ନେତ୍ରଗର୍ତକସଂସୁପ୍ତପ୍ରସୂନଵନକୀଟକମ୍ । ମକ୍ଷିକାପଞ୍ଜରପ୍ରୋତକୋଶକାରକ୍ରିମିଵ୍ରଜମ୍
ଚକ୍ଷୁର ଗହ୍ବରରେ ଶୁଏଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଶଳା, ମକୁମାର ଖଞ୍ଜର ଭିତରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ରେଶମ କୀଟର ଦଳ।
ପ୍ରାକ୍ତନୀମ୍ ଉପଭୋଗେହାମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ଧାରାଧୌତାନ୍ତଯା ତନ୍ଵା ହସଚ୍ ଛୁଷ୍କାସ୍ଥିମାଲଯା
ଏହି ଦେହ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା, ବର୍ଷାଧାରାରେ ଧୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏଠାରେ ହସୁଥିବା ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଅଛି।
ଶିରୋଘଟେନ ଶୁଭ୍ରେଣ ସମ୍ପନ୍ନେନେନ୍ଦୁଵର୍ଚସା । ଵିଡମ୍ବଯଚ୍ ଚ କର୍ପୂରପ୍ଲୁତଲିଙ୍ଗଶିରଶ୍ଶ୍ରିଯମ୍
ଧଳା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣ୍ଡ ଥିବା ମୁଣ୍ଡରେ, ଏହା କର୍ପୂର ଲେପିତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡର ମହିମାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲା।
ଋଜ୍ଵା ସଂଶୁଷ୍କସିତଯା ସ୍ଵାସ୍ଥିମାତ୍ରାଵଶେଷଯା । ଗ୍ରୀଵଯାତ୍ମାନୁସୃତଯା ଦୀର୍ଘୀକୁର୍ଵଦ୍ ଇଵାକୃତିମ୍
ସିଧା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଧୂସର ଗଳା, କେବଳ ଅଳ୍ପ ମାଂସ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ଆତ୍ମାର ରେଖାକୁ ଅନୁସରି ଯେପରି ଦେହକୁ ଲମ୍ବା କରିଦେଉଛି।
ମୃଣାଲିକାପାଣ୍ଡୁରଯା ଧାରାଵଧୁତମାଂସଯା । ନାସାସ୍ଥିଲତଯା ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃତସୀମାକ୍ରମଂ ଦଧତ୍
ମାଟି ଭଳି ହଳଦିଆ ଗଳା, ମାଂସ ଝରିଯାଇଛି, ନାକର ହାଡ଼ ମାତ୍ର ମୁହଁରେ ଦିଶୁଛି, ପୁରୁଣା ଆକୃତିର ସୀମା ଅଛି।
ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରଯା ନୂନମ୍ ଉତ୍ତାନୀକୃତଵକ୍ତ୍ରଯା । ପ୍ରେକ୍ଷମାଣମ୍ ଇଵ ପ୍ରାଣାନ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତାନ୍ ଅମ୍ବରୋଦରେ
ଲମ୍ବା ଗଳା ଓ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା ମୁହଁ, ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ବାହାରି ଆକାଶର ଖାଲି ଗଭୀରତାକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ଜଙ୍ଘୋରୁଜାନୁଦୋର୍ଦଣ୍ଡୈର୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦୀର୍ଘତାଂ ଗତୈଃ । ପ୍ରମିମାଣମ୍ ଇଵାଶାନ୍ତଂ ଦୀର୍ଘାଧ୍ଵଶ୍ରମଭୀତିତଃ
ପିଣ୍ଡି, ହାଠ ଓ ବାହୁ ଦୁଇଗୁଣା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟରେ ଅଶାନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପରିସରକୁ ମାପୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଉଦରେଣାତିନିମ୍ନେନ ଚର୍ମଶେଷେଣ ଶୋଷିଣା । ପ୍ରଦର୍ଶଯଦ୍ ଇଵାଜ୍ଞସ୍ଯ ହୃଦଯସ୍ଯାତିଶୂନ୍ଯତାମ୍
ଗଭୀର ଭାବରେ ଅବସିନ୍ନ ପେଟ, ଶୁଖିଗଲା ଚର୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ହୃଦୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଚ୍ ଛୁଷ୍କକଙ୍କାଲମ୍ ଆଲାନମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନଃ । ପୂର୍ଵାପରପରାମର୍ଶମ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଭୃଗୁର୍ ଉତ୍ଥିତଃ
ସେଇ ଶୁଖିଗଲା ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରକୁ ଦେଖି, ହାତୀର ଖାଲି ଢାଞ୍ଚା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଭୃଗୁ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ କିଛି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଉଠିଯାଇଲେ।
ଆଲୋକସମକାଲଂ ହି ପ୍ରତିଭାତଂ ତତୋ ଭୃଗୋଃ । ଚିରମ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵଃ କିଂ ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇତି କ୍ଷଣାତ୍
ଦେଖିବା ସହିତସହିତ ଭୃଗୁଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା— 'ଏହି କି ମୋ ପୁଅ, ଯାହାର ଜୀବନ ବହୁଦିନ ତଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି?' ଏହି ଭାବ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଆସିଗଲା।
ଅଚିନ୍ତଯତ ଏଵାସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ତାବଲଂ ତତଃ । କାଲଂ ପ୍ରତି ବଭୂଵାଶୁ କୋପଃ ପରମଦାରୁଣଃ
ତାଙ୍କ ପୁଅର ହରାଇଯାଇଥିବା ଯୁବାବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଭାବିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସହସା କାଳ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ଅକାଲ ଏଵ ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ନୀତଃ କିମ୍ ଇତି କୋପିତଃ । କାଲାଯ ଶାପମ୍ ଉତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭଗଵାନ୍ ଉପଚକ୍ରମେ
ମୋ ପୁଅକୁ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ନେଇଯିବାରେ, ପ୍ରଭୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ସମୟକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଥାକଲିତରୂପୋ ଽସୌ କାଲଃ କଵଲିତପ୍ରଜଃ । ଆଧିଭୌତିକମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଵପୁର୍ ମୁନିମ୍ ଉପାଯଯୌ
ତାପରେ, ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଗଳିଗଲା କରୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମୟ, ଏବେ ଦେହ ଧରି ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଖଡ୍ଗପାଶଧରଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁଣ୍ଡଲୀ କଵଚାନ୍ଵିତଃ । ଷଡ୍ଭୁଜଷ୍ ଷଣ୍ମୁଖୋ ବହ୍ଵ୍ଯା ଵୃତଃ କିଙ୍କରସେନଯା
ସେ ଚମତ୍କାର, ହାତରେ ତଳୱାର ଓ ଫାସି ଧରିଥିଲେ, କନ୍ଦନ ଓ କବଚ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଛଅଟି ହାତ ଓ ଛଅଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ସେବକ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ।
ଯଚ୍ଛରୀରସମୁତ୍ଥେନ ଜ୍ଵାଲାଜାଲେନ ଵଲ୍ଗତା । ଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ବଭାରାଦ୍ରେଶ୍ ଶ୍ରିଯଂ ନଭଃ
ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଜାଲ ଆକାଶକୁ ଏମିତି ରୂପ ଦେଲା, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶୋଭା ଦେଉଛି।
ଯତ୍କରସ୍ଥତ୍ରିଶୂଲାଗ୍ରନିଷ୍ଠ୍ଯୂତୈର୍ ଅଗ୍ନିମଣ୍ଡଲୈଃ । ଵିରେଜୁର୍ ଉଦିତୈର୍ ଆଶାଃ କାନକୈର୍ ଇଵ କୁଣ୍ଡଲୈଃ
ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧରା ତ୍ରିଶୂଳର ଟିପ୍ସରୁ ନିସ୍କାସିତ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଉଠୁଥିବା ସୁନା ଝୁମକା ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ପାଶଶ୍ଵସନାଯସ୍ତଶିଖରା ମେଦିନୀଭୃତଃ । ଦୋଲାମ୍ ଇଵ ସମାରୂଢାଶ୍ ଚେଲୁଃ ପେତୁଶ୍ ଚ ଘୂର୍ଣିତାଃ
ତାଙ୍କର ପାଶର ସ୍ବାସରେ ବନ୍ଧା ପୃଥିବୀର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଝୁଲା ଉପରେ ବସିଥିବା ପରି ଦୋଳି ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିଲେ।
ଯତ୍ଖଡ୍ଗମଣ୍ଡଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତଶ୍ଯାମଂ ବିମ୍ବଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ । କଲ୍ପଦଗ୍ଧଜଗଦ୍ଧୂମପର୍ଯାକୁଲମ୍ ଇଵାବଭୌ
ତାଙ୍କର ତଳୱାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କଳା ଗୋଲା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସେଷ ହେବାବେଳେ ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଥାଏ।
ସ ଉପେତ୍ଯ ମହାବାହୁଃ କୁପିତଂ ତଂ ମହାମୁନିମ୍ । କଲ୍ପକ୍ଷୁବ୍ଧାବ୍ଧିଗମ୍ଭୀରଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମ୍ ଉଵାଚ ହ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବାନ୍ ମହାପୁରୁଷ ତାହାଁକୁ, ଯିଏ କ୍ରୋଧିତ ଓ କଳିଯୁଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର ଥିଲେ, ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର କଥା କହିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାତଲୋକସ୍ଥିତଯୋ ମୁନେ ଦୃଷ୍ଟପରାଵରାଃ । ହେତୁନାପି ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି କିମ୍ ଉ ହେତୁମ୍ ଵିନୋତ୍ତମାଃ
ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳଚଳାଣୀକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଣସି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ତେବେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମମାନେ କୌଣସି କାରଣ ଛାଡି ଆଉ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେବେ?
ତ୍ଵମ୍ ଅନନ୍ତତପା ଵିପ୍ରୋ ଵଯଂ ନିଯତିପାଲକାଃ । ତେନ ସମ୍ପୂଜ୍ଯସେ ପୂଜ୍ଯ ସାଧୋ ନେତରଯେଚ୍ଛଯା
ତୁମେ ଅସୀମ ତପସ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ନିୟତିର ରକ୍ଷକ। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ; ଏହି ପୂଜା କେବଳ ଆମ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ।
ମା ତପଃ କ୍ଷପଯ କ୍ଷୁବ୍ଧୈଃ କଲ୍ପକାଲମହାନଲୈଃ । ଯୋ ନ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ମେ ତସ୍ଯ କିଂ ତ୍ଵଂ ଶାପେନ ଧକ୍ଷ୍ଯସି
ତୁମେ ଦୟାକରି କ୍ରୋଧରେ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି ନିଜକୁ କ୍ଷୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ତୁମେ ଶାପ ଦେଇ କିପରି ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବେ?
ସଂସାରାଵଲଯୋ ଗ୍ରସ୍ତା ନିଗୀର୍ଣା ରୁଦ୍ରକୋଟଯଃ । ଭୁକ୍ତାନି ଵିଷ୍ଣୁଵୃନ୍ଦାନି କେନ ଶପ୍ତା ଵଯଂ ମୁନେ
ସଂସାରର ଜଞ୍ଜାଳ ଅନେକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଗିଲିଯାଇଛି, ଅନେକ ବିଷ୍ଣୁମାନେ ଏହାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ହେ ମୁନି, ଆମେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇଛୁ?
ଭୋକ୍ତାରୋ ହି ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୋଜନଂ ଯୁଷ୍ମଦାଦଯଃ । ସ୍ଵଯଂ ନିଯତିର୍ ଏଷା ହି ନାଵଯୋର୍ ଏତଦ୍ ଈହିତମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଭୋଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଟୁଟ ଭାଗ୍ୟର ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଛି—ଏଠାରେ ଆମେ କିମ୍ବା ତୁମେ କେହିଁ ମୂଳ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଯାନ୍ତି ପଯାଂସ୍ଯ୍ ଅଧଃ । ଭୋକ୍ତାରଂ ଭୋଜନଂ ଯାତି ସୃଷ୍ଟିଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତକଂ ସ୍ଵଯମ୍
ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଭାବତଃ ଉପରକୁ ବଢ଼େ, ପାଣି ନିଜେ ନିଜେ ତଳକୁ ବହେ, ଭୋଜ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଭୋକ୍ତା ପାଖକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ନିଜର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ—ଏସବୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ହୁଏ।
ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ମୁନେ ରୂପମ୍ ଅସ୍ଯେହ ପରମାତ୍ମନଃ । ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାତ୍ମା ସ୍ଵତ ଏଵ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ମୁନି, ଏହିପରି ଏଠାରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ—ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ନିଜକୁ ଦେଖାଏ।
ନେହ କର୍ତା ନ ଭୋକ୍ତାସ୍ତି ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ନଷ୍ଟକଲଙ୍କଯା । ବହଵଶ୍ ଚେହ କର୍ତାରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯାନଷ୍ଟକଲଙ୍କଯା
ଏଠାରେ ଯଦି ଦୂଷଣହୀନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, କେହି କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋକ୍ତା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, ବହୁତ କର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କର୍ତୃତାକର୍ତୃତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କେଵଲଂ ପରିକଲ୍ପିତେ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନେନୈଵ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନେନ ଵଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏହା ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପଜେ, ସଠିକ୍ ବୁଝିବାରୁ କେବେ ଉପଜେ ନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାଣି ତରୁଷଣ୍ଡେଷୁ ଭୂତାନି ଭୁଵନେଷୁ ଚ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଯାନ୍ତୀହ କଲ୍ପ୍ଯତେ ହେତୁତା ଵିଧେଃ
ଗଛରେ ଫୁଲ ନିଜେ ଆସେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠାରେ କାରଣତ୍ୱର ଭାବ କେବଳ ଭାବନା, ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର କାମ ଭାବି ନିଆଯାଏ।
ଅବ୍ବିମ୍ବିତସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚଲନେ କର୍ତ୍ରକର୍ତୃତେ । ନ ସତ୍ଯେ ନାନୃତେ ଯଦ୍ଵତ୍ ତଦ୍ଵତ୍ କାଲସ୍ଯ ସୃଷ୍ଟିଷୁ
ପାନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଚଳନରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଭାବ ଥାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେଇପରି ସମୟର ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟ।