ଅନନ୍ତଵିଶ୍ରାନ୍ତିତତେ ପଦେ ଵିଶ୍ରାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନି । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଅଗୃହ୍ଣନ୍ତଂ ସିତଂ ମଣିମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ତାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଅନନ୍ତ ବିଶ୍ରାମର ଦଶାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଧରିବା ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାନ୍ତି, ଏକ ଶୁଭ୍ର ମଣି ଯେମିତି ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେମିତି।
ହେଯୋପାଦେଯସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାଭ୍ଯାଂ ସମୁଜ୍ଝିତମ୍ । ସୁପ୍ରବୁଦ୍ଧମତିଂ ଧୀରଂ ଦଦର୍ଶ ତନଯଂ ଭୃଗୁଃ
ସେ ତାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତ୍ୟାଗ ଓ ଗ୍ରହଣର ଭାବନାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଗୃତ ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ଏହିପରି ଦେଖିଲେ।
ତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଭୃଗୋଃ ପୁତ୍ରଂ କାଲୋ ଭୃଗୁମ୍ ଉଵାଚ ହ । ଵାକ୍ଯମ୍ ଅବ୍ଧିଧ୍ଵନିନିଭଂ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସାଵ୍ ଇତି
ଭୃଗୁଙ୍କର ପୁଅକୁ ଦେଖି, କାଳ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ର ଧ୍ୱନି ପରି ଗମ୍ଭୀର କଥା କହିଲେ: 'ଏହିଯେ ତୁମ ପୁଅ।'
ଵିବୁଧ୍ଯତାମ୍ ଇତି ଗିରା ସମାଧେର୍ ଵିରରାମ ସଃ । ଭାର୍ଗଵୋ ଽମ୍ଭୋଦଘୋଷେଣ ଶନୈର୍ ଇଵ ଶିଖଣ୍ଡଭୃତ୍
‘ଉଠ’ ବୋଲି କହିବା ସହିତ, ଭାର୍ଗବ ଧୀରେ ଧୀରେ ସମାଧିରୁ ବାହାରିଲେ, ଯେପରି ଗରଜିବା ବଦଳର ଶବ୍ଦରେ ପଖୀମାନଙ୍କ ରାଜା ଉଠିଯାଏ।
ଉନ୍ମୀଲ୍ଯ ନେତ୍ରେ ସୋ ଽପଶ୍ଯଦ୍ ଅଗ୍ରେ କାଲଭୃଗୂ ପ୍ରଭୂ । ସମୋଦଯାଵ୍ ଇଵାଯାତୌ ଦେଵୌ ଶଶିଦିଵାକରୌ
ସେ ନିଜ ଆଖି ଖୋଲି, ସାମ୍ନାରେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଠି ଆସିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ।
କଦମ୍ବଲତିକାପୀଠାଦ୍ ଅଥୋତ୍ଥାଯ ନନାମ ତୌ । ସମଂ ସମାଗତୌ କାନ୍ତୌ ଵିପ୍ରୌ ହରିହରାଵ୍ ଇଵ
କଦମ୍ବ ଲତାର ଛାୟା ତଳରୁ ଉଠି, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ—ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଦର୍ଶନୀୟ ଓ ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେପରି ହରି ଓ ହର ଏକାଠି ମିଳନ କରନ୍ତି।
ମିଥଃ କୃତସମାଚାରାଶ୍ ଶିଲାଯାଂ ସମୁପାଵିଶନ୍ । ମେରୁପୃଷ୍ଠେ ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରା ଇଵ
ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନା କରି, ସମସ୍ତେ ଏକ ଶିଳା ଉପରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହରାଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଅଥ ଶାନ୍ତତପା ନାମ ସ ସମଙ୍ଗାତଟେ ଦ୍ଵିଜଃ । ତାଵ୍ ଉଵାଚ ଵଚଶ୍ ଶାନ୍ତମ୍ ଅମୃତସ୍ଯନ୍ଦସୁନ୍ଦରମ୍
ତାପରେ ଶାନ୍ତତପ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜଣେ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଶାନ୍ତ କଥାରେ, ମଣିଷ ମନକୁ ଅମୃତ ଭଳି ମିଠା ଲାଗୁଥିବା ଶବ୍ଦରେ, ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଭଵତୋର୍ ଦର୍ଶନେନାହମ୍ ଅଦ୍ଯ ନିର୍ଵୃତିମ୍ ଆଗତଃ । ସମମ୍ ଆଗତଯୋର୍ ଲୋକଂ ଶୀତଲୋଷ୍ଣରୁଚୋର୍ ଇଵ
ଆଜି ମୁଁ ତୁମ୍ଭୁଦେଉଁକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାପଦାୟକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥି ଦେଖାଦେଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଖୁସି ହୁଏ, ସେପରି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆସିବାରୁ ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦିତ।
ଯୋ ନ ଶାସ୍ତ୍ରୈର୍ ନ ତପସା ନ ଜ୍ଞାନେନ ନ ଵିଦ୍ଯଯା । ଵିନଷ୍ଟୋ ମେ ମନୋମୋହଃ କ୍ଷୀଣୋ ଽସୌ ଦର୍ଶନେନ ଵାମ୍
ଶାସ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମନର ମୋହ ମୋର ଦୂର ହେଉନଥିଲା, ସେଇ ମୋହ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ନ ତଥା ସୁଖଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିର୍ମଲାମୃତଵୃଷ୍ଟଯଃ । ଯଥା ପ୍ରହର୍ଷଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ମହତାମ୍ ଏଵ ଦୃଷ୍ଟଯଃ
