ସମଙ୍ଗାଯା ମହାନଦ୍ଯାସ୍ ତଟମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତାପସଃ । ତପସ୍ ତେପେ ମହାବୁଦ୍ଧିସ୍ ସ ରାମ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ ସେ ତପସ୍ୱୀ, ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଲେ, ହେ ରାମ ।
ଵିଵିଧଜନ୍ମଦଶାଵିଵଶାଶଯସ୍ ସମନୁସୃତ୍ଯ ଶରୀରପରମ୍ପରାମ୍ । ସୁଖମ୍ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଅସୌ ଭୃଗୁନନ୍ଦନୋ ଵରନଦୀସୁତଟେ ଦୃଢଵୃକ୍ଷଵତ୍
ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶରୀର ପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରି, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ସେ ଉତ୍ତମ ନଦୀର କୂଳରେ ଦୃଢ଼ ବୃକ୍ଷ ପରି ସୁଖରେ ବସିଲେ ।
ଅଥ କାଲେନ ମହତା ପଵନାତପଜର୍ଜରଃ । କାଯସ୍ ତସ୍ଯ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ପବନ ଓ ଧୂପରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ସେ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ମୂଳ କଟା ବୃକ୍ଷ ପରି ।
ମନସ୍ ତୁ ଚଞ୍ଚଲାଭୋଗଂ ତାସୁ ତାସୁ ଦଶାସୁ ଚ । ବଭ୍ରାମାତିଵିଚିତ୍ରାସୁ ଵନରାଜିଷ୍ଵ୍ ଇଵୈଣକଃ
ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏମିତି ଭାବେ ଘୁରିଘୁରି ଫିରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ହରିଣ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଏକି ଚଲିଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅଭିତଶ୍ ଚକ୍ରାର୍ପିତମ୍ ଇଵାକୁଲମ୍ । ମନସ୍ ତସ୍ଯ ଵିଶଶ୍ରାମ ସମଙ୍ଗାସରିତସ୍ ତଟେ
ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏମିତି ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ଚକ୍ର ଘୁରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେ ମନ ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା।
ଅନନ୍ତଵୃତ୍ତାନ୍ତଘନାଂ ପେଲଵାଂ ସୁଦୃଢାମ୍ ଅପି । ତାଂ ସଂସୃତିଦଶାଂ ଶୁକ୍ରୋ ଵିଦେହୋ ଽନୁଭଵନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ର ଅନେକ ଘଟଣାରେ ଭରିଥିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଏହି ସଂସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ଦରାଚଲସାନୁସ୍ଥା ସା ତନୁସ୍ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ତାପପ୍ରସରସଂଶୁଷ୍କା ଚର୍ମଶେଷା ବଭୂଵ ହ
ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼ର ଢାଳିରେ ଥିବା ସେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଶୁଖିଯାଇ, କେବଳ ଚର୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା।
ଶାରୀରରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଵହଦ୍ଵାତଶୀତ୍କାରରୂପଯା । ଚେଷ୍ଟାଦୁଃଖକ୍ଷଯାନନ୍ଦାତ୍ କାକଲ୍ଯେଵ ସ୍ମ ଗାଯତି
ଶରୀରର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବହୁଥିବା ଠଣ୍ଡା ପବନର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଚଳାଚଳ ଦୁଃଖର ଶେଷର ଆନନ୍ଦରେ, ସେ କାକର ଭଳି ଗାଇଁଉଛି ।
ପ୍ରାଣାନୁସ୍ମରଣୋଚ୍ଛ୍ଵାସମ୍ ଇଵ ବାଷ୍ପଂ ସ୍ମ ମୁଞ୍ଚତି । ଚଣ୍ଡାନିଲଵିଲାସେନ ଲୁଲିତ୍ଵା ଵନଭୂମିଷୁ
ପ୍ରାଣକୁ ମନେ ପକାଇ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ପରି, ସେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛି; ତିବ୍ର ପବନର ଖେଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିରେ ଘୁରାଉଥିବା ସେ ।
ମନୋଵରାକମ୍ ଅଵଟେ ଲୁଠିତଂ ଭଵଭୂମିଷୁ । ହସନ୍ତୀଵାତିଶୁଭ୍ରାଭ୍ରସିତଯା ଦନ୍ତମାଲଯା
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମନ ଭବସାଗରର ଗଡ଼ିକୁ ଲୁହାଉଛି, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତର ଶାରୀରେ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଦର୍ଶଯନ୍ତୀ ସ୍ଵକଂ ଶୂନ୍ଯଂ ଵପୁର୍ ଅକ୍ଷ୍ଣୋର୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । ମୁଖାରଣ୍ଯଜରତ୍କୂପରୂପଯା ଗର୍ତଶୋଭଯା
ତାଙ୍କର ଖାଲିପଣିକୁ, ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆକୃତିକୁ, ଆଖିର ଖାଲି ଗହ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଉଛନ୍ତି; ଏହା ଜଣେ ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲର କୂଆ ପରି ଲାଗେ ।
ତାପୋପତପ୍ତା ସଂସିକ୍ତା ଵର୍ଷାଜଲଭରେଣ ସା । ପାଂସୁନା ପଵନୋତ୍ଥେନ ଦୁଷ୍କୃତେନେଵ ରୂଷିତା
ତିବ୍ର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ବର୍ଷାର ଜଳଭାରରେ ଭିଜିଯାଉଛି, ପବନ ଉଠାଇଥିବା ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଉଛି, ଯେପରି ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଦାଗ ଲାଗିଥାଏ।
ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠଵଦ୍ ଆଲୋଲା ପାତେଷୁ କୃତଝାଙ୍କୃତା । ଧାରାନିକରପାତେନ ଵିନୁନ୍ନା ଜଲଦାଗମେ
ଶୁଖିଲା କାଠର ଭଳି ଡାହାଡି ହେଉଛି, ପଡିବାବେଳେ ଝଙ୍କାର ହେଉଛି, ମେଘ ଆସିଲେ ଝରିପଡୁଥିବା ଝରଣାର ପାଣିରେ ଭଲି ଘସିଯାଉଛି।
ପ୍ରାଵୃଣ୍ନିର୍ଝରପୂରେଣ ପ୍ଲୁତା ଗିରିନଦୀତଟେ । ତାରମାରୁତଶୀତ୍କାରା ଵନୋପଲ ଇଵ ସ୍ଥିତା
ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାର ଝରଣାରେ ପାହାଡ଼ ନଦୀତଟରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଛି, ତୀବ୍ର ପବନର ଶୀତଳତାରେ ଅରଣ୍ୟର ପଥର ଭଳି ଉଭା ଅଛି।
ଵକ୍ରା ଶୁଷ୍କାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀ ଚ ପୂତା ଝାଙ୍କାରକାରିଣୀ । ଅରଣ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀଵୀଣେଵ ଶୂନ୍ଯଚର୍ମମଯୋଦରୀ
ବାଙ୍କା ଏବଂ ଶୁଖିଲା ଆନ୍ତ୍ର ତାର ଭଳି, ପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଝଙ୍କାର ହେଉଛି, ଅରଣ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବୀଣା ପରି, ଖାଲି ଚର୍ମର ତଳ ଭିତରେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନତ୍ଵାତ୍ ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମସ୍ଯ ତୁ । ମହାତପସ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଭୃଗୋର୍ ନ ଭୁକ୍ତା ମୃଗପକ୍ଷିଭିଃ
ସେଇ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଟି ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କର ଭାରି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସେଠାକୁ କୌଣସି ପଶୁ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯମନିଯମକୃଶୀକୃତାଙ୍ଗଯଷ୍ଟେଶ୍ ଚରତି ତପସ୍ ସ୍ମ ଭୃଗୂଦ୍ଵହସ୍ଯ ଚେତଃ । ତନୁର୍ ଅଥ ପଵନାପନୀତରକ୍ତା ଚିରମ୍ ଅଲୁଠନ୍ ମହତୀଷୁ ସା ଶିଲାସୁ
ଯେଉଁ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦେହ ଯମ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଲା; ତାଙ୍କର ଦେହ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପଥର ଉପରେ ପଡ଼ି ରହିଲା।
ନାପଶ୍ଯଦ୍ ଅଗ୍ରେ ତନଯଂ ତଂ ନଯାଵନତାନନମ୍ । ସୀମାନ୍ତଂ ଗୁଣସୀମାଯାଃ ପୁଣ୍ଯଂ ମୂର୍ତମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଆଗରେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯାହାର ମୁହଁ ନମ୍ରତାରେ ନମିଥିଲା; ସେ କେବଳ ଗୁଣର ସୀମାନ୍ତକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଧର୍ମ ନିଜେ ଆକାର ନେଇ ଦଢ଼ି ରହିଛି।
ଅପଶ୍ଯତ୍ କେଵଲଂ କାଲଂ କଙ୍କାଲଂ ପୁରତୋ ମହତ୍ । ଦେହଯୁକ୍ତମ୍ ଇଵାଭାଗ୍ଯଂ ଦାରିଦ୍ର୍ଯମ୍ ଇଵ ମୂର୍ତିମତ୍
ସେ କେବଳ ବଡ଼ ଏକ କାଳର ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜର ଆଗରେ ଦେଖିଲେ; ଯେପରି ଅଭାଗ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛି, ଦୁଃଖ ନିଜେ ଆକାର ନେଇଛି।
ତାପଶୁଷ୍କଵପୁଃ କୃତ୍ତିରନ୍ଧ୍ରସ୍ଫୁରିତତିତ୍ତିରି । ସଂଶୁଷ୍କାନ୍ତ୍ରୋଦରଗୁହାଛାଯାଵିଶ୍ରାନ୍ତଦର୍ଦୁରମ୍
ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ଦେହ, ଚିରାଯାଇଥିବା ଚର୍ମ, ଉଭା ହୋଇଉଠିଥିବା ଗଠି, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଉଦରର ଗୁହାର ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ଏକ ଶୁଷ୍କ ବାଉଲି।
ନେତ୍ରଗର୍ତକସଂସୁପ୍ତପ୍ରସୂନଵନକୀଟକମ୍ । ମକ୍ଷିକାପଞ୍ଜରପ୍ରୋତକୋଶକାରକ୍ରିମିଵ୍ରଜମ୍
ଚକ୍ଷୁର ଗହ୍ବରରେ ଶୁଏଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଶଳା, ମକୁମାର ଖଞ୍ଜର ଭିତରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ରେଶମ କୀଟର ଦଳ।
ପ୍ରାକ୍ତନୀମ୍ ଉପଭୋଗେହାମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ଧାରାଧୌତାନ୍ତଯା ତନ୍ଵା ହସଚ୍ ଛୁଷ୍କାସ୍ଥିମାଲଯା
ଏହି ଦେହ, ଯାହା ପୂର୍ବେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା, ବର୍ଷାଧାରାରେ ଧୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଏଠାରେ ହସୁଥିବା ଶୁଷ୍କ ଅସ୍ଥିର ଢେର ଅଛି।
ଶିରୋଘଟେନ ଶୁଭ୍ରେଣ ସମ୍ପନ୍ନେନେନ୍ଦୁଵର୍ଚସା । ଵିଡମ୍ବଯଚ୍ ଚ କର୍ପୂରପ୍ଲୁତଲିଙ୍ଗଶିରଶ୍ଶ୍ରିଯମ୍
ଧଳା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣ୍ଡ ଥିବା ମୁଣ୍ଡରେ, ଏହା କର୍ପୂର ଲେପିତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡର ମହିମାକୁ ଉପହାସ କରୁଥିଲା।
ଋଜ୍ଵା ସଂଶୁଷ୍କସିତଯା ସ୍ଵାସ୍ଥିମାତ୍ରାଵଶେଷଯା । ଗ୍ରୀଵଯାତ୍ମାନୁସୃତଯା ଦୀର୍ଘୀକୁର୍ଵଦ୍ ଇଵାକୃତିମ୍
ସିଧା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଧୂସର ଗଳା, କେବଳ ଅଳ୍ପ ମାଂସ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ଆତ୍ମାର ରେଖାକୁ ଅନୁସରି ଯେପରି ଦେହକୁ ଲମ୍ବା କରିଦେଉଛି।
ମୃଣାଲିକାପାଣ୍ଡୁରଯା ଧାରାଵଧୁତମାଂସଯା । ନାସାସ୍ଥିଲତଯା ଵକ୍ତ୍ରଂ କୃତସୀମାକ୍ରମଂ ଦଧତ୍
ମାଟି ଭଳି ହଳଦିଆ ଗଳା, ମାଂସ ଝରିଯାଇଛି, ନାକର ହାଡ଼ ମାତ୍ର ମୁହଁରେ ଦିଶୁଛି, ପୁରୁଣା ଆକୃତିର ସୀମା ଅଛି।
ଦୀର୍ଘକନ୍ଧରଯା ନୂନମ୍ ଉତ୍ତାନୀକୃତଵକ୍ତ୍ରଯା । ପ୍ରେକ୍ଷମାଣମ୍ ଇଵ ପ୍ରାଣାନ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତାନ୍ ଅମ୍ବରୋଦରେ
ଲମ୍ବା ଗଳା ଓ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା ମୁହଁ, ଯେପରି ଶ୍ୱାସ ବାହାରି ଆକାଶର ଖାଲି ଗଭୀରତାକୁ ଚାହିଁ ରହିଛି।
ଜଙ୍ଘୋରୁଜାନୁଦୋର୍ଦଣ୍ଡୈର୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଦୀର୍ଘତାଂ ଗତୈଃ । ପ୍ରମିମାଣମ୍ ଇଵାଶାନ୍ତଂ ଦୀର୍ଘାଧ୍ଵଶ୍ରମଭୀତିତଃ
ପିଣ୍ଡି, ହାଠ ଓ ବାହୁ ଦୁଇଗୁଣା ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଛି, ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାର କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଭୟରେ ଅଶାନ୍ତ ଅନନ୍ତ ପରିସରକୁ ମାପୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି।
ଉଦରେଣାତିନିମ୍ନେନ ଚର୍ମଶେଷେଣ ଶୋଷିଣା । ପ୍ରଦର୍ଶଯଦ୍ ଇଵାଜ୍ଞସ୍ଯ ହୃଦଯସ୍ଯାତିଶୂନ୍ଯତାମ୍
ଗଭୀର ଭାବରେ ଅବସିନ୍ନ ପେଟ, ଶୁଖିଗଲା ଚର୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ହୃଦୟର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତଚ୍ ଛୁଷ୍କକଙ୍କାଲମ୍ ଆଲାନମ୍ ଇଵ ଦନ୍ତିନଃ । ପୂର୍ଵାପରପରାମର୍ଶମ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଭୃଗୁର୍ ଉତ୍ଥିତଃ
ସେଇ ଶୁଖିଗଲା ଅସ୍ଥିପଞ୍ଜରକୁ ଦେଖି, ହାତୀର ଖାଲି ଢାଞ୍ଚା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଭୃଗୁ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ କିଛି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ଉଠିଯାଇଲେ।
ଆଲୋକସମକାଲଂ ହି ପ୍ରତିଭାତଂ ତତୋ ଭୃଗୋଃ । ଚିରମ୍ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵଃ କିଂ ମତ୍ପୁତ୍ରୋ ଽଯମ୍ ଇତି କ୍ଷଣାତ୍
ଦେଖିବା ସହିତସହିତ ଭୃଗୁଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା— 'ଏହି କି ମୋ ପୁଅ, ଯାହାର ଜୀବନ ବହୁଦିନ ତଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି?' ଏହି ଭାବ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଆସିଗଲା।