ଦର୍ଶଯନ୍ତୀ ସ୍ଵକଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଵପୁର୍ ଅକ୍ଷ୍ଣୋର୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ମୁଖାରଣ୍ଯଜରତ୍କୂପରୂପଯା ଗର୍ତଶୋଭଯା
ତାଙ୍କର ଖାଲିପଣିକୁ, ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆକୃତିକୁ, ଆଖିର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଏହା ଜଣେ ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲର କୂଆ ପରି ଲାଗେ ।
ତାପୋପତପ୍ତା ସଂସିକ୍ତା ଵର୍ଷାଜଲଭରେଣ ସା । ପାଂସୁନା ପଵନୋତ୍ଥେନ ଦୁଷ୍କୃତେନେଵ ରୂଷିତା
ତିବ୍ର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ବର୍ଷାର ଜଳଭାରରେ ଭିଜିଯାଉଛି, ପବନ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଉଛି, ଯେପରି ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଦାଗ ଲାଗିଥାଏ।
ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠଵଦ୍ ଆଲୋଲା ପାତେଷୁ କୃତଝାଙ୍କୃତା । ଧାରାନିକରପାତେନ ଵିନୁନ୍ନା ଜଲଦାଗମେ
ଶୁଖିଲା କାଠର ଭଳି ଡାହାଡି ହେଉଛି, ପଡିବାବେଳେ ଝଙ୍କାର ହେଉଛି, ମେଘ ଆସିଲେ ଝରିପଡୁଥିବା ଝରଣାର ପାଣିରେ ଭଲି ଘସିଯାଉଛି।
ପ୍ରାଵୃଣ୍ନିର୍ଝରପୂରେଣ ପ୍ଲୁତା ଗିରିନଦୀତଟେ । ତାରମାରୁତଶୀତ୍କାରା ଵନୋପଲ ଇଵ ସ୍ଥିତା
ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଝରଣାରେ ପାହାଡ଼ ନଦୀତଟରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି, ତୀବ୍ର ପବନର ଶୀତଳତାରେ ଅରଣ୍ୟର ପଥର ଭଳି ଉଭା ଅଛି।
ଵକ୍ରା ଶୁଷ୍କାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀ ଚ ପୂତା ଝାଙ୍କାରକାରିଣୀ । ଅରଣ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀଵୀଣେଵ ଶୂନ୍ଯଚର୍ମମଯୋଦରୀ
ବାଙ୍କା ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଆନ୍ତ୍ର ତାର ଭଳି, ପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଝଙ୍କାର ହେଉଛି, ଅରଣ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବୀଣା ପରି, ଖାଲି ଚର୍ମର ତଳ ଭିତରେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନତ୍ଵାତ୍ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମସ୍ଯ ତୁ । ମହାତପସ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଭୃଗୋର୍ ନ ଭୁକ୍ତା ମୃଗପକ୍ଷିଭିଃ
ସେଇ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଟି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କର ଭାରି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସେଠାକୁ କୌଣସି ପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯମନିଯମକୃଶୀକୃତାଙ୍ଗଯଷ୍ଟେଶ୍ ଚରତି ତପସ୍ ସ୍ମ ଭୃଗୂଦ୍ଵହସ୍ଯ ଚେତଃ । ତନୁର୍ ଅଥ ପଵନାପନୀତରକ୍ତା ଚିରମ୍ ଅଲୁଠନ୍ ମହତୀଷୁ ସା ଶିଲାସୁ
ଯେଉଁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦେହ ଯମ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲା; ତାଙ୍କର ଦେହ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପଥର ଉପରେ ପଡ଼ି ରହିଲା।
ନାପଶ୍ଯଦ୍ ଅଗ୍ରେ ତନଯଂ ତଂ ନଯାଵନତାନନମ୍ । ସୀମାନ୍ତଂ ଗୁଣସୀମାଯାଃ ପୁଣ୍ଯଂ ମୂର୍ତମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଆଗରେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯାହାର ମୁହଁ ନମ୍ରତାରେ ନମିଥିଲା; ସେ କେବଳ ଗୁଣର ସୀମାନ୍ତକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଧର୍ମ ନିଜେ ଆକାର ନେଇ ଦଢ଼ି ରହିଛି।
ଅପଶ୍ଯତ୍ କେଵଲଂ କାଲଂ କଙ୍କାଲଂ ପୁରତୋ ମହତ୍ । ଦେହଯୁକ୍ତମ୍ ଇଵାଭାଗ୍ଯଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯମ୍ ଇଵ ମୂର୍ତିମତ୍
ସେ କେବଳ ବଡ଼ ଏକ କାଳର ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଆଗରେ ଦେଖିଲେ; ଯେପରି ଅଭାଗ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି, ଦୁଃଖ ନିଜେ ଆକାର ନେଇଛି।
ତାପଶୁଷ୍କଵପୁଃ କୃତ୍ତିରନ୍ଧ୍ରସ୍ଫୁରିତତିତ୍ତିରି । ସଂଶୁଷ୍କାନ୍ତ୍ରୋଦରଗୁହାଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତଦର୍ଦୁରମ୍
ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ଦେହ, ଚିରାଯାଇଥିବା ଚର୍ମ, ଉଭା ହୋଇଉଠିଥିବା ଗଠି, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଉଦରର ଗୁହାର ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ଏକ ଶୁଷ୍କ ବାଉଲି।
ନେତ୍ରଗର୍ତକସଂସୁପ୍ତପ୍ରସୂନଵନକୀଟକମ୍ । ମକ୍ଷିକାପଞ୍ଜରପ୍ରୋତକୋଶକାରକ୍ରିମିଵ୍ରଜମ୍
ଚକ୍ଷୁର ଗହ୍ବରରେ ଶୁଏଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଶଳା, ମକୁମାର ଖଞ୍ଜର ଭିତରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ରେଶମ କୀଟର ଦଳ।
ପ୍ରାକ୍ତନୀମ୍ ଉପଭୋଗେହାମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ଧାରାଧୌତାନ୍ତଯା ତନ୍ଵା ହସଚ୍ ଛୁଷ୍କାସ୍ଥିମାଲଯା
ଏହି ଦେହ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା, ବର୍ଷାଧାରାରେ ଧୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏଠାରେ ହସୁଥିବା ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଅଛି।
ଶିରୋଘଟେନ ଶୁଭ୍ରେଣ ସମ୍ପନ୍ନେନେନ୍ଦୁଵର୍ଚସା । ଵିଡମ୍ବଯଚ୍ ଚ କର୍ପୂରପ୍ଲୁତଲିଙ୍ଗଶିରଶ୍ଶ୍ରିଯମ୍
ଧଳା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣ୍ଡ ଥିବା ମୁଣ୍ଡରେ, ଏହା କର୍ପୂର ଲେପିତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡର ମହିମାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲା।
ଋଜ୍ଵା ସଂଶୁଷ୍କସିତଯା ସ୍ଵାସ୍ଥିମାତ୍ରାଵଶେଷଯା । ଗ୍ରୀଵଯାତ୍ମାନୁସୃତଯା ଦୀର୍ଘୀକୁର୍ଵଦ୍ ଇଵାକୃତିମ୍
ସିଧା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଧୂସର ଗଳା, କେବଳ ଅଳ୍ପ ମାଂସ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ଆତ୍ମାର ରେଖାକୁ ଅନୁସରି ଯେପରି ଦେହକୁ ଲମ୍ବା କରିଦେଉଛି।
ମୃଣାଲିକାପାଣ୍ଡୁରଯା ଧାରାଵଧୁତମାଂସଯା । ନାସାସ୍ଥିଲତଯା ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃତସୀମାକ୍ରମଂ ଦଧତ୍
ମାଟି ଭଳି ହଳଦିଆ ଗଳା, ମାଂସ ଝରିଯାଇଛି, ନାକର ହାଡ଼ ମାତ୍ର ମୁହଁରେ ଦିଶୁଛି, ପୁରୁଣା ଆକୃତିର ସୀମା ଅଛି।
ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରଯା ନୂନମ୍ ଉତ୍ତାନୀକୃତଵକ୍ତ୍ରଯା । ପ୍ରେକ୍ଷମାଣମ୍ ଇଵ ପ୍ରାଣାନ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତାନ୍ ଅମ୍ବରୋଦରେ
