ତ୍ଵମ୍ ଅନନ୍ତତପା ଵିପ୍ରୋ ଵଯଂ ନିଯତିପାଲକାଃ । ତେନ ସମ୍ପୂଜ୍ଯସେ ପୂଜ୍ଯ ସାଧୋ ନେତରଯେଚ୍ଛଯା
ତୁମେ ଅସୀମ ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ନିୟତିର ରକ୍ଷକ। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ; ଏହି ପୂଜା କେବଳ ଆମ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ।
ମା ତପଃ କ୍ଷପଯ କ୍ଷୁବ୍ଧୈଃ କଲ୍ପକାଲମହାନଲୈଃ । ଯୋ ନ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ମେ ତସ୍ଯ କିଂ ତ୍ଵଂ ଶାପେନ ଧକ୍ଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଦୟାକରି କ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି ନିଜକୁ କ୍ଷୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ତୁମେ ଶାପ ଦେଇ କିପରି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବେ?
ସଂସାରାଵଲଯୋ ଗ୍ରସ୍ତା ନିଗୀର୍ଣା ରୁଦ୍ରକୋଟଯଃ । ଭୁକ୍ତାନି ଵିଷ୍ଣୁଵୃନ୍ଦାନି କେନ ଶପ୍ତା ଵଯଂ ମୁନେ
ସଂସାରର ଜଞ୍ଜାଳ ଅନେକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଗିଲିଯାଇଛି, ଅନେକ ବିଷ୍ଣୁମାନେ ଏହାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ହେ ମୁନି, ଆମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଛୁ?
ଭୋକ୍ତାରୋ ହି ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୋଜନଂ ଯୁଷ୍ମଦାଦଯଃ । ସ୍ଵଯଂ ନିଯତିର୍ ଏଷା ହି ନାଵଯୋର୍ ଏତଦ୍ ଈହିତମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଭୋଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଟୁଟ ଭାଗ୍ୟର ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଛି—ଏଠାରେ ଆମେ କିମ୍ବା ତୁମେ କେହିଁ ମୂଳ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଯାନ୍ତି ପଯାଂସ୍ଯ୍ ଅଧଃ । ଭୋକ୍ତାରଂ ଭୋଜନଂ ଯାତି ସୃଷ୍ଟିଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତକଂ ସ୍ଵଯମ୍
ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଭାବତଃ ଉପରକୁ ବଢ଼େ, ପାଣି ନିଜେ ନିଜେ ତଳକୁ ବହେ, ଭୋଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଭୋକ୍ତା ପାଖକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ନିଜର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ—ଏସବୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ହୁଏ।
ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ମୁନେ ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯେହ ପରମାତ୍ମନଃ । ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵତ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ମୁନି, ଏହିପରି ଏଠାରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ—ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ନିଜକୁ ଦେଖାଏ।
ନେହ କର୍ତା ନ ଭୋକ୍ତାସ୍ତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ନଷ୍ଟକଲଙ୍କଯା । ବହଵଶ୍ ଚେହ କର୍ତାରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯାନଷ୍ଟକଲଙ୍କଯା
ଏଠାରେ ଯଦି ଦୂଷଣହୀନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, କେହି କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, ବହୁତ କର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କର୍ତୃତାକର୍ତୃତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କେଵଲଂ ପରିକଲ୍ପିତେ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନେନୈଵ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନେନ ଵଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହା ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପଜେ, ସଠିକ୍ ବୁଝିବାରୁ କେବେ ଉପଜେ ନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାଣି ତରୁଷଣ୍ଡେଷୁ ଭୂତାନି ଭୁଵନେଷୁ ଚ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତୀହ କଲ୍ପ୍ଯତେ ହେତୁତା ଵିଧେଃ
ଗଛରେ ଫୁଲ ନିଜେ ଆସେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ କାରଣତ୍ୱର ଭାବ କେବଳ ଭାବନା, ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର କାମ ଭାବି ନିଆଯାଏ।
ଅବ୍ବିମ୍ବିତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚଲନେ କର୍ତ୍ରକର୍ତୃତେ । ନ ସତ୍ଯେ ନାନୃତେ ଯଦ୍ଵତ୍ ତଦ୍ଵତ୍ କାଲସ୍ଯ ସୃଷ୍ଟିଷୁ
ପାନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚଳନରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ ଥାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେଇପରି ସମୟର ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ।
ମନୋ ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମାଲ୍ ଲୋକେ କର୍ତୃତାକର୍ତୃତାମଯୀମ୍ । କରୋତି କଲନାଂ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ଭ୍ରାନ୍ତେକ୍ଷଣ ଇଵାହିତାମ୍
ମନ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏହି ସଂସାରରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ ଗଢ଼ି ଦିଏ, ଯେମିତି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଦେଖିବାର ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟି।
ତେନ ମା ଗା ମୁନେ କୋପମ୍ ଆପଦାମ୍ ଈଦୃଶଃ କ୍ରମଃ । ଯଦ୍ ଯଥା ତତ୍ ତଥୈଵାସ୍ତୁ ସତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଯାକୁଲଃ
ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଘଟଣାର ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ହେଉଛି, ମୁନି, ତେଣୁ ଆପଣ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁପରି ଘଟୁଛି, ସେଉଁପରି ହେଉ। ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ନ ଵଯଂ ପ୍ରଭୁତାର୍ଥେନ ନାଭିମାନଵଶୀକୃତାଃ । ସ୍ଵତୋ ହେଵାକଵଶତଃ କେଵଲଂ ନିଯତୌ ସ୍ଥିତାଃ
ଆମେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ବା ଅହଂକାରରେ ଚାଲିତ ନୁହେଁ। ଆମେ କେବଳ ଦୃଢ଼ ନିୟତିର ଅଧୀନରେ ଅଛୁ।
ପ୍ରକୃତଵ୍ଯଵହାରେହାଂ ନିଯତାଂ ନିଯତେର୍ ଵଶାତ୍ । ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସମନୁଵର୍ତେତ ନାଭିମାନମହାତମାଃ
ନିୟତିର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକୃତିଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି ଚଳନ୍ତି, ଅହଂକାରୀମାନେ ନୁହେଁ।
କର୍ତଵ୍ଯମ୍ ଏଵ କ୍ରିଯତେ କେଵଲଂ କାର୍ଯକୋଵିଦୈଃ । ସୌଷୁପ୍ତୀଂ ଵୃତ୍ତିମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କଯାଚିଦ୍ ଅପି ନାଶଯା
ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ କେବଳ କରଣୀୟ କାମ କରନ୍ତି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କୌଣସି ନାଶକାରକ କାରଣରେ ନୁହେଁ।
କ୍ଵ ସା ଜ୍ଞାନମଯୀ ଦୃଷ୍ଟିଃ କ୍ଵ ମହତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ଧୀରତା । ମାର୍ଗେ ସର୍ଵପ୍ରସିଦ୍ଧେ ହି କିମ୍ ଅନ୍ଧ ଇଵ ମୁହ୍ଯସି
କେଉଁଠି ସେ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି, କେଉଁଠି ମହତ୍ତ୍ୱ, କେଉଁଠି ଧୈର୍ଯ୍ୟ? ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ଧ ମାନେ ଭଳି କାହିଁକି ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ଧାରଯନ୍ନ୍ ଅପି ଚେତସି । ଅଵିଚାର୍ଯ ଜଗଦ୍ଯାତ୍ରାଂ କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ମୁହ୍ଯସି
ତୁମ ମନରେ ତିନି କାଳର ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର ଚଳାଚଳ ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ମୂର୍ଖ ଭଳି କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?
ସ୍ଵକର୍ମଫଲପାକୋତ୍ଥାମ୍ ଅଵିଚାର୍ଯ ଦଶାଂ ସୁତେ । କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ସର୍ଵଜ୍ଞ ମୁଧା ମାଂ ଶପ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି
ତୁମ ପୁଅଙ୍କର ଦଶା ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ପାକି ଆସିଛି ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ି, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଖ ଭଳି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ମୋତେ ଶାପ ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?
ଦେହିନାମ୍ ଇହ ସର୍ଵେଷାଂ ଶରୀରଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ମୁନେ । କିଂ ନ ଜାନାସି ଵା ଦେହମ୍ ଏକମ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ମନୋଽଭିଧମ୍
ହେ ମୁନି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଦେହ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଛି— ଗୋଟିଏ ଶରୀର ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ମନସିକ ଦେହ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଜାଣନାହାନ୍ତି କି?
ତତ୍ର ଦେହୋ ଜଡୋ ଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିନାଶୈକପରାଯଣଃ । ମନସ୍ ତୂତ୍ଥାନନିଯତଂ କଦର୍ଥାତ୍ କ୍ଷୀଯତେ ନ ଵା
ଏଠାରେ ଦେହଟି ନିର୍ଜୀବ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ଶୋଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଚତୁରେଣ ଯଥା ସାଧୋ ରଥସ୍ ସାରଥିନୋହ୍ଯତେ । କୁର୍ଵତା କିଞ୍ଚନ ସ୍ଵେହାଂ ଦେହୋ ଽଯଂ ମନସା ତଥା
ଯେପରି ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ରଥଟି ସାରଥି ଚଳାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହଟିକୁ ମନ ନିଜ କାମ କରି ଚଳାଏ।
ଅସତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ କ୍ରିଯତେ ସଚ୍ ଛରୀରଂ ଵିନାଶ୍ଯତେ । କ୍ଷଣେନ ମନସା ପଙ୍କପୁରୁଷଶ୍ ଶିଶୁନା ଯଥା
ଅସତ୍ୟକୁ ମନେ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ଯଥାର୍ଥ ଦେହ ନଶ୍ୱର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମନ ମାଟିର ମଣିଷ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କରେ।
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵେହ ପୁରୁଷସ୍ ତତ୍କୃତଂ କୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ ବଦ୍ଧଂ କଲନାହେତୋଃ କଲନାସ୍ତଂ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଏଠି ମନଟିଏ ହେଉଛି ପୁରୁଷ; ଏହା ଯାହା କରେ, ସେହି କାମ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବନ୍ଧାଯାଏ, ଏବଂ କଳ୍ପନା ଶେଷ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅଯଂ ଦେହ ଇଦଂ ନେତ୍ରମ୍ ଇଦମ୍ ଅଙ୍ଗମ୍ ଇଦଂ ଶିରଃ । ଇଦଂ ସ୍ଫାରଵିକାରଂ ତନ୍ ମନ ଏଵାଭିଧୀଯତେ
ଏହା ହେଉଛି ଦେହ, ଏହା ହେଉଛି ଆଖି, ଏହା ହେଉଛି ଅଙ୍ଗ, ଏହା ହେଉଛି ମୁଣ୍ଡ; ଏହି ଫୁଲିଯାଇଥିବା ରୂପଟିକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନୋ ହି ଜୀଵଜ୍ ଜୀଵାଖ୍ଯଂ ନିଶ୍ଚାଯକତଯା ତୁ ଧୀଃ । ଅହଙ୍କାରୋ ଽଭିମାନିତ୍ଵାନ୍ ନାନାତ୍ଵଂ ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଏତି ହି
ମନ ହେଉଛି ଜୀବ, ଯାହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଶକ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ଆତ୍ମବୋଧରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଦେହଵାସନଯା ଚେତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାନି ସ୍ଵାନି ଚେଦ୍ଧଯା । ପାର୍ଥିଵାନି ଶରୀରାଣି ସନ୍ତୀଵ ପରିପଶ୍ଯତି
ଦେହ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଥିଲେ, ମନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ନିଜ ଦେହକୁ ମାନେ ପାର୍ଥିବ ଦେହ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଆଲୋକଯତି ଚେତ୍ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସତ୍ଯମଯୀଂ ମନଃ । ଶରୀରଭାଵନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରମାଂ ଯାତି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଯଦି ମନ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେ, ତେବେ ଦେହ ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତନ୍ ମନସ୍ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସମାଧୌ ତ୍ଵଯି ସଂସ୍ଥିତେ । ସ୍ଵମନୋରଥମାର୍ଗେଣ ଦୂରାଦ୍ ଦୂରତରଂ ଗତମ୍
ତୁମର ପୁଅର ମନ, ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିଲା, ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ପଥରେ ବହୁ ଦୂର, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା।
ଇଦମ୍ ଔଶନସଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହଂ ମନ୍ଦରକନ୍ଦରେ । ପ୍ରଯାତଂ ଵୈବୁଧଂ ସଦ୍ମ ନୀଡୋଡ୍ଡୀନଃ ଖଗୋ ଯଥା
ଏହି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ଥିବା ଉଶନାସଙ୍କ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ମନ ସ୍ୱର୍ଗର ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁଠୁ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ତତ୍ର ମନ୍ଦାରକୁଞ୍ଜେଷୁ ପାରିଜାତଗୃହେଷୁ ଚ । ନନ୍ଦନୋଦ୍ଯାନଷଣ୍ଡେଷୁ ଲୋକପାଲପୁରେଷୁ ଚ
ସେଠାରେ ମନ୍ଦାର ଗଛର ଝାଡ଼ିରେ, ପାରିଜାତ ମନ୍ଦିରରେ, ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଦିଗପାଳମାନଙ୍କର ସହରରେ,