ମନସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ରାମ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିକିତ୍ସିତେ । ଚିକିତ୍ସିତୋ ଽଯଂ ସକଲୋ ଜନ୍ମଜାଲମଯୋ ଭଵଃ
ଓ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ। ମନର ମୂଳକୁ ଚିକିତ୍ସା କଲେ, ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଜାଳ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାଯତେ ଲୋକେ ମନୋ ମଲଲଵାକୁଲମ୍ । ମନସୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଦେହଃ କ୍ଵ କିଲ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ମନ, ଅଳ୍ପ ପାପରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ସଂସାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ ବିନା ଦେହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ?
ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵନମ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯେନ ହେତୁନା । ମନଃପିଶାଚଃ ପ୍ରଶମଂ ଯାତି କଲ୍ପଶତୈର୍ ଅପି
ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ମନର ଭୂତ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଏତଚ୍ ଚ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନୋଵ୍ଯାଧିଚିକିତ୍ସନେ । ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାତ୍ମ ପରମୌଷଧମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ମନ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଗୁଛି—ଏହି ସଂସାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ବୁଝିବା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ।
ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ମନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍ ତୁ ପ୍ରସାଦେନ ବଧ୍ଯତେ ମୁଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
ମନ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ମନ ମରେ ଓ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। କାହାରୋ ଦୟାରେ ଏହା ବନ୍ଧାଯାଏ ଓ ପୁନି ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ସ୍ଫୁରତୀତ୍ଥଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତେ ମନନମନ୍ଥରେ । ଶୂନ୍ଯ ଏଵାମ୍ବରେ ସ୍ଫାରେ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ପୁରଂ ଯଥା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ସଂସାର ମନରେ ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ନଗର ଦେଖାଯାଏ।
ମନସୀଦଂ ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସ୍ଫାରଂ ସ୍ଫୁରତି ଚାସ୍ତି ଚ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଇଵାମୋଦସ୍ ତତ୍ସ୍ଥସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଇଵେତରଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ମନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଏବଂ ଅଛି, ଯେପରି ଫୁଲମାଳାରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ—ସେଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକା ନୁହେଁ।
ଯଥା ତିଲକଣେ ତୈଲଂ ଗୁଣୋ ଗୁଣିନି ଵା ଯଥା । ଯଥା ଧର୍ମିଣି ଵା ଧର୍ମସ୍ ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ତିଳ ଦାଣାରେ ତେଲ ରହିଥାଏ, ଗୁଣ ତାଙ୍କର ଧାରକରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ତାଙ୍କର ଆଧାରରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି।
ଯଥାମ୍ଭସି ତରଙ୍ଗୌଘ ଇନ୍ଦୌ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁଭ୍ରମୋ ଯଥା । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥା ତାପେ ସଂସାରଶ୍ ଚିତ୍ତକେ ତଥା
ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ ଥାଏ, କିମ୍ବା ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି।
ରଶ୍ମିଜାଲଂ ଯଥା ସୂର୍ଯେ ଯଥାଲୋକଶ୍ ଚ ତେଜସି । ଯଥୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ଚିତ୍ରଭାନୌ ଵା ମନସୀଦଂ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କିରଣମାଳା ଅଛି, ଅଗ୍ନିରେ ଆଲୋକ ଅଛି, ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ତାପରେ ଉଷ୍ମା ଅଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମନରେ ଅଛି।
ଶୈତ୍ଯଂ ଯଥୈଵ ତୁହିନେ ଯଥା ନଭସି ଶୂନ୍ଯତା । ଯଥା ଚଞ୍ଚଲତା ଵାଯୌ ମନସୀଦଂ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା ଅଛି, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ଏବଂ ବାୟୁରେ ଚଞ୍ଚଳତା ଅଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଅଛି।
ମନୋ ଜଗଜ୍ ଜଗଦ୍ ଅଖିଲଂ ତଥା ମନଃ ପରସ୍ପରଂ ତ୍ଵ୍ ଅଵିରହିତଂ ସଦୈଵ ହି । ତଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ମନସି ନିରନ୍ତରଂ କ୍ଷତେ କ୍ଷତଂ ଜଗନ୍ ନ ତୁ ଜଗତି କ୍ଷତେ ମନଃ
ମନ ହେଉଛି ଜଗତ ଏବଂ ଜଗତ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ସଦା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାସାଥିରେ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଗତ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ସବୁବେଳେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଥାଯଂ ମନସି ସ୍ଫାର ଆରମ୍ଭସ୍ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସ୍ଫୁଟଯା ତଥା କଥଯ ମେ ଽନଘ
ଯେପରି ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ, ଏହି ଉଦାହରଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଯଥୈନ୍ଦଵାନାଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵପୁଷାମ୍ ଅପି । ସ୍ଥିତାନି ଜାତଦାର୍ଢ୍ଯାନି ମନସୀଦଂ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଥିବା ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁପରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛି।
ଲଵଣସ୍ଯ ଯଥା ରାଜ୍ଞଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲାକୁଲାକୃତେଃ । ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଲବଣରାଜା ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ପହଁଚିଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ବସିଛି।
ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଚିରଂ କାଲଂ ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗବୁଭୁକ୍ଷଯା । ଭୋଗେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ଚ ଯଥା ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଭାର୍ଗବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭୋଗର ଅଧିପତି ହେଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ବସିଛି।
ଭଗଵନ୍ ଭୃଗୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗବୁଭୁକ୍ଷଯା । କଥଂ ଭୋଗାଧିନାଥତ୍ଵଂ ସଂସାରିତ୍ଵଂ ବଭୂଵ ଚ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷାରେ କିପରି ଭୋଗର ଅଧିପତି ହେଲେ ଓ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିଗଲେ?
ଶୃଣୁ ରାମ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ସଂଵାଦଂ ଭୃଗୁକାଲଯୋଃ । ସାନୌ ମନ୍ଦରଶୈଲସ୍ଯ ତମାଲଵିଟପାକୁଲେ
ରାମ, ପୁରୁଣା ଏହି କଥା ଶୁଣ। ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ, ତମାଳ ଗଛର ଛାୟାରେ, ଭୃଗୁ ଓ କାଳୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଆମେ ଏବେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
ପୁରା ମନ୍ଦରଶୈଲସ୍ଯ ସାନୌ କୁସୁମସଙ୍କୁଲେ । ଅତପ୍ଯତ ତପୋ ଘୋରଂ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଭଗଵାନ୍ ଭୃଗୁଃ
ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଢାଳରେ, ଏକ ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ଭୃଗୁ ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତମ୍ ଉପାସ୍ତେ ସ୍ମ ତେଜସ୍ଵୀ ବାଲଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ଶୁକ୍ରସ୍ ସକଲଚନ୍ଦ୍ରାଭଃ ପ୍ରକାଶ ଇଵ ଭାସ୍କରମ୍
ସେଠାରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତରୁଣ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁଅ ଶୁକ୍ର, ଯାହାର ଚେହେରା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଭୃଗୁର୍ ଵରଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ସମାଧାଵ୍ ଏଵ ସଂସ୍ଥିତଃ । ସର୍ଵକାଲଂ ସମୁତ୍କୀର୍ଣୋ ଵନୋପଲତଲାଦ୍ ଇଵ
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଭୃଗୁ ସମାଧିରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଅଚଳ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଥର।
ଶୁକ୍ରଃ କୁସୁମଶଯ୍ଯାସୁ କଲଧୌତାବ୍ଜିନୀଷୁ ଚ । ମନ୍ଦାରତରୁଦୋଲାସୁ ବାଲୋ ଽରମତ ଲୀଲଯା
ଶୁକ୍ର ଛୁଆ ବେଳେ ଫୁଲର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ, ଧଳା ଦୀପ୍ତିମାନ ପଦ୍ମ ମାଝିରେ ଓ ମନ୍ଦାର ଗଛର ଝୁଲାରେ ଖେଳୁଥିଲେ ।
ଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯାଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଶୁକ୍ରୋ ଽପ୍ରାପ୍ତମହାପଦଃ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁର୍ ଇଵ ରୋଦୋଽନ୍ତର୍ ଅଵର୍ତତ ତଦା କିଲ
ଶୁକ୍ର ଏହି ସମୟରେ ଏଉଁଠି ନ ଜଣା, ନ ଅଜଣା, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିଲେ; ତିଁଠି ତିନିଶଙ୍କୁ ଭଳି ଆକାଶ ମଝିରେ ଝୁଲି ରହିଥିଲେ ।
ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିସ୍ଥେ ସ କଦାଚିତ୍ ପିତର୍ଯ୍ ଅଥ । ଅଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଽଭଵଦ୍ ଏକାନ୍ତେ ଜିତାରିର୍ ଇଵ ଭୂମିପଃ
ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କର ବାପା ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଶୁକ୍ର ଏକାକି ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ଜଣେ ଶତ୍ରୁ ଜିତିଥିବା ରାଜା ପରି ।
ଦଦର୍ଶାପ୍ସରସଂ ତତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ନଭସଃ ପଥା । କ୍ଷୀରୋଦମଧ୍ଯଲୁଲିତାଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀମ୍ ଇଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଠାରେ ଶୁକ୍ର ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବା ଏକ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ।
ମନ୍ଦାରମାଲ୍ଯଵଲିତାଂ ମନ୍ଦାନିଲଚଲାଲକାମ୍ । ହାରିଝାଙ୍କାରିଗମନାଂ ସୁଗନ୍ଧିତନଭୋଽନିଲାମ୍
ସେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କର କେଶ ହଳୁକା ପବନରେ ହଲୁହଲୁ ହେଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ଚାଲିବାରେ ପାଦରେ ଗହଣାର ଝଙ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ପବନ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ଲାଵଣ୍ଯପାଦପଲତାଂ ମଦଘୂର୍ଣିତଲୋଚନାମ୍ । ଅମୃତୀକୃତତଦ୍ଦେଶାଂ ଦେହେନ୍ଦୂଦଯକାନ୍ତିଭିଃ
ସେ ଶୋଭାର ବୃକ୍ଷର ତଳେ ଥିବା ଲତା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ, ମଦରେ ମତିଆରିଥିବା ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଘୂରୁଘୂରୁ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଦେହର ଆଭାରେ ସେଠା ଅଞ୍ଚଳ ଅମୃତ ସମାନ ମଧୁର ହୋଇଯାଇଥିଲା।
କାନ୍ତାମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ତସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଉଲ୍ଲାସତରଲଂ ମନଃ । ଦୃଷ୍ଟେ ନିର୍ମଲପୂର୍ଣେନ୍ଦୌ ଵପୁର୍ ଅମ୍ବୁନିଧେର୍ ଇଵ
ସେ ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଲା, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମୁଦ୍ରର ପାଣିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ମନସିଜେଷୁଶତାହତମ୍ ଆଶଯେ ସ ପରିରୁଧ୍ଯ ମନସ୍ ତଦନୂଶନାଃ । ଵିଗଲିତେତରଵୃତ୍ତିତଯାତ୍ମନା ସୁରଵଧୂମଯ ଏଵ ବଭୂଵ ସଃ
ପ୍ରେମର ଶତଶଖ ଶର ହୃଦୟରେ ଲାଗିଥିବା ସେ, ନିଜ ମନ ଓ ଚିନ୍ତାକୁ ଦମନ କଲେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଏଷା ହି ଲଲନା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସହସ୍ରନଯନାଲଯେ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଆଲୋଲସୁରସୁନ୍ଦରମ୍
ଏହି ନାରୀ ଆକାଶରେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁଵାଳା ଦେବତାଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବସୁନ୍ଦରୀମାନେ ରମଣୀୟତା ଦେଉଛନ୍ତି।