ଲମ୍ବା ଗଳା ଓ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା ମୁହଁ, ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ବାହାରି ଆକାଶର ଖାଲି ଗଭୀରତାକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ଜଙ୍ଘୋରୁଜାନୁଦୋର୍ଦଣ୍ଡୈର୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦୀର୍ଘତାଂ ଗତୈଃ । ପ୍ରମିମାଣମ୍ ଇଵାଶାନ୍ତଂ ଦୀର୍ଘାଧ୍ଵଶ୍ରମଭୀତିତଃ
ପିଣ୍ଡି, ହାଠ ଓ ବାହୁ ଦୁଇଗୁଣା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟରେ ଅଶାନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପରିସରକୁ ମାପୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଉଦରେଣାତିନିମ୍ନେନ ଚର୍ମଶେଷେଣ ଶୋଷିଣା । ପ୍ରଦର୍ଶଯଦ୍ ଇଵାଜ୍ଞସ୍ଯ ହୃଦଯସ୍ଯାତିଶୂନ୍ଯତାମ୍
ଗଭୀର ଭାବରେ ଅବସିନ୍ନ ପେଟ, ଶୁଖିଗଲା ଚର୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ହୃଦୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଚ୍ ଛୁଷ୍କକଙ୍କାଲମ୍ ଆଲାନମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନଃ । ପୂର୍ଵାପରପରାମର୍ଶମ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଭୃଗୁର୍ ଉତ୍ଥିତଃ
ସେଇ ଶୁଖିଗଲା ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରକୁ ଦେଖି, ହାତୀର ଖାଲି ଢାଞ୍ଚା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଭୃଗୁ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ କିଛି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଉଠିଯାଇଲେ।
ଆଲୋକସମକାଲଂ ହି ପ୍ରତିଭାତଂ ତତୋ ଭୃଗୋଃ । ଚିରମ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵଃ କିଂ ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇତି କ୍ଷଣାତ୍
ଦେଖିବା ସହିତସହିତ ଭୃଗୁଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା— 'ଏହି କି ମୋ ପୁଅ, ଯାହାର ଜୀବନ ବହୁଦିନ ତଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି?' ଏହି ଭାବ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଆସିଗଲା।
ଅଚିନ୍ତଯତ ଏଵାସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ତାବଲଂ ତତଃ । କାଲଂ ପ୍ରତି ବଭୂଵାଶୁ କୋପଃ ପରମଦାରୁଣଃ
ତାଙ୍କ ପୁଅର ହରାଇଯାଇଥିବା ଯୁବାବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଭାବିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସହସା କାଳ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ଅକାଲ ଏଵ ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ନୀତଃ କିମ୍ ଇତି କୋପିତଃ । କାଲାଯ ଶାପମ୍ ଉତ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭଗଵାନ୍ ଉପଚକ୍ରମେ
ମୋ ପୁଅକୁ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ନେଇଯିବାରେ, ପ୍ରଭୁ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ ସମୟକୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅଥାକଲିତରୂପୋ ଽସୌ କାଲଃ କଵଲିତପ୍ରଜଃ । ଆଧିଭୌତିକମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଵପୁର୍ ମୁନିମ୍ ଉପାଯଯୌ
ତାପରେ, ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଗଳିଗଲା କରୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସମୟ, ଏବେ ଦେହ ଧରି ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଖଡ୍ଗପାଶଧରଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁଣ୍ଡଲୀ କଵଚାନ୍ଵିତଃ । ଷଡ୍ଭୁଜଷ୍ ଷଣ୍ମୁଖୋ ବହ୍ଵ୍ଯା ଵୃତଃ କିଙ୍କରସେନଯା
ସେ ଚମତ୍କାର, ହାତରେ ତଳୱାର ଓ ଫାସି ଧରିଥିଲେ, କନ୍ଦନ ଓ କବଚ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଛଅଟି ହାତ ଓ ଛଅଟି ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ସେବକ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ।
ଯଚ୍ଛରୀରସମୁତ୍ଥେନ ଜ୍ଵାଲାଜାଲେନ ଵଲ୍ଗତା । ଫୁଲ୍ଲକିଂଶୁକଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ବଭାରାଦ୍ରେଶ୍ ଶ୍ରିଯଂ ନଭଃ
ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଜାଲ ଆକାଶକୁ ଏମିତି ରୂପ ଦେଲା, ଯେପରି ଫୁଲିଥିବା କିଂଶୁକ ଗଛ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶୋଭା ଦେଉଛି।
ଯତ୍କରସ୍ଥତ୍ରିଶୂଲାଗ୍ରନିଷ୍ଠ୍ଯୂତୈର୍ ଅଗ୍ନିମଣ୍ଡଲୈଃ । ଵିରେଜୁର୍ ଉଦିତୈର୍ ଆଶାଃ କାନକୈର୍ ଇଵ କୁଣ୍ଡଲୈଃ
ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧରା ତ୍ରିଶୂଳର ଟିପ୍ସରୁ ନିସ୍କାସିତ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଉଠୁଥିବା ସୁନା ଝୁମକା ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ପାଶଶ୍ଵସନାଯସ୍ତଶିଖରା ମେଦିନୀଭୃତଃ । ଦୋଲାମ୍ ଇଵ ସମାରୂଢାଶ୍ ଚେଲୁଃ ପେତୁଶ୍ ଚ ଘୂର୍ଣିତାଃ
ତାଙ୍କର ପାଶର ସ୍ବାସରେ ବନ୍ଧା ପୃଥିବୀର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଝୁଲା ଉପରେ ବସିଥିବା ପରି ଦୋଳି ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିଲେ।
ଯତ୍ଖଡ୍ଗମଣ୍ଡଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତଶ୍ଯାମଂ ବିମ୍ବଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ । କଲ୍ପଦଗ୍ଧଜଗଦ୍ଧୂମପର୍ଯାକୁଲମ୍ ଇଵାବଭୌ
ତାଙ୍କର ତଳୱାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କଳା ଗୋଲା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସେଷ ହେବାବେଳେ ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଥାଏ।
ସ ଉପେତ୍ଯ ମହାବାହୁଃ କୁପିତଂ ତଂ ମହାମୁନିମ୍ । କଲ୍ପକ୍ଷୁବ୍ଧାବ୍ଧିଗମ୍ଭୀରଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମ୍ ଉଵାଚ ହ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବାନ୍ ମହାପୁରୁଷ ତାହାଁକୁ, ଯିଏ କ୍ରୋଧିତ ଓ କଳିଯୁଗରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର ଥିଲେ, ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିର କଥା କହିଲେ।
ଵିଜ୍ଞାତଲୋକସ୍ଥିତଯୋ ମୁନେ ଦୃଷ୍ଟପରାଵରାଃ । ହେତୁନାପି ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି କିମ୍ ଉ ହେତୁମ୍ ଵିନୋତ୍ତମାଃ
ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳଚଳାଣୀକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଣସି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ—ତେବେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମମାନେ କୌଣସି କାରଣ ଛାଡି ଆଉ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେବେ?