ସ ସାରଙ୍ଗସ୍ ତଯା ସାର୍ଧଂ ତସ୍ମିନ୍ ମାଲଵମଣ୍ଡଲେ । ଚକାରାତିସୁଖୀ ରାଜ୍ଯଂ ଶକ୍ରଵଚ୍ ଛରଦାଂ ଶତମ୍
ସାରଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶି, ମାଳବ ଦେଶରେ ଏକଶତ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ବହୁତ ସୁଖରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
ଅଥ କାଲେନ ମହତା ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵାଚ୍ ଚ ଚେତସଃ । ଅପ୍ରିଯତ୍ଵଂ ମିଥୋ ଯାତୌ ଦମ୍ପତୀ ତୌ ଵିଧେର୍ ଵଶାତ୍
ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମନର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସାରଙ୍ଗସ୍ ତୁ ଜରାଜୀର୍ଣଃ ପାତସଜ୍ଜକଲେଵରଃ । ଦଧ୍ରେ ଶ୍ଵସନଶୈଥିଲ୍ଯାଜ୍ ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣତାମ୍
ସାରଙ୍ଗ ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ଓ ଝଡିପଡିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଶ୍ୱାସ ଧୀରେ ଧୀରେ ହେଉଥିବାରୁ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଜାଯାଜନଵିରାଗେଣ ଵାର୍ଧକାତିଶଯେନ ଚ । ମରଣଂ ମନ୍ଦମନ୍ଦେହୋ ନିରୀହୋ ଽଭିନନନ୍ଦ ସଃ
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ଓ ଅତି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର କାରଣରେ, ସେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅଶକ୍ତ ଦେହ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସ୍ବୀକାର କଲା।
ଅଥ ନୀରସରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଦୁଃଖାତିଶଯଶଂସିନଃ । ଅରଣ୍ଯ ଇଵ ଵେତାଲୋ ମୋହୋ ଽତିଘନତାଂ ଗତଃ
ଯେଉଁଥିରେ ରାଜ୍ୟରେ କିଛି ରସ ନଥିଲା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେଠାରେ ମୂଢତା ଏମିତି ଘନ ହେଲା, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଭୂତ ରହେ।
ମୋହାନ୍ଧକୂପପତିତଂ ଭୋଗାସଙ୍ଗାଦ୍ ଅନାରତମ୍ । ଅଵିଵେକିନମ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅସଜ୍ଜନପରାଯଣମ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଢତାର ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡିଥିଲେ, ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ବିବେକ ନଥିବା, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କ ସହିତ ଲାଗିଥିଲେ—
ଜହାରୈନଂ ତତୋ ମୃତ୍ଯୁସ୍ ତୃଷ୍ଣାକଵଲିତାଶଯମ୍ । ପତଙ୍ଗମ୍ ଇଵ ମଣ୍ଡୂକଃ କୃତାକ୍ରନ୍ଦମ୍ ଅକିଞ୍ଚନମ୍
ତାହା ପରେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ତୃଷ୍ଣାରେ ଗିଲିଯାଇଥିବାବେଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା, ଯେପରି ଅସହାୟ ବେପରୁଆ ଏକ ଚୁଆଁକୁ ସାପ ଧରିନେଇଥାଏ।
ତତଃ କର୍ମଫଲଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵଂ ପରତ୍ର ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ଅଙ୍ଗେଷୁ ଧୀଵରୋ ଜାତସ୍ ସ ଦୁର୍ଭାଵଵଶାତ୍ ତଦା
ତାପରେ, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଭୋଗି, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର କାରଣରେ ଏକ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷର ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ତତ୍ର ଧୀଵରକର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ ସ ଶରଦାଂ ଶତମ୍ । ଦୁଃଖଜର୍ଜରଚେତସ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ସମୁପାଯଯୌ
ସେଠାରେ, ଏକ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ଧୀବର କାମ କରି, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍ତ ଅତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅନାସକ୍ତି ଆସିଗଲା।
ଦୁଃଖଂ ସଂସାର ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ଭାସ୍କରଂ ତତଃ । ସମ୍ପତଂସ୍ ତେନ ସଞ୍ଜାତସ୍ ସୂର୍ଯଵଂଶେ ମହାନୃପଃ
‘ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖମୟ’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ସେଠାରୁ ପଡ଼ି ଯାଇ, ସୂର୍ୟବଂଶରେ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ଶୁଭଭାଵଵଶାତ୍ ସୋ ଽଥ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍ । ଜଜ୍ଞେ ନୃପତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗୁରୁସ୍ ସର୍ଵୋପଦେଶକଃ
ଭଲ ମନୋଭାବର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ କିଛି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲା, ଏବଂ ରାଜା ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଉଥିବା ଗୁରୁ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ମନ୍ତ୍ରସାଧିତସିଦ୍ଧିର୍ ହି ସୋ ଽଥ ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଽଭଵତ୍ । କଲ୍ପମ୍ ଏକଂ ତୁ ବୁଭୁଜେ ତତୋ ଵୈଦ୍ଯାଧରୀଂ ପୁରୀମ୍
ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସର ଫଳରେ ସେ ବିଦ୍ୟାଧର ହେଲା । ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ସହରରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲା ।
କଲ୍ପାଵସାନସମଯଂ ନୀତ୍ଵା ପଵନରୂପଯା । ତନ୍ଵା ସୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ଭୂଯୋ ଜାତୋ ମୁନେସ୍ ସୁତଃ
କଳ୍ପର ଶେଷ ସମୟରେ, ପବନ ସଦୃଶ ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେବା ସହିତ, ସେ ପୁଣି ଏକ ଋଷିଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା ।
ତତୋ ମୁନୀନାଂ ସମ୍ପର୍କାତ୍ ତପସ୍ଯ୍ ଉଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ଅଵସନ୍ ମେରୁଗହନେ ମନ୍ଵନ୍ତରମ୍ ଅନିନ୍ଦିତଃ
ତାପରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି, ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲା । ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଅପରାଧହୀନ ଭାବେ ରହିଲା ।
ତତ୍ର ତସ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମୃଗ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ନରାକୃତିଃ । ତତ୍ସ୍ନେହେନ ପରଂ ମୋହଂ ପୁନର୍ ଅଭ୍ଯାଯଯୌ କ୍ଷଣାତ୍
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ମୃଗୀରୁ ମାନବ ଆକୃତିର ପୁଅ ଜନ୍ମିଲା । ସେ ପୁଅ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବାରୁ, ତାଙ୍କର ମନ ପୁଣି ଏକ ମହା ମୋହରେ ଆବୃତ ହେଇଗଲା ।
ପୁତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ଧନଂ ମେ ଽସ୍ତୁ ଗୁଣାଶ୍ ଚାଯୁଶ୍ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନାରତଚିନ୍ତାଭିର୍ ଜହୌ ସତ୍ଯାମ୍ ଅଵସ୍ଥିତିମ୍
ମୋ ପୁଅ ପାଖରେ ଧନ, ଗୁଣ ଏବଂ ଚିରକାଳର ଆୟୁଷ୍ୟ ରହୁ, ଏହିପରି ଅନବରତ ଚିନ୍ତା କରି କରି ସେ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ତା ରଖିପାରିଲେନି।
ଧର୍ମଚିନ୍ତାପରିଭ୍ରଂଶାତ୍ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଭୋଗଚିନ୍ତନାତ୍ । କ୍ଷୀଣାଯୁଷଂ ତମ୍ ଅହରନ୍ ମୃତ୍ଯୁସ୍ ସର୍ପ ଇଵାନିଲମ୍
ଧର୍ମ ଭାବନାରୁ ଦୂରେଇ, ପୁଅ ପାଇଁ ଭୋଗ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେବାରୁ, ତାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାବେଳେ, ମୃତ୍ୟୁ ସାପ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଧରିନେଲା।
ଭୋଗୈକଚିନ୍ତଯା ସାର୍ଧଂ ସ ସମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତଚେତନଃ । ପ୍ରାପ୍ଯ ମଦ୍ରେଶପୁତ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆସୀନ୍ ମଦ୍ରମହୀପତିଃ
ଭୋଗ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଲଗାଇ ରଖି, ମନ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ, ସେ ମଦ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ମଦ୍ର ଦେଶର ରାଜା ହେଲେ।
ମଦ୍ରଦେଶେ ଚିରଂ କୃତ୍ଵା ରାଜ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଶାତ୍ରଵଃ । ଜରାମ୍ ଅଭ୍ଯାଜଗାମାତ୍ର ହିମାଶନିର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ମଦ୍ର ଦେଶରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାଜ୍ୟ କରି, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରି, ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଗଲା, ଯେପରି ହିମ ପଡ଼ିଲେ ପଦ୍ମ ମୁଝିଯାଏ।
ମଦ୍ରରାଜତନୁଂ ତାଂ ତୁ ତପୋଵାସନଯା ସହ । ତତ୍ଯାଜ ତେନ ଜାତୋ ଽସୌ ତପସ୍ଵୀ ତାପସାତ୍ମଜଃ
