ମନୋ ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମାଲ୍ ଲୋକେ କର୍ତୃତାକର୍ତୃତାମଯୀମ୍ । କରୋତି କଲନାଂ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ଭ୍ରାନ୍ତେକ୍ଷଣ ଇଵାହିତାମ୍
ମନ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ ଗଢ଼ି ଦିଏ, ଯେମିତି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଦେଖିବାର ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟି।
ତେନ ମା ଗା ମୁନେ କୋପମ୍ ଆପଦାମ୍ ଈଦୃଶଃ କ୍ରମଃ । ଯଦ୍ ଯଥା ତତ୍ ତଥୈଵାସ୍ତୁ ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଯାକୁଲଃ
ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଘଟଣାର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ହେଉଛି, ମୁନି, ତେଣୁ ଆପଣ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁପରି ଘଟୁଛି, ସେଉଁପରି ହେଉ। ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ନ ଵଯଂ ପ୍ରଭୁତାର୍ଥେନ ନାଭିମାନଵଶୀକୃତାଃ । ସ୍ଵତୋ ହେଵାକଵଶତଃ କେଵଲଂ ନିଯତୌ ସ୍ଥିତାଃ
ଆମେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ବା ଅହଂକାରରେ ଚାଲିତ ନୁହେଁ। ଆମେ କେବଳ ଦୃଢ଼ ନିୟତିର ଅଧୀନରେ ଅଛୁ।
ପ୍ରକୃତଵ୍ଯଵହାରେହାଂ ନିଯତାଂ ନିଯତେର୍ ଵଶାତ୍ । ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସମନୁଵର୍ତେତ ନାଭିମାନମହାତମାଃ
ନିୟତିର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକୃତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି ଚଳନ୍ତି, ଅହଂକାରୀମାନେ ନୁହେଁ।
କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵ କ୍ରିଯତେ କେଵଲଂ କାର୍ଯକୋଵିଦୈଃ । ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କଯାଚିଦ୍ ଅପି ନାଶଯା
ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ କେବଳ କରଣୀୟ କାମ କରନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କୌଣସି ନାଶକାରକ କାରଣରେ ନୁହେଁ।
କ୍ଵ ସା ଜ୍ଞାନମଯୀ ଦୃଷ୍ଟିଃ କ୍ଵ ମହତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ଧୀରତା । ମାର୍ଗେ ସର୍ଵପ୍ରସିଦ୍ଧେ ହି କିମ୍ ଅନ୍ଧ ଇଵ ମୁହ୍ଯସି
କେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି, କେଉଁଠି ମହତ୍ତ୍ୱ, କେଉଁଠି ଧୈର୍ଯ୍ୟ? ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ଧ ମାନେ ଭଳି କାହିଁକି ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ଧାରଯନ୍ନ୍ ଅପି ଚେତସି । ଅଵିଚାର୍ଯ ଜଗଦ୍ଯାତ୍ରାଂ କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ମୁହ୍ଯସି
ତୁମ ମନରେ ତିନି କାଳର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ଚଳାଚଳ ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ମୂର୍ଖ ଭଳି କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ସ୍ଵକର୍ମଫଲପାକୋତ୍ଥାମ୍ ଅଵିଚାର୍ଯ ଦଶାଂ ସୁତେ । କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ସର୍ଵଜ୍ଞ ମୁଧା ମାଂ ଶପ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ତୁମ ପୁଅଙ୍କର ଦଶା ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ପାକି ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଖ ଭଳି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ମୋତେ ଶାପ ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?
ଦେହିନାମ୍ ଇହ ସର୍ଵେଷାଂ ଶରୀରଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ମୁନେ । କିଂ ନ ଜାନାସି ଵା ଦେହମ୍ ଏକମ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ମନୋଽଭିଧମ୍
ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଦେହ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଛି— ଗୋଟିଏ ଶରୀର ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ମନସିକ ଦେହ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣନାହାନ୍ତି କି?
