ଜଟାଵାନ୍ ଅକ୍ଷଵଲଯୀ ଜିତସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଭ୍ରମଃ । ତତ୍ର ଵର୍ଷଶତାନ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ସଂସ୍ଥିତସ୍ ତପସି ସ୍ଥିରେ
ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଅକ୍ଷମାଳା ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଭ୍ରମକୁ ଜୟ କରି, ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ତପସ୍ୟାରେ ଆଠଶେ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ।
ଯଦୀଚ୍ଛସି ମୁନେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ସ୍ଵପୁତ୍ରମନୋଭ୍ରମମ୍ । ତତ୍ ସମୁନ୍ମୀଲ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାନନେତ୍ରମ୍ ଆଶୁ ଵିଲୋକଯ
ମୁନି, ଯଦି ତୁମେ ତୁମର ଭ୍ରମିତ ମନର ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ଜଗଦୀଶେନ କାଲେନ ସମଦୃଷ୍ଟିନା । ମୁନିସ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଜ୍ଞାନାକ୍ଷ୍ଣା ତନଯେହିତମ୍
ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମତା ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନି ତାଙ୍କର ପୁଅର ଭଲ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚ ମୁହୂର୍ତେନ ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଅସୌ । ପୁତ୍ରୋଦନ୍ତମ୍ ଅଶେଷେଣ ବୁଦ୍ଧିଦର୍ପଣବିମ୍ବିତମ୍
ଏବଂ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅର ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଦେଖିଲେ।
ପୁନର୍ ମନ୍ଦରସାନୁସ୍ଥାଂ କାଲେ କାଲାଗ୍ରସଂସ୍ଥିତାମ୍ । ସମଙ୍ଗାଯାସ୍ ତଟାଦ୍ ଏତ୍ଯ ଵିଵେଶ ସ୍ଵତନୁଂ ଭୃଗୁଃ
ପୁନି, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଭୃଗୁ ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳରୁ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ଆସି ନିଜ ଦେହକୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିସ୍ମଯସ୍ମେରଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କାଲମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ କାନ୍ତଯା । ଵୀତରାଗମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ଵୀତରାଗୋ ମୁନିର୍ ଵଚଃ
ବିସ୍ମୟର ହସରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଆସକ୍ତିରହିତ ମୁନି ତାଙ୍କର ଆସକ୍ତିରହିତ ପ୍ରିୟାକୁ କାଳକୁ ଦେଖି କହିଲେ—
ଭଗଵନ୍ ଭୂତଭଵ୍ଯେଶ ବାଲା ଵଯମ୍ ଅନାବିଲା । ତ୍ଵାଦୃଶାମ୍ ଏଵ ଧୀର୍ ଦେଵ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶିନୀ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ନାଥ, ଆମେ ସବୁ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ନିର୍ମଳ; ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ଙ୍କର ମନ ଏହି ତିନି କାଳକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ।
ନାନାକାରଂ ଵିକାରାଢ୍ଯା ସତ୍ଯେଵାସତ୍ଯରୂପିଣୀ । ଵିଭ୍ରମଂ ଜନଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ଧୀରସ୍ଯାପି ଜଗଦ୍ଗତିଃ
ଏହି ସଂସାରର ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଦୃଢ଼ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ପକାଇଦିଏ।
ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଦେଵ ଜାନାସି ତ୍ଵଦଭ୍ଯନ୍ତରଵର୍ତି ଯତ୍ । ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯା ମନୋଵୃତ୍ତେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲଵିଧାଯକମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜେ ଜାଣନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ କଣ ଅଛି—ଏହି ମନର ଚଳନ, ଯାହା ମାୟାକାରୀର ଯାଦୁ ଭଳି ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ମତ୍ପୁତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ ମୃତ୍ଯୁଃ କିଲ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତେନେମଂ ମୃତମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଜାତସ୍ ସମ୍ଭ୍ରମଵାନ୍ ଅହମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏହି ପୁଅ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାକୁ ମୃତ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲି।
ଅକ୍ଷୀଣଜୀଵିତଂ ପୁତ୍ରଂ କାଲୋ ମେ ନୀତଵାନ୍ ଇତି । ନିଯତେର୍ ଵଶତୋ ଦେଵ ତ୍ଵଚ୍ଛାପେଚ୍ଛା ମମୋଦିତା
ମୋ ପୁଅଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା, ତଥାପି କାଳ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବିଲି। କିନ୍ତୁ, ହେ ଦେବ, ନିୟତିର ଶକ୍ତିରେ ତୁମର ଶାପ ମୋ ଉପରେ ଲାଗିଛି।
ନ ତୁ ଵିଜ୍ଞାତସଂସାରଗତଯୋ ଵଯମ୍ ଆପଦମ୍ । ସମ୍ପଦଂ ଵାପି ଗଚ୍ଛାମୋ ହର୍ଷାମର୍ଷଵଶଂ କିଲ
କିନ୍ତୁ, ସଂସାରର ଚରିତ୍ର ଜାଣିଥିବା ଆମେ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଯୁକ୍ତକାରିଣି କ୍ରୋଧଃ ପ୍ରସାଦୋ ଯୁକ୍ତକାରିଣି । କର୍ତଵ୍ଯ ଇତି ରୂଢେଯଂ ସାଂସାରୀ ଭଗଵନ୍ ସ୍ଥିତିଃ
ଯେଉଁଠି ଭୁଲ କାମ ହୁଏ, ସେଠି କ୍ରୋଧ ଆସେ; ଯେଉଁଠି ଭଲ କାମ ହୁଏ, ସେଠି ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହିପରି ହିଁ ସଂସାରର ସ୍ଥିତି।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଜଗତ୍କ୍ରମଃ । ଯାଵଦ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସ୍ଥିତା ତାଵଦ୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯଦାହାଦିଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏଭଳି ଭାବନା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାରର ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ, ପୋଡ଼ା, ଏବଂ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ।
ଇଦଂ କାର୍ଯମ୍ ଇଦଂ ନେତି ହେଯା ଯସ୍ଯ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ । ତସ୍ଯୈତତ୍ସମ୍ପରିତ୍ଯାଗୋ ହେଯ ଏଵ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାବେ, 'ଏହି କଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି କଥା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍,' ସେଉଁଠି ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍, ହେ ଜଗତ୍ଗୁରୁ।
କେଵଲଂ ତାନଯୀଂ ଚିନ୍ତାମ୍ ଅନାଲୋକ୍ଯ ଯଦା ଵଯମ୍ । ଭଗଵନ୍ ଭଵତେ କ୍ଷୁବ୍ଧା ଯାତାସ୍ ସ୍ମସ୍ ତେନ ଵାଚ୍ଯତାମ୍
ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଆମ ପୁଅକୁ ଦେଖିନଥିଲୁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲୁ; ଏହି କଥା କହାଯାଉ।
ତ୍ଵଯେଦାନୀମ୍ ଅହଂ ଦେଵ ସ୍ମାରିତସ୍ ତନଯେହିତମ୍ । ସମଙ୍ଗାଯାସ୍ ତଟେ ତେନ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽଯଂ ତନଯୋ ମଯା
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରାଇଦେବାରୁ ମୁଁ ଏବେ ସମଙ୍ଗା ନଦୀତଟରେ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଛି; ଏଭଳିଭାବେ ସେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛି।
ମନ୍ଯେ ଜଗତି ଭୂତାନାଂ ଦ୍ଵେ ଶରୀରେ ନ ସର୍ଵଗ । ମନ ଏଵ ଶରୀରଂ ହି ଯେନେଦଂ ଭାଵ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଟି ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଯେଉଁ ମନେ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ମନଟି ହିଁ ଦେହ ଅଟୁଟ।
ସମ୍ଯଗ୍ ଉକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶରୀରଂ ମନ ଏଵ ନଃ । କରୋତି ଦେହଂ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ କୁମ୍ଭକାରୋ ଘଟଂ ଯଥା
ତୁମେ ଠିକ୍ କହିଛ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଆମ ପାଇଁ ମନଟି ହିଁ ଦେହ; ଏହି ମନ ଯେପରିକି କୁମ୍ଭକାର ମାଟିରେ ଭାବନା ଦେଇ ଘଡ଼ା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ଦେହକୁ ମନେ ଭାବି ତିଆରି କରେ।
କରୋତ୍ଯ୍ ଅକୃତମ୍ ଆକାରଂ କୃତଂ ନାଶଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମନୋ ମୋହାଦ୍ ବାଲୋ ଵେତାଲକଂ ଯଥା
ମନ ଯାହା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ତିଆରି କରେ; ଯାହା ତିଆରି ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ମନ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଏମିତି କାମ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟିର ଗୁଡ଼ିଆ ସହ ଖେଳେ।
ତଥା ଚ ସମ୍ଭ୍ରମେ ସ୍ଵପ୍ନମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନାଦିଭାସ୍ଵରାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରାକାରା ଦୃଷ୍ଟା ମନସି ଶକ୍ତଯଃ
ଏହିପରି, ଭ୍ରମ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ, ମନରେ ଅନେକ ଚମକଦାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ସ୍ଥୂଲଦୃଷ୍ଟିଦୃଶଂ ତ୍ଵ୍ ଏତାମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ମହାମୁନେ । ପୁଂସୋ ମନଶ୍ ଶରୀରଂ ଚ କାଯୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଧାର କରି, ମହାମୁନି, ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ ମଣିଷଙ୍କର ଦୁଇଟି ଦେହ ଅଛି—ମନ ଏବଂ ଶରୀର।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣମାତ୍ରମ୍ ଏତଜ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଫାରମ୍ ଉଦିତଂ ନେତରନ୍ ମୁନେ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନାର ଫଳ; ଏହା ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି।
ଚିତ୍ତଦେହାଙ୍ଗଲତଯା ଭେଦଵାସନଯେଦ୍ଧଯା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵମ୍ ଇଵାଜ୍ଞାନାନ୍ ନାନାତେଯଂ ସମୁତ୍ଥିତା
ମନ ଓ ଦେହ ବେପରିତ ଭାବର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭେଦଵାସନଯା ବହ୍ଵ୍ଯା ପଦାର୍ଥନିଚଯଂ ମନଃ । ଭିନ୍ନଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵତ୍ର ଘଟାଵଟପଟାଦିକମ୍
ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାର ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସରୁ, ମନ ସବୁଠାରେ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖେ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ମୂଢୋ ଽହମ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ଯାଶ୍ ଚ ଭାଵନାଃ । ଭାଵଯତ୍ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥା ଯାତି ସଂସାରତାଂ ମନଃ
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ମୂଢ଼—ଏପରି ଅନେକ ଭାବନା ମନରେ ଉଠେ। ଏହି ଭାବନାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ଆପଣେ ଆପଣେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ସଂସାରରେ ଫସିଯାଏ।
ମନନଂ କୃତ୍ରିମଂ ରୂପଂ ମମୈତନ୍ ନ ପତାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ତତ୍ତ୍ଯାଗତଶ୍ ଶାନ୍ତଂ ଚେତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନେ ଏହି ଭାବନା କୃତ୍ରିମ, ଏହା ମୋର ନୁହେଁ, ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ତଳେ ପଡ଼ିନାହିଁ—ଏପରି ବୁଝିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଏହାଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଥା ପ୍ରଵିତତେ ଽମ୍ବୋଧୌ ତତେ ଽନେକତରଙ୍ଗିଣି । ସୋମ୍ଯସ୍ପନ୍ଦମଯାନେକକଲ୍ଲୋଲାଵଲିଶାଲିନି
ଯେପରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ ଉଠୁଥାଏ, ତେଉଁପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଲହରୀମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସୁଥାନ୍ତି,
ଵାର୍ଯାତ୍ମନି ସମେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଶୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵାଦୁନି ଶୀତଲେ । ଅଵିନାଶିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ମହାମହିମନି ସ୍ଫୁଟେ
ସେପରି ଏକ ସମ, ପରିସ୍କାର, ପବିତ୍ର, ମିଠା, ଶୀତଳ, ଅବିନାଶୀ, ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ମହାନ ମହିମା ଥିବା ପାଣିରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତ୍ର୍ଯଶ୍ରସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସ୍ଵଂ ରୂପଂ ଭାଵଯନ୍ ସ ସ୍ଵଭାଵତଃ । ତ୍ର୍ଯଶ୍ରୋ ଽସ୍ମୀତି ଵିକଲ୍ପେନ କରୋତି ସ୍ଵେନ କଲ୍ପନାମ୍
ତିନି କୋଣ ଥିବା ତରଙ୍ଗ ନିଜ ଆକାରକୁ ଭାବି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ 'ମୁଁ ତିନି କୋଣିଆ' ବୋଲି ଭାବନା କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ନିଜର ଧାରଣା ତିଆରି କରେ।