ତଥା ଚ ସମ୍ଭ୍ରମେ ସ୍ଵପ୍ନମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନାଦିଭାସ୍ଵରାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରା ଦୃଷ୍ଟା ମନସି ଶକ୍ତଯଃ
ଏହିପରି, ଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ, ମନରେ ଅନେକ ଚମକଦାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ସ୍ଥୂଲଦୃଷ୍ଟିଦୃଶଂ ତ୍ଵ୍ ଏତାମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ମହାମୁନେ । ପୁଂସୋ ମନଶ୍ ଶରୀରଂ ଚ କାଯୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଧାର କରି, ମହାମୁନି, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ ମଣିଷଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି—ମନ ଏବଂ ଶରୀର।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣମାତ୍ରମ୍ ଏତଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଫାରମ୍ ଉଦିତଂ ନେତରନ୍ ମୁନେ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି।
ଚିତ୍ତଦେହାଙ୍ଗଲତଯା ଭେଦଵାସନଯେଦ୍ଧଯା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵମ୍ ଇଵାଜ୍ଞାନାନ୍ ନାନାତେଯଂ ସମୁତ୍ଥିତା
ମନ ଓ ଦେହ ବେପରିତ ଭାବର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭେଦଵାସନଯା ବହ୍ଵ୍ଯା ପଦାର୍ଥନିଚଯଂ ମନଃ । ଭିନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ଘଟାଵଟପଟାଦିକମ୍
ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରୁ, ମନ ସବୁଠାରେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖେ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ମୂଢୋ ଽହମ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ଯାଶ୍ ଚ ଭାଵନାଃ । ଭାଵଯତ୍ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥା ଯାତି ସଂସାରତାଂ ମନଃ
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ମୂଢ଼—ଏପରି ଅନେକ ଭାବନା ମନରେ ଉଠେ। ଏହି ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ସଂସାରରେ ଫସିଯାଏ।
ମନନଂ କୃତ୍ରିମଂ ରୂପଂ ମମୈତନ୍ ନ ପତାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ତତ୍ତ୍ଯାଗତଶ୍ ଶାନ୍ତଂ ଚେତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନେ ଏହି ଭାବନା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋର ନୁହେଁ, ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ତଳେ ପଡ଼ିନାହିଁ—ଏପରି ବୁଝିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଏହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଥା ପ୍ରଵିତତେ ଽମ୍ବୋଧୌ ତତେ ଽନେକତରଙ୍ଗିଣି । ସୋମ୍ଯସ୍ପନ୍ଦମଯାନେକକଲ୍ଲୋଲାଵଲିଶାଲିନି
ଯେପରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥାଏ, ତେଉଁପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲହରୀମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସୁଥାନ୍ତି,
ଵାର୍ଯାତ୍ମନି ସମେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଶୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵାଦୁନି ଶୀତଲେ । ଅଵିନାଶିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ମହାମହିମନି ସ୍ଫୁଟେ
ସେପରି ଏକ ସମ, ପରିସ୍କାର, ପବିତ୍ର, ମିଠା, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ମହାନ ମହିମା ଥିବା ପାଣିରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ର୍ଯଶ୍ରସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପଂ ଭାଵଯନ୍ ସ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ତ୍ର୍ଯଶ୍ରୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିକଲ୍ପେନ କରୋତି ସ୍ଵେନ କଲ୍ପନାମ୍
ତିନି କୋଣ ଥିବା ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଆକାରକୁ ଭାବି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ 'ମୁଁ ତିନି କୋଣିଆ' ବୋଲି ଭାବନା କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ନିଜର ଧାରଣା ତିଆରି କରେ।
ଭ୍ରଶ୍ଯଂଶ୍ ଚୈଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟରୂପୋ ଽସ୍ମୀତି ତଲାତଲମ୍ । ଭାଵଯନ୍ ଭୂତଲଂ ଯାତି ତାଦୃଗ୍ଭାଵନଯା ତଯା
ଯେତେବେଳେ ସେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ଆକାର ହରାଇଦିଏ, ସେ 'ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଗଲି' ବୋଲି ଭାବେ, ଏହିପରି ଭାବନାରେ ନିଜକୁ ଏମିତି ମନେ କରି, ଭୂମିକୁ ଚଳିଯାଏ।
ଉତ୍ଥିତଂ ଚ ବଲାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ । ତୈସ୍ ତୈର୍ ଵିକଲ୍ପୈସ୍ ତଦ୍ଭାଵଂ ଵିକଲ୍ପଯତି ସାଭିଧମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୋରରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେ 'ମୁଁ ଉଠିଗଲି' ବୋଲି ଭାବେ, ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏହିପରି ଭାବେ ଭାବେ।
ସସୂର୍ଯପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ ତୁ ପ୍ରକାଶୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ । ସରଜଃପୁଞ୍ଜପାତସ୍ ତୁ ମଲିନୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡିଲେ, ସେ 'ମୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ' ବୋଲି ଭାବେ; ଧୁଳିର ଗୋଛା ପଡିଲେ, ସେ 'ମୁଁ ମଲିନ' ବୋଲି ଭାବେ।
ସରତ୍ନରଶ୍ମିଜାଲସ୍ ତୁ ଶୋଭତେ ଦୀପ୍ତଯା ଶ୍ରିଯା । ତୁଷାରଭରଵିଦ୍ଧସ୍ ତୁ ଶୀତଲୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିନ୍ଦତି
ମଣିମାଳାର ଆଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ଚମକେ; ତୁଷାରର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେତେବେଳେ ଠଣ୍ଡା ଲାଗେ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ଠଣ୍ଡା ହେଲି' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ସତଟାଚଲଦାଵାଗ୍ନିପ୍ରତିବିମ୍ବୋଜ୍ଜ୍ଵଲଦ୍ଵପୁଃ । ବିଭେତି ଵତ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତମୀନଶ୍ ଚ କମ୍ପତେ
ନଦୀତଟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼ିଲେ, ଏହାର ରୂପ ତେଜରେ ଜଳିଉଠେ; ଏହା 'ହାୟ, ମୁଁ ପୁଡ଼ିଗଲି' ବୋଲି ଭୟ ପାଏ ଏବଂ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ପରି କାପିଉଠେ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବିତଵେଲାଦ୍ରିତଟପକ୍ଷିଵନଦ୍ରୁମଃ । ମହାନ୍ ଆରମ୍ଭସଂରମ୍ଭସଂଯୁତୋ ଽସ୍ମୀତି ରାଜତେ
ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେତେବେଳେ ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛ ଥିବା ତଟରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ବଡ଼, ଶକ୍ତି ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରି ଚମକେ।
ଵିମଲୋଲ୍ଲସନୋତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵସ୍ତଲୋଲଶରୀରକଃ । ଖଣ୍ଡଶଃ ପରିଯାତୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତାକ୍ରନ୍ଦ ଇଵାରଵୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହାର ଦେହ ପବିତ୍ର, ଚମକୁଥିବା, ଉପଜିଥିବା, ନଶିଯାଇଥିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହେଇଗଲି' ବୋଲି ଭାବି, ଆହତ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।
ନ ଚୋର୍ମଯସ୍ ତେ ଜଲଧେର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତାଃ ପଯୋରସାତ୍ । ନ ଚୈକଂ ରୂପମ୍ ଏତେଷାଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନୁହେଁ; ସେଗୁଡିକର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ପାଣି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଏକ ଆକାର ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ।
ନ ଚ ତେ ନ୍ଯୂନଦୈର୍ଘ୍ଯାଦ୍ଯା ଗୁଣାସ୍ ତେଷୁ ଚ ତେଷୁ ତେ । ନୋର୍ମଯସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଅବ୍ଧୌ ନ ଚ ତତ୍ର ନ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ତରଙ୍ଗମାନେ ଛୋଟ ବଡ଼ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣ ନେଇ ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି; ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ମଧ୍ୟ ନୁହନ୍ତି।
କେଵଲଂ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵସ୍ଥସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲୀକୃତାଃ । ନଷ୍ଟାନଷ୍ଟାଃ ପୁନର୍ ଜାତା ଜାତାଜାତାଃ ପୁନଃ କ୍ଷତାଃ
ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଉପଜି ଓ ଗଲିଯାନ୍ତି; କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁଣି ଉପଜନ୍ତି, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ କେବେ ନେଇନଥିବା ଭାବରେ, ପୁଣି ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି।
ପରସ୍ପରପରାମର୍ଶାନ୍ ନାନାତାମ୍ ଉପଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଏକରୂପାମ୍ବୁସାମାନ୍ଯମଯା ଏଵ ନିରାମଯାଃ
ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଆକାରର, ସେଇ ପାଣିରୁ ଗଠିତ, ଏବଂ କୌଣସି ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ନାହିଁ।
ତଥୈଵାସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଵିତତେ ସିତେ ଶୁଦ୍ଧେ ନିରାମଯେ । ବ୍ରହ୍ମମାତ୍ରୈକଵପୁଷି ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଫାରରୂପିଣି
ଏହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଅନନ୍ତତାରେ—ଏହି ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ସୀମାହୀନ—ସମସ୍ତ କିଛି ବିସ୍ତାରିତ ଅଛି।
ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତେ ପୃଥଗ୍ଵଦ୍ ଅପୃଥକ୍କୃତାଃ । ସଂସ୍ଥିତାଶ୍ ଶକ୍ତଯଶ୍ ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରାଚାରଚଞ୍ଚଲାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ନାନାଶକ୍ତି ହି ନାନାତ୍ଵମ୍ ଏତି ସ୍ଵଵପୁଷି ସ୍ଥିତମ୍ । ବୃଂହିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ବ୍ରହ୍ମ ପଯସୀଵୋର୍ମିମଣ୍ଡଲମ୍
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା, ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପରେ ଥିବା ଏକ ଭାସ୍କର ମାତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର ବିସ୍ତାର, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗର ଗୋଳାକାର ଭଳି।
ନାନାରୂପକରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଵୈରୂପ୍ଯଶତକାରିଣୀ । ନିଯତିର୍ ନିଯତାକାରା ପଦାର୍ଥମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି
ଏହି ପ୍ରକାର ଅନେକ ରୂପ ଦେଖାଯିବାରୁ, ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଶାସନ କରେ।
ଜଡା ଜାଡ୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଚିନ୍ମଯୀ । ଵାସନାରୂପିଣୀ ଶକ୍ତିସ୍ ସ୍ଵସ୍ଵରୂପସ୍ଥିତାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଜଡ ଜଡତାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଚେତନା ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରୂପେ ଉଦୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଆକାଂକ୍ଷାର ରୂପରେ ଅଛି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ।
ବ୍ରହ୍ମୈଵାନଘ ତେନେଦଂ ସ୍ଫାରାକାରଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ । ନାନାରୂପୈଃ ପରିସ୍ପନ୍ଦୈଃ ପରିପୂର୍ଣ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ହେ ପାପହୀନ, ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ବିସ୍ତାର କରିଥାନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଚଳନରେ ସେ ଏପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗସହିତ ସମୁଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ।
ନାନାତାଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନାନାକାରଵିହାରତଃ । ଆତ୍ମୈଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୈଵ ସମୁଦ୍ରାମ୍ଭ ଇଵାମ୍ଭସି
ସେ ନିଜେ ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନେକ ରୂପରେ ଖେଳନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଜଳ ନିଜେ ଅଛି, ସେପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଅଛି।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ପଯସୋ ଵିଚିତ୍ରା ଵୀଚଯୋ ଯଥା । ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ସର୍ଵେଶାତ୍ ସମଗ୍ରାଃ କଲନାସ୍ ତଥା
ଯେପରି ବିଭିନ୍ନ ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ।
ସ୍ତମ୍ଭପୁଷ୍ପଲତାପତ୍ତ୍ରଫଲକୋରକଯୁକ୍ତଯଃ । ଯଥୈକସ୍ମିଂ ସ୍ଥିତା ବୀଜେ ତଥା ବ୍ରହ୍ମଣି ଶକ୍ତଯଃ
ଯେପରି ଗଛର ତଣ୍ଡ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ କୋରକ ଏକଟି ବୀଜ ଭିତରେ ଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଦ୍ୟମାନ।