ତତ୍ର ଦେହୋ ଜଡୋ ଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିନାଶୈକପରାଯଣଃ । ମନସ୍ ତୂତ୍ଥାନନିଯତଂ କଦର୍ଥାତ୍ କ୍ଷୀଯତେ ନ ଵା
ଏଠାରେ ଦେହଟି ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ଶୋଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଚତୁରେଣ ଯଥା ସାଧୋ ରଥସ୍ ସାରଥିନୋହ୍ଯତେ । କୁର୍ଵତା କିଞ୍ଚନ ସ୍ଵେହାଂ ଦେହୋ ଽଯଂ ମନସା ତଥା
ଯେପରି ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ରଥଟି ସାରଥି ଚଳାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହଟିକୁ ମନ ନିଜ କାମ କରି ଚଳାଏ।
ଅସତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ କ୍ରିଯତେ ସଚ୍ ଛରୀରଂ ଵିନାଶ୍ଯତେ । କ୍ଷଣେନ ମନସା ପଙ୍କପୁରୁଷଶ୍ ଶିଶୁନା ଯଥା
ଅସତ୍ୟକୁ ମନେ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥ ଦେହ ନଶ୍ୱର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମନ ମାଟିର ମଣିଷ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କରେ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵେହ ପୁରୁଷସ୍ ତତ୍କୃତଂ କୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ ବଦ୍ଧଂ କଲନାହେତୋଃ କଲନାସ୍ତଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଏଠି ମନଟିଏ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହା ଯାହା କରେ, ସେହି କାମ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବନ୍ଧାଯାଏ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅଯଂ ଦେହ ଇଦଂ ନେତ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଅଙ୍ଗମ୍ ଇଦଂ ଶିରଃ । ଇଦଂ ସ୍ଫାରଵିକାରଂ ତନ୍ ମନ ଏଵାଭିଧୀଯତେ
ଏହା ହେଉଛି ଦେହ, ଏହା ହେଉଛି ଆଖି, ଏହା ହେଉଛି ଅଙ୍ଗ, ଏହା ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ଫୁଲିଯାଇଥିବା ରୂପଟିକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନୋ ହି ଜୀଵଜ୍ ଜୀଵାଖ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚାଯକତଯା ତୁ ଧୀଃ । ଅହଙ୍କାରୋ ଽଭିମାନିତ୍ଵାନ୍ ନାନାତ୍ଵଂ ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଏତି ହି
ମନ ହେଉଛି ଜୀବ, ଯାହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଶକ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଆତ୍ମବୋଧରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଦେହଵାସନଯା ଚେତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାନି ସ୍ଵାନି ଚେଦ୍ଧଯା । ପାର୍ଥିଵାନି ଶରୀରାଣି ସନ୍ତୀଵ ପରିପଶ୍ଯତି
ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଥିଲେ, ମନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ନିଜ ଦେହକୁ ମାନେ ପାର୍ଥିବ ଦେହ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଆଲୋକଯତି ଚେତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସତ୍ଯମଯୀଂ ମନଃ । ଶରୀରଭାଵନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରମାଂ ଯାତି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଯଦି ମନ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ଦେହ ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତନ୍ ମନସ୍ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସମାଧୌ ତ୍ଵଯି ସଂସ୍ଥିତେ । ସ୍ଵମନୋରଥମାର୍ଗେଣ ଦୂରାଦ୍ ଦୂରତରଂ ଗତମ୍
ତୁମର ପୁଅର ମନ, ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିଲା, ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ପଥରେ ବହୁ ଦୂର, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଇଦମ୍ ଔଶନସଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ମନ୍ଦରକନ୍ଦରେ । ପ୍ରଯାତଂ ଵୈବୁଧଂ ସଦ୍ମ ନୀଡୋଡ୍ଡୀନଃ ଖଗୋ ଯଥା
ଏହି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ଥିବା ଉଶନାସଙ୍କ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ମନ ସ୍ୱର୍ଗର ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁଠୁ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ତତ୍ର ମନ୍ଦାରକୁଞ୍ଜେଷୁ ପାରିଜାତଗୃହେଷୁ ଚ । ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନଷଣ୍ଡେଷୁ ଲୋକପାଲପୁରେଷୁ ଚ
