ଯତେ
ମୋ ଦେହର ସୁନା ରଙ୍ଗ ଦେଖି ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗନାମାନେ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ; ଏବେ ଦେଖ, ସେଇ ଦେହ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ହୋଇ ଉପହାସର ପାତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ପଶ୍ଯେମେ ଵିତତାସ୍ଯେନ ତାପସଂଶୁଷ୍କକୃତ୍ତିନା । ମତ୍କଙ୍କାଲକୁଵକ୍ତ୍ରେଣ ଵିତ୍ରାସ୍ଯନ୍ତେ ଵନେ ମୃଗାଃ
ଦେଖ, ମୋ ମୁହଁ ବଡ଼ ହୋଇ ଖୋଲା ଅଛି, ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଚର୍ମ ଶୁଖିଯାଇଛି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ମୁହଁ ଦେଖି ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି।
ପଶ୍ଯାତିସଂଶୁଷ୍କତଯା ଶଵୋଦରଦରୀ ମମ । ପ୍ରକାଶାର୍କାଂଶୁଜାଲେନ ଵିଵେକେନେଵ ଶୋଭତେ
ଦେଖ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଷ୍କତାରେ ମୋ ମୃତଦେହର ଗଭୀର ପେଟ ଏମିତି ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ କିଛି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ।
ମତ୍ତନୁଃ ପରିଶୁଷ୍କେଯଂ ସ୍ଥିତୋତ୍ତାନା ଵନାଵନୌ । ଵୈରାଗ୍ଯଂ ନଯତୀଵାତ୍ମତୁଚ୍ଛତ୍ଵେନାମ୍ବରସ୍ଥିତାନ୍
ମୋ ଦେହଟି ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ପଛେଇ ପଡିଛି, ଏହାର ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମନରେ ବିରାକ୍ତି ଅନୁଭବନ୍ତି, ଯେପରି ଏହା ଆକାଶରେ ଝୁଲି ରହିଛି।
ଶବ୍ଦରୂପରସସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧଲୋଭଵିମୁକ୍ତଯା । ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧ୍ଯେଵ ମମ ତନ୍ଵୋଷ୍ଯତେ ଗିରୌ
ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଗନ୍ଧ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ମୋ ଦେହଟି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିରେ ବସିଛି।
ସଂଶାନ୍ତେ ଚିତ୍ତଵେତାଲେ ଯାମ୍ ଆନନ୍ଦକଲାଂ ତନୁଃ । ଯାତି ତାମ୍ ଅପି ରାଜ୍ଯେନ ଜାଗତେନ ନ ଗଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ମନର ଭୂତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଦେହଟି ଏମିତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ସମଗ୍ର ଜଗତର ରାଜ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ପଶ୍ଯ ଵିଶ୍ରାନ୍ତସର୍ଵେହଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ନିରସ୍ତକଲ୍ପନାଜାଲଂ ସୁଖଂ ଶେତେ କଲେଵରମ୍
ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ, କଳ୍ପନାର ଜାଲରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।
ଚିତ୍ତମର୍କଟସଂରମ୍ଭସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧଃ କାଯପାଦପଃ । ତଥା ଵେଗେନ ଚଲତି ଯଥା ମୂଲାନି କୃନ୍ତତି
ମନ ଯେପରି ଅଶାନ୍ତ ବାନର, ଏହି ଦେହ ଗଛକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ଏପରି ଜୋରରେ ହେଲେ, ଏହା ନିଜ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ତାନର୍ଥଵିମୁକ୍ତୋ ଽଦ୍ରୌ ଗଜାଭ୍ରହରିଵିଭ୍ରମମ୍ । ନାଯଂ ପଶ୍ଯତି ମେ ଦେହଃ ପରାନନ୍ଦ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ମନର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମୋର ଦେହ ହାତୀ, ମେଘ କିମ୍ବା ସିଂହର ଭ୍ରମକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛି।
ସର୍ଵାଶାଜ୍ଵରସମ୍ମୋହମିହିକାଶରଦାଗମମ୍ । ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ଵିନା ନାନ୍ଯଚ୍ ଛ୍ରେଯଃ ପଶ୍ଯାମି ଜନ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ମୋହର ଧୁଆଁକୁ ଶରତ୍କାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୂର କରିଦେଇଥିବା ମନଶୂନ୍ୟତା ବ୍ୟତୀତ, ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ଭଲ ଦେଖୁନାହିଁ।
ତ ଏଵ ସୁଖସମ୍ଭୋଗସୀମାନ୍ତଂ ସମୁପାଗତାଃ । ମହାଧିଯଶ୍ ଶାନ୍ତଧିଯୋ ଯେ ଯାତା ଵିମନସ୍କତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମହାନ୍ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ ଓ ଆନନ୍ଦର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁପାରିଛନ୍ତି।
ସର୍ଵଦୁଃଖଦଶାମୁକ୍ତାଂ ସଂଶାନ୍ତାଂ ଵିଗତଜ୍ଵରାମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପଶ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅମନନାଂ ଵନେ ତନୁମ୍ ଇମାମ୍ ଅହମ୍
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଓ ରୋଗ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମନ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅଛି।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାର୍ଗଵେଣ ତଦା କିଲ । ସୁବହୂନ୍ଯ୍ ଉପଭୁକ୍ତାନି ଶରୀରାଣି ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସେ ସମୟରେ ଭାର୍ଗବେ ବହୁ ଦେହକୁ ପୁନିପୁନି ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଭୃଗୁଣୋତ୍ପାଦିତେ କାଯେ ତତ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତସ୍ଯ କିଂ ମୁନେ । ମହାନ୍ ଅତିଶଯୋ ଜାତଃ ପରିଦେଵନମ୍ ଏଵ ଵା
ହେ ମୁନି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ଦେହରେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୋକ ହୋଇଥିଲା କି?
ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କଲନା ରାମ ଯାସୌ ଜୀଵଦଶାଂ ଗତା । କର୍ମାତ୍ମିକା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଭୃଗୋର୍ ଭାର୍ଗଵରୂପିଣୀ
ହେ ରାମ, ଶୁକ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଆକାର ନେଇଥିଲା, ସେଠାରୁ କର୍ମର ରୂପ ଧରି, ଭୃଗୁଙ୍କର ଭାର୍ଗବ ଗୁଣରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
ସା ହୀଦମ୍ପ୍ରଥମତ୍ଵେନ ସମେତ୍ଯ ପରମାତ୍ ପଦାତ୍ । ଭୂତାକାଶପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵାତଵ୍ଯାଵଲିତା ସତୀ
ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ପରମ ଦଶା ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପଞ୍ଚଭୂତ ମଧ୍ୟରୁ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଏବଂ ପବନରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହେଲା।
ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହେଣ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଭୃଗୋଃ । କ୍ରମେଣ ଵୀର୍ଯତାମ୍ ଏତ୍ଯ ସମ୍ପନ୍ନୌଶନସୀ ତନୁଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଭୃଗୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ ଏହା କ୍ରମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇ, ଉଶନାସର ଶରୀର ରୂପେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵିହିତବ୍ରାହ୍ମସଂସ୍କାରା ତତସ୍ ସା ପିତୁର୍ ଅଗ୍ରଗା । କାଲେନ ମହତା ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁଷ୍କକଙ୍କାଲରୂପତାମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ପରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ହେଲା, ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଆକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
ଇଦମ୍ପ୍ରଥମମ୍ ଆଯାତା ଯଦା ସା ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ତନୁଃ । ତତସ୍ ତାଂ ପ୍ରତି ଶୁକ୍ରେଣ ତଦା ତତ୍ ପରିଦେଵିତମ୍
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର ପ୍ରଥମେ ଯାଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ।
ଵୀତରାଗୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଚ୍ଛୋ ଽପି ସମଙ୍ଗାଵିପ୍ରରୂପଵାନ୍ । ସ୍ଵାଂ ଶୁଶୋଚ ତନୁଂ ଶୁକ୍ରସ୍ ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଦେହଜଃ
ଯଦିଓ ଶୁକ୍ରଙ୍କର ରାଗ ନଥିଲା, ଆଶା ନଥିଲା, ଏବଂ ସମବେକ୍ତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ନିଜ ଶରୀର ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ; କାରଣ ଏହି ଶରୀରଧାରୀମାନେର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ।
କିଂ ତୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତଂ ତେନ ଶୋକଵ୍ଯାଜେନ ଧୀମତାମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯପ୍ରତିପତ୍ତ୍ଯୈ ତତ୍ ପୃଥକ୍ତ୍ଵଂ ଦେହଦେହିନୋଃ
କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖାଇ ଶୁକ୍ର ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଇଁ ଦେହ ଓ ଦେହୀଙ୍କ ଭିନ୍ନତା ବୁଝାଇଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିରାକ୍ତି ଉପଜିବ।
ଜ୍ଞସ୍ଯାଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ ଦେହସ୍ଯ ଯାଵଜ୍ଜୀଵମ୍ ଅଯଂ କ୍ରମଃ । ଲୋକଵଦ୍ ଵ୍ଯଵହାରୋ ଯତ୍ ସକ୍ତ୍ଯାସକ୍ତ୍ଯାଥ ଵା ସଦା
ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ, ଏହି ଶରୀରର ଚଳାଚଳ ଏଭଳି ହୁଏ; ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଯେପରି ଲୋକମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି।
ଯେ ପରିଜ୍ଞାତଗତଯୋ ଯେ ଚାଜ୍ଞାଃ ପଶୁଧର୍ମିଣଃ । ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ତେ ସ୍ଥିତା ଵନଜାଲଵତ୍
ଯେମାନେ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି ଓ ଯେମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସାଧାରଣ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଏମିତି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ଝାଲି ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ ଅଛି।