ମନର ଭିତରେ ପବିତ୍ର ଅମୃତ ଝରଣା ବହିଲେ ଯେତେ ସୁଖ ମିଳେନି, ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ।
ଚରଣାଭ୍ଯାମ୍ ଇମଂ ଦେଶଂ ଭଵନ୍ତୌ ଭୂରିତେଜସୌ । କୌ ପଵିତ୍ରିତଵନ୍ତୌ ନଶ୍ ଶଶାଙ୍କାର୍କାଵ୍ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ତୁମର ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵନ୍ତଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଭୃଗୁର୍ ଜନ୍ମାନ୍ତରାତ୍ମଜମ୍ । ସ୍ମରାତ୍ମାନଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସି ନାଜ୍ଞୋ ଽସୀତି ରଘୂଦ୍ଵହ
ଏପରି କହିବା ପରେ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଅକୁ କହିଲେ, 'ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କର—ତୁମେ ଜାଗୃତ, ଅଜ୍ଞ ନୁହଁ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ପ୍ରବୋଧିତୋ ଽସୌ ଭୃଗୁଣା ଜନ୍ମାନ୍ତରଦଶା ନିଜାଃ । ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରଂ ସସ୍ମାର ଧ୍ଯାନୋନ୍ମୀଲିତଲୋଚନଃ
ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ନିଜର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଧ୍ୟାନରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିଗଲା।
ଅଥାସୌ ଵିସ୍ମଯସ୍ମେରମୁଖୋ ମୁଦିତମାନସଃ । ଵିତର୍କମନ୍ଥରାଂ ଵାଚମ୍ ଉଵାଚ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ତାପରେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ହସ ଓ ଆନନ୍ଦର ହୃଦୟ ସହିତ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବକ୍ତା ଭାବିବାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କଥା କହିଲେ।
ଜଯତ୍ଯ୍ ଅଵିରତାରମ୍ଭା ନିଯତିଃ ପରମାତ୍ମନଃ । ଯଦ୍ଵଶାଦ୍ ଇଦମ୍ ଆଭୋଗି ଜଗଚ୍ଚକ୍ରଂ ଵିଵର୍ତତେ
ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଯେଉଁ ନିୟତି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ତାଙ୍କର ଆଦେଶରେ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି—ସେଇ ଶକ୍ତିର ଜୟ ହୋଉ।
ମମାନନ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅତୀତାନି ଜନ୍ମାନ୍ଯ୍ ଅଵିଦିତାନି ହ । ତାନି ତାନ୍ତଦଶାଢ୍ଯାନି ସଂସ୍ମୃତାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ଚ
ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଅସଂଖ୍ୟ ଏବଂ ଅଜଣା; ସେଇ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଥିଲା, ଏବେ ଉଚିତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣରେ ଆସିଛି।
ଭୁକ୍ତାନି ବହୁକାର୍ଯାଣି ଵିଚିତ୍ରଵିଭଵାନ୍ଯ୍ ଅତି । ଦଶାଫଲାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି କଲ୍ପାନ୍ତକଲିତାନି ଚ
ମୁଁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରିଛି, ଏବଂ ଅନେକ ଅବସ୍ଥାର ଅସଂଖ୍ୟ ଫଳ, ଯାହା କଳ୍ପର ସେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଦୃଷ୍ଟାଃ କଠିନସଂରମ୍ଭା ଵିଭଵୋପାର୍ଜନଭ୍ରମାଃ । ଵିହୃତଂ ଵୀତଶୋକାସୁ ଚିରଂ ମେରୁସ୍ଥଲୀଷୁ ଚ
ଧନ ସଂଗ୍ରହର କଠିନ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖିଛି; ଏବଂ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ମେରୁ ପର୍ବତର ଢାଳିରେ ମଧ୍ୟ ମଜାରେ ଘୁରିଛି।
ପୀତମ୍ ଆମୋଦି ମନ୍ଦାରକୁସୁମାରୁଣିତଂ ପଯଃ । ମନ୍ଦାକିନ୍ଯାସ୍ ସକଲ୍ହାରଂ ତଟେଷ୍ଵ୍ ଅମରଭୂଭୃତଃ
ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀର କୂଳେ, ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ସହିତ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ।
ଭ୍ରାନ୍ତଂ ସନ୍ତାନକୁଞ୍ଜେଷୁ ଫୁଲ୍ଲହେମଲତାଲିଷୁ । ମେରୌ କଲ୍ପତରୁଚ୍ଛାଯାପୁଷ୍ପସୁନ୍ଦରସାନୁଷୁ
ସେମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଢାଳରେ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଛାୟା ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ସ୍ଥାନରେ, ଫୁଲିଥିବା ସୁନା ଲତା ଓ ଉଚ୍ଚ ତାଳଗଛ ମଧ୍ୟରେ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଞ୍ଜରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯଦ୍ ଭୁକ୍ତଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ କୃତମ୍ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାସୁ ଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ଏଠାରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଭୋଗ କରାଯାଇନାହିଁ, କିଛି ନାହିଁ ଯାହା କରାଯାଇନାହିଁ, କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ।
ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମ୍ ଅଧୁନା ଦୃଷ୍ଟଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ଵିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଚିରଶ୍ରାନ୍ତୋ ଗତୋ ମେ ସକଲୋ ଭ୍ରମଃ
ଏବେ ସମସ୍ତ ଜଣିବାକୁ ଥିବା କଥା ଜଣିଗଲି, ସମସ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଥିବା ଦେଖିଗଲି, କିଛି ଅପରିସ୍ଥିତି ହୋଇନାହିଁ; ଦୀର୍ଘଦିନ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏବେ ଶାନ୍ତି ପାଇଛି, ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୋଇଗଲା।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ତାତ ଗଚ୍ଛାମଃ ପଶ୍ଯାମୋ ମନ୍ଦରସ୍ଥିତାମ୍ । ତାଂ ତନୁଂ ତାଵଦ୍ ଆଶୁଷ୍କାଂ ଶୁଷ୍କାଂ ଵନଲତାମ୍ ଇଵ
ଉଠ, ପୁଆ, ଚଳ ଚାଲିବା, ଆମେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଥିବା ସେ ଦେହକୁ ଦେଖିବା। ଏବେ ସେ ଦେହ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଜଣେ ଶୁଖିଗଲା ଲତାପତ୍ର ଭଳି।
ନାସମୀହିତମ୍ ଅସ୍ତୀହ ନ ସମୀହିତମ୍ ଅସ୍ତି ମେ । ନିଯତେ ରଚନାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ କେଵଲଂ ଵିହରାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଏଠାରେ ମୋର କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ କିଛି ଟାଳିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳକୁ ଦେଖି ଘୁରୁଛି।
କିମ୍ ଇତି ସୁଭଗମ୍ ଆର୍ଯସେଵିତଂ ତତ୍ ସ୍ଥିରମ୍ ଅନୁଯାମି ମଦେକଭାଵବୁଦ୍ଧ୍ଯା । ତଦ୍ ଅଲମ୍ ଅଭିମତାମତୈର୍ ମମାସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତମ୍ ଇମଂ ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଆଚରାମି
ମୁଁ କାହିଁକି ସେଇ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ପସନ୍ଦ କରିଥିବା କଥାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଅନୁସରଣ କରିବି? ମୋର ମନରେ ଯେଉଁ ମତ ଅଛି, ସେଠି ରହୁ। ମୁଁ କେବଳ ଏହି ସ୍ବାଭାବିକ ବ୍ୟବହାର କରୁଛି।
କ୍ରମାଦ୍ ଆକାଶମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ନିର୍ଗତ୍ଯାମ୍ବୁଦକୋଟରୈଃ । ସମ୍ପ୍ରାପୁସ୍ ସିଦ୍ଧମାର୍ଗେଣ ମନ୍ଦରଂ ହେମକନ୍ଦରମ୍
କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଆକାଶକୁ ଚଡ଼ି, ମେଘମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ରାସ୍ତା ଦେଇ ବାହାରି, ସେମାନେ ସିଧା ପଥରେ ହେମକନ୍ଦର ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଧିତ୍ଯକାଯାଂ ତସ୍ଯାଦ୍ରେର୍ ଆର୍ଦ୍ରପର୍ଣାଵଗୁଣ୍ଠିତାମ୍ । ଦଦର୍ଶ ଭାର୍ଗଵଶ୍ ଶୁଷ୍କାଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମୋଦ୍ଭଵାଂ ତନୁମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ର ତଳ ମାଠରେ ଭାର୍ଗବ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଭିଜା ପତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ଉଵାଚ ଚେଦଂ ହେ ତାତ ତନ୍ଵୀ ତନୁର୍ ଇଯଂ ହି ସା । ଯା ତ୍ଵଯା ସୁଖସମ୍ଭୋଗୈଃ ପୁରା ସମଭିଲାଲିତା
ସେ କହିଲେ, 'ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ସୁକୁମାର ଦେହଟି ହେଉଛି ସେଇ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ପূର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର କରିଥିଲେ।'
ଇଯଂ ସା ମତ୍ତନୁର୍ ଯସ୍ଯା ମନ୍ଦାରକୁସୁମୋତ୍କରୈଃ । ରଚିତାଶ୍ ଶୀତଲାଶ୍ ଶଯ୍ଯା ମେରୂପଵନଭୂମିଷୁ
ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଦମସ୍ତ ଦେହ, ଯାହା ପାଇଁ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉଦ୍ୟାନଭୂମିରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ଗଛିରେ ଢିଅଁ ଛାଡ଼ି ଢଣ୍ଡା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।