ସେ ମଦ୍ରରାଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ତଥା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୱୀ ପୋଷାକକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ଏହିପରି ଭାବେ ସେ ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ଏକ ତାପସର ପୁଅ ହେଲେ ।
ସମଙ୍ଗାଯା ମହାନଦ୍ଯାସ୍ ତଟମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ତାପସଃ । ତପସ୍ ତେପେ ମହାବୁଦ୍ଧିସ୍ ସ ରାମ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁଃଖରହିତ ସେ ତପସ୍ୱୀ, ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଲେ, ହେ ରାମ ।
ଵିଵିଧଜନ୍ମଦଶାଵିଵଶାଶଯସ୍ ସମନୁସୃତ୍ଯ ଶରୀରପରମ୍ପରାମ୍ । ସୁଖମ୍ ଅତିଷ୍ଠଦ୍ ଅସୌ ଭୃଗୁନନ୍ଦନୋ ଵରନଦୀସୁତଟେ ଦୃଢଵୃକ୍ଷଵତ୍
ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶରୀର ପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରି, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ସେ ଉତ୍ତମ ନଦୀର କୂଳରେ ଦୃଢ଼ ବୃକ୍ଷ ପରି ସୁଖରେ ବସିଲେ ।
ଅଥ କାଲେନ ମହତା ପଵନାତପଜର୍ଜରଃ । କାଯସ୍ ତସ୍ଯ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ପବନ ଓ ଧୂପରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ସେ ଦେହ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ମୂଳ କଟା ବୃକ୍ଷ ପରି ।
ମନସ୍ ତୁ ଚଞ୍ଚଲାଭୋଗଂ ତାସୁ ତାସୁ ଦଶାସୁ ଚ । ବଭ୍ରାମାତିଵିଚିତ୍ରାସୁ ଵନରାଜିଷ୍ଵ୍ ଇଵୈଣକଃ
ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏମିତି ଭାବେ ଘୁରିଘୁରି ଫିରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ହରିଣ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଏକି ଚଲିଯାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଅଭିତଶ୍ ଚକ୍ରାର୍ପିତମ୍ ଇଵାକୁଲମ୍ । ମନସ୍ ତସ୍ଯ ଵିଶଶ୍ରାମ ସମଙ୍ଗାସରିତସ୍ ତଟେ
ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏମିତି ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ଚକ୍ର ଘୁରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେ ମନ ସମଙ୍ଗା ନଦୀର କୂଳରେ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଲା।
ଅନନ୍ତଵୃତ୍ତାନ୍ତଘନାଂ ପେଲଵାଂ ସୁଦୃଢାମ୍ ଅପି । ତାଂ ସଂସୃତିଦଶାଂ ଶୁକ୍ରୋ ଵିଦେହୋ ଽନୁଭଵନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ର ଅନେକ ଘଟଣାରେ ଭରିଥିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଏହି ସଂସାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ମନ୍ଦରାଚଲସାନୁସ୍ଥା ସା ତନୁସ୍ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ତାପପ୍ରସରସଂଶୁଷ୍କା ଚର୍ମଶେଷା ବଭୂଵ ହ
ମନ୍ଦରାଚଳ ପାହାଡ଼ର ଢାଳିରେ ଥିବା ସେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଦେହ ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଶୁଖିଯାଇ, କେବଳ ଚର୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା।
ଶାରୀରରନ୍ଧ୍ରପ୍ରଵହଦ୍ଵାତଶୀତ୍କାରରୂପଯା । ଚେଷ୍ଟାଦୁଃଖକ୍ଷଯାନନ୍ଦାତ୍ କାକଲ୍ଯେଵ ସ୍ମ ଗାଯତି
ଶରୀରର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବହୁଥିବା ଠଣ୍ଡା ପବନର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଚଳାଚଳ ଦୁଃଖର ଶେଷର ଆନନ୍ଦରେ, ସେ କାକର ଭଳି ଗାଇଁଉଛି ।
ପ୍ରାଣାନୁସ୍ମରଣୋଚ୍ଛ୍ଵାସମ୍ ଇଵ ବାଷ୍ପଂ ସ୍ମ ମୁଞ୍ଚତି । ଚଣ୍ଡାନିଲଵିଲାସେନ ଲୁଲିତ୍ଵା ଵନଭୂମିଷୁ
ପ୍ରାଣକୁ ମନେ ପକାଇ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ପରି, ସେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛି; ତିବ୍ର ପବନର ଖେଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମିରେ ଘୁରାଉଥିବା ସେ ।
ମନୋଵରାକମ୍ ଅଵଟେ ଲୁଠିତଂ ଭଵଭୂମିଷୁ । ହସନ୍ତୀଵାତିଶୁଭ୍ରାଭ୍ରସିତଯା ଦନ୍ତମାଲଯା
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ମନ ଭବସାଗରର ଗଡ଼ିକୁ ଲୁହାଉଛି, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଧଳା ମେଘ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତର ଶାରୀରେ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।