ସେଠାରେ ମନ୍ଦାର ଗଛର ଝାଡ଼ିରେ, ପାରିଜାତ ମନ୍ଦିରରେ, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଦିଗପାଳମାନଙ୍କର ସହରରେ,
ମୁନେ ଚତୁର୍ଯୁଗାନ୍ଯ୍ ଅଷ୍ଟୌ ଵିଶ୍ଵାଚୀଂ ଦେଵସୁନ୍ଦରୀମ୍ । ଅସେଵତ ମହାତେଜାଷ୍ ଷଟ୍ପଦଃ ପଦ୍ମିନୀମ୍ ଇଵ
ମୁନି, ଏଠାରେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଣେ ଅଷ୍ଟ ଚତୁର୍ଯୁଗ ଧରି ଦେବସୁନ୍ଦରୀ ବିଶ୍ୱାଚୀଙ୍କୁ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜକୁ ସେବା କରେ, ସେପରି ସେବା କଲେ।
ତୀଵ୍ରସଂଵେଗସମ୍ପନ୍ନସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋପକଲ୍ପିତେ । ଅଥ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯେ ଜାତେ ନୀହାର ଇଵ ଶାର୍ଵରେ
ତୀବ୍ର ଆତୁରତାରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ସଂସାରରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲା, ସେ ରାତିର କୁହୁଡ଼ି ପରି ହେଉଥିଲେ ହେଉଥିଲେ ହରାଇଗଲେ।
ପ୍ରମ୍ଲାନକୁସୁମୋତ୍ତଂସସ୍ ସ୍ଵିନ୍ନାଙ୍ଗାଵଲଯାଲସଃ । ସ ପପାତ ତଯା ସାକଂ କାଲପକ୍ଵଂ ଫଲଂ ଯଥା
ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଝିଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଲଗାଇ, ଦେହ ଘମେ ଭିଜି ଅଳସ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ସମୟରେ ପକା ଫଳ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିକୁ ଢେଲିଗଲେ।
ଵୈବୁଧଂ ତତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନଭସ୍ଯ୍ ଏଵ ଶରୀରକମ୍ । ଭୂତାକାଶମ୍ ଅଥାସାଦ୍ଯ ଵସୁଧାଯାମ୍ ଅଜାଯତ
ସେ ଦେବତା ସରିରକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାପରେ ଭୂତାକାଶକୁ ଛୁଇଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଆସୀଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋ ଦଶାର୍ଣେଷୁ କୋସଲେଷୁ ମହୀପତିଃ । ଧୀଵରୋ ଽଙ୍ଗମହାଟଵ୍ଯାଂ ହଂସସ୍ ତ୍ରିପଥଗାତଟେ
ସେ ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ଦେଶରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୋଶଳରେ ରାଜା, ଅଙ୍ଗ ଦେଶର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ଜଣେ ଧୀବର ଏବଂ ତିନି ନଦୀର କୂଳରେ ହଂସ ହେଲେ।
ସୂର୍ଯଵଂଶୀ ନୃପଃ ପୌଣ୍ଡ୍ରେ ସୌରସ୍ ସାଲ୍ଵେଷୁ ଦୈଶିକଃ । କଲ୍ପଂ ଵିଦ୍ଯାଧରଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧୀମାନ୍ ଅଥ ମୁନେସ୍ ସୁତଃ
ପୌଣ୍ଡ୍ର ଦେଶରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜା, ସାଲ୍ବ ଦେଶରେ ଏକ ଭକ୍ତ, ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବିଦ୍ୟାଧର ଏବଂ ଏକ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଧନୀ ଋଷିପୁତ୍ର ଥିଲେ।
ମଦ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଅଥ ମହୀପାଲସ୍ ତତସ୍ ତାପସବାଲକଃ । ଵାସୁଦେଵ ଇତି ଖ୍ଯାତସ୍ ସମଙ୍ଗାଯାସ୍ ତଟେ ସ୍ଥିତଃ
ମଦ୍ର ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଏବଂ ପରେ ଏକ ତପସ୍ବୀ ବାଳକ, ଯିଏ 'ବାସୁଦେବ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସମଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ।
ଅନ୍ଯାସ୍ଵ୍ ଅପି ଵିଚିତ୍ରାସୁ ଵାସନାଵଶତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଵିଷମାସ୍ଵ୍ ଏଷ ପୁତ୍ରସ୍ ତେ ଚଚାରାନନ୍ତଯୋନିଷୁ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ, ନିଜର ପୂର୍ବସଂସ୍କାରର ଚାପରେ, ତୁମର ଏହି ପୁଅ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଘୁରିଛି।
ଅଭୂଦ୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯଵନେ ଗୋପଃ କିରତଃ କେକଯେଷୁ ଚ । ସୌଵୀରେଷୁ ଚ ସାମନ୍ତସ୍ ତ୍ରୈଗର୍ତଶ୍ ଚୈଵ ଦୈଶିକଃ
ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟାବନରେ ଗୋପାଳକ, କେକୟ ଦେଶରେ ଏକ ଶିକାରୀ, ସୌଭୀର ଦେଶରେ ଏକ ସାମନ୍ତ ଏବଂ ତ୍ରୈଗର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳପତି ଥିଲେ।
ଵଂଶଗୁଲ୍ମଃ କିରାତେଷୁ ହରିଣଶ୍ ଚୀରଜଙ୍ଗଲେ । ସରୀସୃପସ୍ ତାଲତଲେ ତମାଲେ ଵନକୁକ୍କୁଟଃ
କିରାତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଁସ ଜଙ୍ଗଲ ରହିଛି, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ହରିଣ ଅଛି, ତାଳ ଗଛ ତଳେ ସରିସୃପ ରହେ, ତମାଳ ଗଛ ଉପରେ ବନ କୁକୁଡ଼ି ରହେ।