ସଞ୍ଚାରଯନ୍ କ୍ରିଯାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା କୋଣକେଷ୍ଵ୍ ଅର୍କଦୀପିକାମ୍ । ଜଗତ୍ସଦ୍ମନି କାରୁଣ୍ଯାତ୍ କ୍ଵ କିମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଵୀକ୍ଷତେ
କାର୍ଯ୍ୟର ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପକୁ ଘରର ସମସ୍ତ କୋଣକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ସଂସାରର ଘରକୁ କୃପାବଶତଃ ଦେଖିଥାଏ—କେଉଁଠି କ'ଣ ଅଛି।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯାହାନି ନିମେଷେଣ ସୂର୍ଯାକ୍ଷ୍ଣା ପାକଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଲୋକପାଲଫଲାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଵନାଦ୍ ଅଯମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପକେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଭଳି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ଭୋଗ କରେ।
ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣକୁଟୀକୀର୍ଣାନ୍ ଅର୍ପଯତ୍ଯ୍ ଉଗ୍ରକୋଟରେ । କ୍ରମେଣ ଗୁଣଵଲ୍ଲୋକମଣୀନ୍ ମୃତ୍ଯୁସମୁଦ୍ଗକେ
ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟଙ୍କର ପେଟି ଭଳି, ସଂସାରର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଏକ କରି ତାହାର ଭୟଙ୍କର ଗହ୍ୱରରେ ରଖିଦେଇଥାଏ।
ଗୁଣୈର୍ ଆପୂର୍ଯତେ ଯୈଵ ଲୋକରତ୍ନାଵଲୀ ଭୃଶମ୍ । ଭୂଷାର୍ଥମ୍ ଇଵ ତାମ୍ ଅଙ୍ଗେ କୃତ୍ଵା ଭୂଯୋ ନିକୃନ୍ତତି
ସଂସାରର ମଣିମାଳା, ଯାହା ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୋଭାଦେବା ପାଇଁ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ପୁଣି ସେଇ ମାଳାକୁ କାଟିଦେଉଥାଏ।
ଦିନହଂସାନୁସୃତଯା ନିଶେନ୍ଦୀଵରମାଲଯା । ତାରାକେସରଯାଜସ୍ରଂ ଚପଲୋ ଵଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଦିନର ହଂସ ପଛରେ ରାତିର କମଳମାଳା ଚାଲିଥାଏ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଜଣେ ତାରାମାଳିକାର କିରଣରେ ଆକାଶକୁ ସଦା ବେଢ଼ି ରଖେ।
ଶୈଲୋର୍ଣଦ୍ଯୁଧରାଶୃଙ୍ଗଜଗଦୂର୍ଣାଯୁସୌନିକଃ । ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପିବତି ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ତାରାରକ୍ତକଣାନ୍ ଅପି
ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ମେଘ ଓ ସଂସାରକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ଜୀବନର ସୁରାବିକ୍ରେତା, ପ୍ରତିଦିନ ତାରାମାଳିକାର ରକ୍ତବିନ୍ଦୁକୁ ଛିଟି ନେଇ ପିଇଥାଏ।
ତାରୁଣ୍ଯନଲିନୀସୋମ ଆଯୁର୍ମାତଙ୍ଗକେସରୀ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯସ୍ଯାଯଂ ତୁଚ୍ଛାତୁଚ୍ଛସ୍ଯ ତସ୍କରଃ
ଏହି ଚୋର, ଛୋଟ ବଡ଼ ସବୁକିଛି ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୁବକାଳ, ପଦ୍ମ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଆୟୁଷ୍ୟର ସିଂହମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହାଠାରୁ କିଛି ମାତ୍ର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।
କଲ୍ପକେଲିଵିଲାସେନ ପିଷ୍ଟପାତିତଜନ୍ତୁନା । ନ୍ଯଗ୍ଭାଵୋଦ୍ଭଵହାସେନ ରମତେ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚକିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେ ନିଜର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟର ହାସରେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
କର୍ତା ଭୋକ୍ତାଥ ସଂହର୍ତା ସ୍ମର୍ତା ସର୍ଵପଦଂ ଗତଃ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ କରୋତୀଦଂ ନ କରୋତି ଚ କିଞ୍ଚନ
ସେ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନଶ୍ଟ କରେ, ସ୍ମରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛୁଇଁଥାଏ; ସେ ସବୁ କିଛି କରେ, ତଥାପି କିଛି କରେନାହିଁ।
ସକଲମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକଲାକଲିତାନ୍ତରଂ ସୁଭଗଦୁର୍ଭଗରୂପଧରଂ ଵପୁଃ । ପ୍ରକଟଯନ୍ ସହସୈଵ ଚ ଗୋପଯନ୍ ଵିଲସତୀହ ହି କାଲବଲଂ ନୃଷୁ
କାଳର ଶକ୍ତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଚମକେ, ଯେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖାଏ ଓ ଲୁଚାଏ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମୟର ଚିହ୍ନ ଥାଏ।
ଅସ୍ଯୋଡ୍ଡାମରଲୀଲସ୍ଯ ଦୂରାସ୍ତସକଲାପଦଃ । ସଂସାରେ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ କାଲସ୍ଯାକଲିତୌଜସଃ
ଏହି ଭବାନ୍ତର ରାଜକୁମାରଙ୍କ ପାଇଁ, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି କାଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଖେଳର ପଦକ୍ଷେପ ଦୂରରେ ଅଛି।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆଚରତୋ ଦୀନୈର୍ ମୁଗ୍ଧୈର୍ ଭୂତମୃଗଵ୍ରଜୈଃ । ଆଖେଟକଂ ଜର୍ଜରିତେ ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜାଲକେ
ଏଠାରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏହି ଜଗତ ଜୀବନର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଏକଦେଶୋଲ୍ଲସଚ୍ଚାରୁଵଡଵାନଲପଙ୍କଜା । କ୍ରୀଡାପୁଷ୍କରିଣୀ ରମ୍ଯା କଲ୍ପକାଲମହାର୍ଣଵଃ
ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କମଳ ଫୁଟିଉଠିଛି; ସେଠାରେ ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଖେଳା ପୋଖରୀ ଅଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷର ମହାସମୁଦ୍ର।
କଟୁତିକ୍ତାମ୍ବ୍ଲଭୂତାଢ୍ଯୈସ୍ ସଦଧିକ୍ଷୀରସାଗରୈଃ । ତୈର୍ ଏଵ ତୈଃ ପର୍ଯୁଷିତୈର୍ ଜଗଦ୍ଭିଃ କାଲଵର୍ତନମ୍
ଏହି ସମୟର ଗତି, ଏହି ସଂସାରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତିକ୍ତ ଓ ଲୁଣ ମିଶିତ ସମୁଦ୍ରରେ ବଢ଼ିଯାଇଛନ୍ତି।
ଚଣ୍ଡୀ ଚତୁରସଞ୍ଚାରା ସର୍ଵମାତୃଗଣାନ୍ଵିତା । ସଂସାରଵନଵିନ୍ଯସ୍ତନରୈଣାକର୍ଷଣୀ ଵୃକୀ
ସମସ୍ତ ମାତୃମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଚାରିଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡୀ, ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ହରି ନେଉଥିବା ଏକ ମହିଳା ବାଘିଣୀ।
ପୃଥ୍ଵୀ କରତଲେ ପୃଥ୍ଵୀ ପାନପାତ୍ରୀ ରସାନ୍ଵିତା । କମଲୋତ୍ପଲକଲ୍ହାରଲୋଲଜାଲକମାଲିତା
ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଅଛି, ପୃଥିବୀ ଏକ ପାନପାତ୍ର ଭଳି ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ତାହା ଡାଳି, କମଳ ଓ ଉତ୍ପଳ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
ଵିରାଵୀ ଵିକଟାସ୍ଫାଲୋ ନୃସିଂହୋ ଭୁଜପଞ୍ଜରେ । ସଟାଵିକଟପୀନାଂସଃ କାନ୍ତଃ କ୍ରୀଡାଶକୁନ୍ତକଃ
ଗଜଗଜାରେ ଡାକୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ଦେଉଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁର ଖଞ୍ଜରେ ବନ୍ଦି ଥିବା ନରସିଂହ, ଚଉଡ଼ା ଓ ମଜବୁତ ଖୋପ ଥିବା, ସେଇ ପ୍ରିୟ ଖେଳା ପକ୍ଷୀ।
ଅଲାବୁଵୀଣାମଧୁରଶ୍ ଶରଦ୍ଵ୍ଯୋମାମଲଚ୍ଛଵିଃ । ଦେଵଃ କିଲ ମହାକାଲୋ ଲୀଲାକୋକିଲବାଲକଃ
ଲାଉ ବୀଣାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଭଳି, ଶରତ ଆକାଶର ନିର୍ମଳ ଆଭା ଭଳି, ସେଇ ଦେବତା, ନିଶ୍ଚୟ ମହାକାଳ, ଖେଳା କୋଇଲି ପିଲା।
ଅଜସ୍ରସ୍ଫୂର୍ଜିତାକାରୋ ଵାନ୍ତଦୁଃଖଶରାଶନିଃ । ଅଭାଵନାମକୋଦଣ୍ଡଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ସର୍ଵତଃ
ଯାହାର ଆକୃତି ସଦା ଗଞ୍ଜିଉଛି, ଦୁଃଖର ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, 'ଅଭାବନା' ନାମକ ଧନୁଷ ଧରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି।
ଅନୁତ୍ତମସ୍ଫୁରିତଵିଲାସଵର୍ଧିତୋ ଭ୍ରମନ୍ ହରନ୍ ପରିଵିଲସନ୍ ଵିଦାରଯନ୍ । ଜରଜ୍ଜଗଜ୍ଜରଢଵିଲୋଲମର୍କଟଃ ପରିସ୍ଫୁରଦ୍ଵପୁର୍ ଇହ କାଲ ଈହତେ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କମ୍ପନର ଖେଳରେ ବଢ଼ି, ଏହି ବୃଦ୍ଧ, ଜଗତରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିବା, ଅସ୍ଥିର ବାନରଟି ଘୂରି, ଧରି, ଘୁରାଇ, ଫାଡ଼ି, ତାହାର ଦେହକୁ ଏଠାରେ ଅନୁବାଦିତ କରେ—ଏହି କାଳ।
ଅତ୍ରୈଵ ଦୁର୍ଵିଲାସାନାଂ ଚୂଡାମଣିର୍ ଇଵାପରଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତୀତି ଲୋକେନ ଦୈଵଂ କାଲଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଏଠି, ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ସୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆଉ ଏକ ମଣି ଦେଖାଯାଏ; ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦୈବ ଓ କାଳ ବୋଲି ଭାବି, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ବୋଲି କହନ୍ତି।
କ୍ରିଯାମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ଯସ୍ଯ ସ୍ଵପରିସ୍ପନ୍ଦରୂପିଣଃ । ନାନ୍ଯଦ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ କର୍ମଣୋ ନ ସମୀହିତମ୍
କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ି, ଯାହାର ସ୍ୱୟଂ କମ୍ପନ ରୂପ ଅଛି, କର୍ମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି ଆକାର ମିଳେ ନାହିଁ।
ତେନେଯମ୍ ଅଖିଲା ଭୂତସନ୍ତତିର୍ ନିତ୍ଯପେଲଵା । ତାପେନ ହିମମାଲେଵ ନୀତା ଵିଧୁରତାଂ ଭୃଶମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଧାରା ସଦା ଦୁର୍ବଳ ରହେ, ଏବଂ ତାପରେ ବରଫ ଗଳିଯିବା ପରି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗଦାଭୋଗିମଣ୍ଡଲମ୍ । ତତ୍ ତସ୍ଯ ନର୍ତନାଗାରମ୍ ଇହାସାଵ୍ ଅଭିନୃତ୍ଯତି
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଯାଏ—ଜଗତର ଭୋଗର ମଣ୍ଡଳ—ସେଠି ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟଶାଳା; ସେଠି ସେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ତୃତୀଯଂ ଚ କୃତାନ୍ତେତି ନାମ ବିଭ୍ରତ୍ ସୁଦାରୁଣମ୍ । କାପାଲିକଵପୁର୍ ମତ୍ତଂ ଦୈଵଂ ଜଗତି ନୃତ୍ଯତି
ତୃତୀୟଟିଏ ଯାହାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ନାମ 'ମୃତ୍ୟୁ', ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ଦେହ ଓ ମଦମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି।
ନୃତ୍ଯତୋ ହି କୃତାନ୍ତସ୍ଯ ନିତାନ୍ତମ୍ ଅଵିରାମିଣଃ । ନିତ୍ଯଂ ନିଯତିକାନ୍ତାଯା ମୁନେ ପରମକାମିନଃ
ମୁନି, ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ନିରନ୍ତର ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ସେ ସଦା ନିୟତି ନାମକ ପ୍ରିୟା ସହିତ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଆସକ୍ତ।
ଶେଷଶ୍ ଶଶିକଲାଶୁଭ୍ରୋ ଗଙ୍ଗାଵାହଶ୍ ଚ ତୌ ତ୍ରିଧା । ଉପଵୀତେ ଅଵୀତାଭେ ଉଭେ ସଂସାରଵକ୍ଷସି
ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଧର ଭାବେ ତିନି ଭାଗରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସଂସାରର ଛାତି ଉପରେ ଉପବୀତ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ଉପବୀତ ଓ ଉପବୀତ ନଥିବା ଦୁହିଁ ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କମଣ୍ଡଲେ ହେମକଟକେ କରମୂଲଯୋଃ । ଲୀଲାସରସିଜଂ ହସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକର୍ଣିକମ୍
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ, ହସ୍ତମୂଳରେ ସୁନାର କଙ୍କଣ, ହାତରେ ଖେଳୁଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ହୃଦୟ ଭଳି ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ—ଏହି ସବୁ ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ।
ତାରାବିନ୍ଦୁଚିତଂ ଲୋଲପୁଷ୍କରାଵର୍ତପଲ୍ଲଵମ୍ । ଏକାର୍ଣଵପଯୋଧୌତମ୍ ଏକମ୍ ଅମ୍ବରମ୍ ଅମ୍ବରମ୍
ତାରା ଓ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କମଳର କମ୍ପିଥିବା ପତ୍ର ଭଳି, ଏକମାତ୍ର ସାଗରର ଜଳରେ ଧୋଇଯାଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଆକାଶ, କେବଳ ଆକାଶ।
ଏଵଂରୂପସ୍ଯ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ନିଯତିର୍ ନିତ୍ଯକାମିନୀ । ଅନସ୍ତମିତସଂରମ୍ଭମ୍ ଆରମ୍ଭୈଃ ପରିନୃତ୍ଯତି
ଏପରି ରୂପର ସାମ୍ନାରେ, ସେ ନିୟତି ଯିଏ ସଦା ଆସକ୍ତ, ଅବିରତ ଉତ୍ସାହରେ ଏବଂ ଅନେକ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।