ଅକ୍ଷୀଣଜୀଵିତଂ ପୁତ୍ରଂ କାଲୋ ମେ ନୀତଵାନ୍ ଇତି । ନିଯତେର୍ ଵଶତୋ ଦେଵ ତ୍ଵଚ୍ଛାପେଚ୍ଛା ମମୋଦିତା
ମୋ ପୁଅଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା, ତଥାପି କାଳ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବିଲି। କିନ୍ତୁ, ହେ ଦେବ, ନିୟତିର ଶକ୍ତିରେ ତୁମର ଶାପ ମୋ ଉପରେ ଲାଗିଛି।
ନ ତୁ ଵିଜ୍ଞାତସଂସାରଗତଯୋ ଵଯମ୍ ଆପଦମ୍ । ସମ୍ପଦଂ ଵାପି ଗଚ୍ଛାମୋ ହର୍ଷାମର୍ଷଵଶଂ କିଲ
କିନ୍ତୁ, ସଂସାରର ଚରିତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଆମେ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଯୁକ୍ତକାରିଣି କ୍ରୋଧଃ ପ୍ରସାଦୋ ଯୁକ୍ତକାରିଣି । କର୍ତଵ୍ଯ ଇତି ରୂଢେଯଂ ସାଂସାରୀ ଭଗଵନ୍ ସ୍ଥିତିଃ
ଯେଉଁଠି ଭୁଲ କାମ ହୁଏ, ସେଠି କ୍ରୋଧ ଆସେ; ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ ହୁଏ, ସେଠି ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହିପରି ହିଁ ସଂସାରର ସ୍ଥିତି।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଜଗତ୍କ୍ରମଃ । ଯାଵଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସ୍ଥିତା ତାଵଦ୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯଦାହାଦିଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏଭଳି ଭାବନା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାରର ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ, ପୋଡ଼ା, ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ହେଯା ଯସ୍ଯ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ତସ୍ଯୈତତ୍ସମ୍ପରିତ୍ଯାଗୋ ହେଯ ଏଵ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାବେ, 'ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କଥା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍,' ସେଉଁଠି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍, ହେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ।
କେଵଲଂ ତାନଯୀଂ ଚିନ୍ତାମ୍ ଅନାଲୋକ୍ଯ ଯଦା ଵଯମ୍ । ଭଗଵନ୍ ଭଵତେ କ୍ଷୁବ୍ଧା ଯାତାସ୍ ସ୍ମସ୍ ତେନ ଵାଚ୍ଯତାମ୍
ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଆମ ପୁଅକୁ ଦେଖିନଥିଲୁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲୁ; ଏହି କଥା କହାଯାଉ।
ତ୍ଵଯେଦାନୀମ୍ ଅହଂ ଦେଵ ସ୍ମାରିତସ୍ ତନଯେହିତମ୍ । ସମଙ୍ଗାଯାସ୍ ତଟେ ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽଯଂ ତନଯୋ ମଯା
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରାଇଦେବାରୁ ମୁଁ ଏବେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀତଟରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଛି; ଏଭଳିଭାବେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛି।
ମନ୍ଯେ ଜଗତି ଭୂତାନାଂ ଦ୍ଵେ ଶରୀରେ ନ ସର୍ଵଗ । ମନ ଏଵ ଶରୀରଂ ହି ଯେନେଦଂ ଭାଵ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଯେଉଁ ମନେ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ମନଟି ହିଁ ଦେହ ଅଟୁଟ।
ସମ୍ଯଗ୍ ଉକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶରୀରଂ ମନ ଏଵ ନଃ । କରୋତି ଦେହଂ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ କୁମ୍ଭକାରୋ ଘଟଂ ଯଥା
ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଆମ ପାଇଁ ମନଟି ହିଁ ଦେହ; ଏହି ମନ ଯେପରିକି କୁମ୍ଭକାର ମାଟିରେ ଭାବନା ଦେଇ ଘଡ଼ା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ଦେହକୁ ମନେ ଭାବି ତିଆରି କରେ।
କରୋତ୍ଯ୍ ଅକୃତମ୍ ଆକାରଂ କୃତଂ ନାଶଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମନୋ ମୋହାଦ୍ ବାଲୋ ଵେତାଲକଂ ଯଥା
ମନ ଯାହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ତିଆରି କରେ; ଯାହା ତିଆରି ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ମନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି କାମ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିର ଗୁଡ଼ିଆ ସହ ଖେଳେ।
ତଥା ଚ ସମ୍ଭ୍ରମେ ସ୍ଵପ୍ନମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନାଦିଭାସ୍ଵରାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରା ଦୃଷ୍ଟା ମନସି ଶକ୍ତଯଃ
ଏହିପରି, ଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ, ମନରେ ଅନେକ ଚମକଦାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ସ୍ଥୂଲଦୃଷ୍ଟିଦୃଶଂ ତ୍ଵ୍ ଏତାମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ମହାମୁନେ । ପୁଂସୋ ମନଶ୍ ଶରୀରଂ ଚ କାଯୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଧାର କରି, ମହାମୁନି, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ ମଣିଷଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି—ମନ ଏବଂ ଶରୀର।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣମାତ୍ରମ୍ ଏତଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଫାରମ୍ ଉଦିତଂ ନେତରନ୍ ମୁନେ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି।
ଚିତ୍ତଦେହାଙ୍ଗଲତଯା ଭେଦଵାସନଯେଦ୍ଧଯା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵମ୍ ଇଵାଜ୍ଞାନାନ୍ ନାନାତେଯଂ ସମୁତ୍ଥିତା
ମନ ଓ ଦେହ ବେପରିତ ଭାବର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭେଦଵାସନଯା ବହ୍ଵ୍ଯା ପଦାର୍ଥନିଚଯଂ ମନଃ । ଭିନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ଘଟାଵଟପଟାଦିକମ୍
ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରୁ, ମନ ସବୁଠାରେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖେ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ମୂଢୋ ଽହମ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ଯାଶ୍ ଚ ଭାଵନାଃ । ଭାଵଯତ୍ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥା ଯାତି ସଂସାରତାଂ ମନଃ
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ମୂଢ଼—ଏପରି ଅନେକ ଭାବନା ମନରେ ଉଠେ। ଏହି ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ସଂସାରରେ ଫସିଯାଏ।
ମନନଂ କୃତ୍ରିମଂ ରୂପଂ ମମୈତନ୍ ନ ପତାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ତତ୍ତ୍ଯାଗତଶ୍ ଶାନ୍ତଂ ଚେତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନେ ଏହି ଭାବନା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋର ନୁହେଁ, ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ତଳେ ପଡ଼ିନାହିଁ—ଏପରି ବୁଝିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଏହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଥା ପ୍ରଵିତତେ ଽମ୍ବୋଧୌ ତତେ ଽନେକତରଙ୍ଗିଣି । ସୋମ୍ଯସ୍ପନ୍ଦମଯାନେକକଲ୍ଲୋଲାଵଲିଶାଲିନି
ଯେପରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥାଏ, ତେଉଁପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲହରୀମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସୁଥାନ୍ତି,
ଵାର୍ଯାତ୍ମନି ସମେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଶୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵାଦୁନି ଶୀତଲେ । ଅଵିନାଶିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ମହାମହିମନି ସ୍ଫୁଟେ
ସେପରି ଏକ ସମ, ପରିସ୍କାର, ପବିତ୍ର, ମିଠା, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ମହାନ ମହିମା ଥିବା ପାଣିରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ର୍ଯଶ୍ରସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପଂ ଭାଵଯନ୍ ସ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ତ୍ର୍ଯଶ୍ରୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିକଲ୍ପେନ କରୋତି ସ୍ଵେନ କଲ୍ପନାମ୍
ତିନି କୋଣ ଥିବା ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଆକାରକୁ ଭାବି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ 'ମୁଁ ତିନି କୋଣିଆ' ବୋଲି ଭାବନା କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ନିଜର ଧାରଣା ତିଆରି କରେ।
ଭ୍ରଶ୍ଯଂଶ୍ ଚୈଵ ପରିଭ୍ରଷ୍ଟରୂପୋ ଽସ୍ମୀତି ତଲାତଲମ୍ । ଭାଵଯନ୍ ଭୂତଲଂ ଯାତି ତାଦୃଗ୍ଭାଵନଯା ତଯା
ଯେତେବେଳେ ସେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ଆକାର ହରାଇଦିଏ, ସେ 'ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଗଲି' ବୋଲି ଭାବେ, ଏହିପରି ଭାବନାରେ ନିଜକୁ ଏମିତି ମନେ କରି, ଭୂମିକୁ ଚଳିଯାଏ।
ଉତ୍ଥିତଂ ଚ ବଲାଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଉତ୍ଥିତୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ । ତୈସ୍ ତୈର୍ ଵିକଲ୍ପୈସ୍ ତଦ୍ଭାଵଂ ଵିକଲ୍ପଯତି ସାଭିଧମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜୋରରେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ସେ 'ମୁଁ ଉଠିଗଲି' ବୋଲି ଭାବେ, ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଏହିପରି ଭାବେ ଭାବେ।
ସସୂର୍ଯପ୍ରତିବିମ୍ବସ୍ ତୁ ପ୍ରକାଶୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ । ସରଜଃପୁଞ୍ଜପାତସ୍ ତୁ ମଲିନୋ ଽସ୍ମୀତି ଭାଵିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡିଲେ, ସେ 'ମୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ' ବୋଲି ଭାବେ; ଧୁଳିର ଗୋଛା ପଡିଲେ, ସେ 'ମୁଁ ମଲିନ' ବୋଲି ଭାବେ।
ସରତ୍ନରଶ୍ମିଜାଲସ୍ ତୁ ଶୋଭତେ ଦୀପ୍ତଯା ଶ୍ରିଯା । ତୁଷାରଭରଵିଦ୍ଧସ୍ ତୁ ଶୀତଲୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିନ୍ଦତି
ମଣିମାଳାର ଆଲୋକରେ ଯେତେବେଳେ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ଚମକେ; ତୁଷାରର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେତେବେଳେ ଠଣ୍ଡା ଲାଗେ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ଠଣ୍ଡା ହେଲି' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ।
ସତଟାଚଲଦାଵାଗ୍ନିପ୍ରତିବିମ୍ବୋଜ୍ଜ୍ଵଲଦ୍ଵପୁଃ । ବିଭେତି ଵତ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତମୀନଶ୍ ଚ କମ୍ପତେ
ନଦୀତଟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼ିଲେ, ଏହାର ରୂପ ତେଜରେ ଜଳିଉଠେ; ଏହା 'ହାୟ, ମୁଁ ପୁଡ଼ିଗଲି' ବୋଲି ଭୟ ପାଏ ଏବଂ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ମାଛ ପରି କାପିଉଠେ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବିତଵେଲାଦ୍ରିତଟପକ୍ଷିଵନଦ୍ରୁମଃ । ମହାନ୍ ଆରମ୍ଭସଂରମ୍ଭସଂଯୁତୋ ଽସ୍ମୀତି ରାଜତେ
ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେତେବେଳେ ପାହାଡ଼, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛ ଥିବା ତଟରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ବଡ଼, ଶକ୍ତି ଓ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରି ଚମକେ।
ଵିମଲୋଲ୍ଲସନୋତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵସ୍ତଲୋଲଶରୀରକଃ । ଖଣ୍ଡଶଃ ପରିଯାତୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଆତ୍ତାକ୍ରନ୍ଦ ଇଵାରଵୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହାର ଦେହ ପବିତ୍ର, ଚମକୁଥିବା, ଉପଜିଥିବା, ନଶିଯାଇଥିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା 'ମୁଁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହେଇଗଲି' ବୋଲି ଭାବି, ଆହତ ଜଣେ ଜଣାଣୀ ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରେ।
ନ ଚୋର୍ମଯସ୍ ତେ ଜଲଧେର୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତାଃ ପଯୋରସାତ୍ । ନ ଚୈକଂ ରୂପମ୍ ଏତେଷାଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସନ୍ନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନୁହେଁ; ସେଗୁଡିକର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ପାଣି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଏକ ଆକାର ମଧ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିନଥାଏ।
ନ ଚ ତେ ନ୍ଯୂନଦୈର୍ଘ୍ଯାଦ୍ଯା ଗୁଣାସ୍ ତେଷୁ ଚ ତେଷୁ ତେ । ନୋର୍ମଯସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଅବ୍ଧୌ ନ ଚ ତତ୍ର ନ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ତରଙ୍ଗମାନେ ଛୋଟ ବଡ଼ ଇତ୍ୟାଦି ଗୁଣ ନେଇ ଅଲଗା ନୁହନ୍ତି; ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଲଗା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ ମଧ୍ୟ ନୁହନ୍ତି।
କେଵଲଂ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵସ୍ଥସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲୀକୃତାଃ । ନଷ୍ଟାନଷ୍ଟାଃ ପୁନର୍ ଜାତା ଜାତାଜାତାଃ ପୁନଃ କ୍ଷତାଃ
ସେମାନେ କେବଳ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଉପଜି ଓ ଗଲିଯାନ୍ତି; କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ପୁଣି ଉପଜନ୍ତି, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ କେବେ ନେଇନଥିବା ଭାବରେ, ପୁଣି ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି।