ମହାକଲ୍ପାଭିଧାନେଭ୍ଯୋ ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପରିଶାତଯନ୍ । ଦେଵାସୁରଗଣାନ୍ ପକ୍ଵାନ୍ ଫଲଭାରାନ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗର ନାମରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଁ ଦଢ଼ିଁ ଥିବା ଏହି ଏକଟି, ତାହାରୁ ପକ୍ୱ ଫଳ ଭଳି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଗଛରେ ଗଛରେ ଝଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ଆଲୋଲଭୂତମଷକଘୁଙ୍ଘୁମାନାଂ ପ୍ରପାତିନାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋଡୁମ୍ବରୌଘାନାଂ ବୃହତ୍ପାଦପତାଂ ଗତଃ
ଅସ୍ଥିର ଭୂତମାନେ ଓ ମଶାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି, ପଡ଼ିଯାଉଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ଏବଂ ଉଡ଼ୁଆ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଏକଟି ବିଶାଳ ପାଦରେ ଚାଲିଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରକୁମୁଦ୍ଵତ୍ଯା ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପରିଫୁଲ୍ଲଯା । ଵପୁର୍ ଵିନୋଦଯତ୍ଯ୍ ଏକଃ କ୍ରିଯାପ୍ରିଯତମାନ୍ଵିତଃ
ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର କମଳ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପୁରିପୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏହି ଏକଟି ନିଜ ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସହିତ।
ଅନନ୍ତାପାଯପର୍ଯନ୍ତଂ ବଦ୍ଧପୀଠଂ ନିଜଂ ଵପୁଃ । ମହାଶୈଲଵଦ୍ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଅନନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନିଜ ଦେହକୁ ଉଚ୍ଚ ଶିଳା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖି, ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
କ୍ଵଚିଚ୍ ଛ୍ଯାମାତମଶ୍ଶ୍ଯାମଂ କ୍ଵଚିତ୍ କାନ୍ତିଯୁତଂ ତତମ୍ । ଦ୍ଵଯେନାପି କ୍ରମାଦ୍ ରିକ୍ତଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
କେବେ କେବେ ସେ ଛାୟା ପରି କଳା ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ଆବା ଦେହରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଝଲମଲ କରେ; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାରୁ ବିନା, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ସଂଲୀନାସଙ୍ଖ୍ଯସଂସାରସାରଯା ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତଯା । ଗୁର୍ଵୀଵ ଭାରଘନଯା ନିବଦ୍ଧପଦତାଂ ଗତଃ
ଅଗଣନୀୟ ସଂସାରର ସାର ସହିତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ଭାରି ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାର ପରି ଅଡ଼ିଗ ରହିଛି।
ନ ଖିଦ୍ଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ନାଯାତି ନ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ମହାକଲ୍ପଶତୈର୍ ଅପି
ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନି, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନି; ସେ ଆସେ ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ; ସେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏନି, କେବେ ଉଦୟ ହୁଏନି, ଶତଶଃ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
କେଵଲଂ ଜଗଦାରମ୍ଭଲୀଲଯା ଘନହେଲଯା । ଯାପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅନହଙ୍କାରମ୍ ଆଗତମ୍
କେବଳ ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭର ଖେଳ ପାଇଁ, ସହଜ ଉଦାସୀନତାରେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରି ଅବସ୍ଥାନ କରେ।
ଯାମିନୀପଙ୍କକଲିଲାଂ ଦିନକୋକନଦାଵଲୀମ୍ । କ୍ରିଯାଭ୍ରମରିକାଂ ସ୍ଵାତ୍ମସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଆରୋପଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ରାତିର କାଳିମା ଓ ଦିନର କମଳ ମାଳା, କ୍ରିୟାର ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ହ୍ରଦୟସରୋବରରେ ଆଲୋକିତ କରି ରହିଛି।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଭୀଷଣଃ କୃଷ୍ଣାଂ ରଜନୀଂ ଜୀର୍ଣମାର୍ଜନୀମ୍ । ଆଲୋକକନକକ୍ଷୋଦମ୍ ଆହରତ୍ଯ୍ ଅଭିତୋ ଽଵନିମ୍
ଭୟଙ୍କର କଳା ରାତି, ଜରା ପିଡ଼ିତ ପରି ଯାହା ସଫା କରେ, ସେ ଧରି ନେଇ, ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରେ ଆଲୋକର ସୁନା ଧୂଳି ଛଡ଼ାଏ।
ସଞ୍ଚାରଯନ୍ କ୍ରିଯାଙ୍ଗୁଲ୍ଯା କୋଣକେଷ୍ଵ୍ ଅର୍କଦୀପିକାମ୍ । ଜଗତ୍ସଦ୍ମନି କାରୁଣ୍ଯାତ୍ କ୍ଵ କିମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଵୀକ୍ଷତେ
କାର୍ଯ୍ୟର ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପକୁ ଘରର ସମସ୍ତ କୋଣକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ସଂସାରର ଘରକୁ କୃପାବଶତଃ ଦେଖିଥାଏ—କେଉଁଠି କ'ଣ ଅଛି।
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯାହାନି ନିମେଷେଣ ସୂର୍ଯାକ୍ଷ୍ଣା ପାକଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଲୋକପାଲଫଲାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣଵନାଦ୍ ଅଯମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପକେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁରୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ଫଳ ଭଳି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ଭୋଗ କରେ।
ଜଗଜ୍ଜୀର୍ଣକୁଟୀକୀର୍ଣାନ୍ ଅର୍ପଯତ୍ଯ୍ ଉଗ୍ରକୋଟରେ । କ୍ରମେଣ ଗୁଣଵଲ୍ଲୋକମଣୀନ୍ ମୃତ୍ଯୁସମୁଦ୍ଗକେ
ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟଙ୍କର ପେଟି ଭଳି, ସଂସାରର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଏକ କରି ତାହାର ଭୟଙ୍କର ଗହ୍ୱରରେ ରଖିଦେଇଥାଏ।
ଗୁଣୈର୍ ଆପୂର୍ଯତେ ଯୈଵ ଲୋକରତ୍ନାଵଲୀ ଭୃଶମ୍ । ଭୂଷାର୍ଥମ୍ ଇଵ ତାମ୍ ଅଙ୍ଗେ କୃତ୍ଵା ଭୂଯୋ ନିକୃନ୍ତତି
ସଂସାରର ମଣିମାଳା, ଯାହା ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୋଭାଦେବା ପାଇଁ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ପୁଣି ସେଇ ମାଳାକୁ କାଟିଦେଉଥାଏ।
ଦିନହଂସାନୁସୃତଯା ନିଶେନ୍ଦୀଵରମାଲଯା । ତାରାକେସରଯାଜସ୍ରଂ ଚପଲୋ ଵଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଦିନର ହଂସ ପଛରେ ରାତିର କମଳମାଳା ଚାଲିଥାଏ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଜଣେ ତାରାମାଳିକାର କିରଣରେ ଆକାଶକୁ ସଦା ବେଢ଼ି ରଖେ।
ଶୈଲୋର୍ଣଦ୍ଯୁଧରାଶୃଙ୍ଗଜଗଦୂର୍ଣାଯୁସୌନିକଃ । ପ୍ରତ୍ଯହଂ ପିବତି ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ତାରାରକ୍ତକଣାନ୍ ଅପି
ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ମେଘ ଓ ସଂସାରକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ଜୀବନର ସୁରାବିକ୍ରେତା, ପ୍ରତିଦିନ ତାରାମାଳିକାର ରକ୍ତବିନ୍ଦୁକୁ ଛିଟି ନେଇ ପିଇଥାଏ।
ତାରୁଣ୍ଯନଲିନୀସୋମ ଆଯୁର୍ମାତଙ୍ଗକେସରୀ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯସ୍ଯାଯଂ ତୁଚ୍ଛାତୁଚ୍ଛସ୍ଯ ତସ୍କରଃ
ଏହି ଚୋର, ଛୋଟ ବଡ଼ ସବୁକିଛି ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଯୁବକାଳ, ପଦ୍ମ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଆୟୁଷ୍ୟର ସିଂହମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହାଠାରୁ କିଛି ମାତ୍ର ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।
କଲ୍ପକେଲିଵିଲାସେନ ପିଷ୍ଟପାତିତଜନ୍ତୁନା । ନ୍ଯଗ୍ଭାଵୋଦ୍ଭଵହାସେନ ରମତେ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମନି
ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳରେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଚକିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେ ନିଜର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟର ହାସରେ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
କର୍ତା ଭୋକ୍ତାଥ ସଂହର୍ତା ସ୍ମର୍ତା ସର୍ଵପଦଂ ଗତଃ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ କରୋତୀଦଂ ନ କରୋତି ଚ କିଞ୍ଚନ
ସେ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନଶ୍ଟ କରେ, ସ୍ମରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛୁଇଁଥାଏ; ସେ ସବୁ କିଛି କରେ, ତଥାପି କିଛି କରେନାହିଁ।
ସକଲମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକଲାକଲିତାନ୍ତରଂ ସୁଭଗଦୁର୍ଭଗରୂପଧରଂ ଵପୁଃ । ପ୍ରକଟଯନ୍ ସହସୈଵ ଚ ଗୋପଯନ୍ ଵିଲସତୀହ ହି କାଲବଲଂ ନୃଷୁ
କାଳର ଶକ୍ତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ଚମକେ, ଯେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖାଏ ଓ ଲୁଚାଏ, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମୟର ଚିହ୍ନ ଥାଏ।
ଅସ୍ଯୋଡ୍ଡାମରଲୀଲସ୍ଯ ଦୂରାସ୍ତସକଲାପଦଃ । ସଂସାରେ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ କାଲସ୍ଯାକଲିତୌଜସଃ
ଏହି ଭବାନ୍ତର ରାଜକୁମାରଙ୍କ ପାଇଁ, ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି କାଳ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଖେଳର ପଦକ୍ଷେପ ଦୂରରେ ଅଛି।
ଅସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆଚରତୋ ଦୀନୈର୍ ମୁଗ୍ଧୈର୍ ଭୂତମୃଗଵ୍ରଜୈଃ । ଆଖେଟକଂ ଜର୍ଜରିତେ ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଜାଲକେ
ଏଠାରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏହି ଜଗତ ଜୀବନର ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶିକାର କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଏକଦେଶୋଲ୍ଲସଚ୍ଚାରୁଵଡଵାନଲପଙ୍କଜା । କ୍ରୀଡାପୁଷ୍କରିଣୀ ରମ୍ଯା କଲ୍ପକାଲମହାର୍ଣଵଃ
ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଗ୍ନିର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କମଳ ଫୁଟିଉଠିଛି; ସେଠାରେ ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଖେଳା ପୋଖରୀ ଅଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷର ମହାସମୁଦ୍ର।
କଟୁତିକ୍ତାମ୍ବ୍ଲଭୂତାଢ୍ଯୈସ୍ ସଦଧିକ୍ଷୀରସାଗରୈଃ । ତୈର୍ ଏଵ ତୈଃ ପର୍ଯୁଷିତୈର୍ ଜଗଦ୍ଭିଃ କାଲଵର୍ତନମ୍
ଏହି ସମୟର ଗତି, ଏହି ସଂସାରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତିକ୍ତ ଓ ଲୁଣ ମିଶିତ ସମୁଦ୍ରରେ ବଢ଼ିଯାଇଛନ୍ତି।
ଚଣ୍ଡୀ ଚତୁରସଞ୍ଚାରା ସର୍ଵମାତୃଗଣାନ୍ଵିତା । ସଂସାରଵନଵିନ୍ଯସ୍ତନରୈଣାକର୍ଷଣୀ ଵୃକୀ
ସମସ୍ତ ମାତୃମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଚାରିଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡୀ, ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ହରି ନେଉଥିବା ଏକ ମହିଳା ବାଘିଣୀ।
ପୃଥ୍ଵୀ କରତଲେ ପୃଥ୍ଵୀ ପାନପାତ୍ରୀ ରସାନ୍ଵିତା । କମଲୋତ୍ପଲକଲ୍ହାରଲୋଲଜାଲକମାଲିତା
ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଅଛି, ପୃଥିବୀ ଏକ ପାନପାତ୍ର ଭଳି ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ତାହା ଡାଳି, କମଳ ଓ ଉତ୍ପଳ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
ଵିରାଵୀ ଵିକଟାସ୍ଫାଲୋ ନୃସିଂହୋ ଭୁଜପଞ୍ଜରେ । ସଟାଵିକଟପୀନାଂସଃ କାନ୍ତଃ କ୍ରୀଡାଶକୁନ୍ତକଃ
ଗଜଗଜାରେ ଡାକୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ଦେଉଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁର ଖଞ୍ଜରେ ବନ୍ଦି ଥିବା ନରସିଂହ, ଚଉଡ଼ା ଓ ମଜବୁତ ଖୋପ ଥିବା, ସେଇ ପ୍ରିୟ ଖେଳା ପକ୍ଷୀ।
ଅଲାବୁଵୀଣାମଧୁରଶ୍ ଶରଦ୍ଵ୍ଯୋମାମଲଚ୍ଛଵିଃ । ଦେଵଃ କିଲ ମହାକାଲୋ ଲୀଲାକୋକିଲବାଲକଃ
ଲାଉ ବୀଣାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଭଳି, ଶରତ ଆକାଶର ନିର୍ମଳ ଆଭା ଭଳି, ସେଇ ଦେବତା, ନିଶ୍ଚୟ ମହାକାଳ, ଖେଳା କୋଇଲି ପିଲା।
ଅଜସ୍ରସ୍ଫୂର୍ଜିତାକାରୋ ଵାନ୍ତଦୁଃଖଶରାଶନିଃ । ଅଭାଵନାମକୋଦଣ୍ଡଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ସର୍ଵତଃ
ଯାହାର ଆକୃତି ସଦା ଗଞ୍ଜିଉଛି, ଦୁଃଖର ଶରଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, 'ଅଭାବନା' ନାମକ ଧନୁଷ ଧରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛି।
ଅନୁତ୍ତମସ୍ଫୁରିତଵିଲାସଵର୍ଧିତୋ ଭ୍ରମନ୍ ହରନ୍ ପରିଵିଲସନ୍ ଵିଦାରଯନ୍ । ଜରଜ୍ଜଗଜ୍ଜରଢଵିଲୋଲମର୍କଟଃ ପରିସ୍ଫୁରଦ୍ଵପୁର୍ ଇହ କାଲ ଈହତେ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କମ୍ପନର ଖେଳରେ ବଢ଼ି, ଏହି ବୃଦ୍ଧ, ଜଗତରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିବା, ଅସ୍ଥିର ବାନରଟି ଘୂରି, ଧରି, ଘୁରାଇ, ଫାଡ଼ି, ତାହାର ଦେହକୁ ଏଠାରେ ଅନୁବାଦିତ କରେ—ଏହି କାଳ।