ଯଥା ସ୍ତମ୍ଭେ ପୁତ୍ରିକାନ୍ତସ୍ ତସ୍ଯାଶ୍ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ପୁତ୍ରିକା । ତସ୍ଯାଶ୍ ଚ ପୁତ୍ରିକାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେ ତଥା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପୁତ୍ରିକା
ଯେପରି ଏକ ଖମ୍ଭ ଭିତରେ ଏକ ପୁତୁଳି ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସେଇ ପୁତୁଳିର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ପୁତୁଳି ଥାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ଅନେକ ପୁତୁଳି ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକ ରହିଛି।
ନ ଭିନ୍ନା ନ ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯେଯା ଯଥାଦ୍ରୌ ପରମାଣଵଃ । ତଥା ବ୍ରହ୍ମବୃହନ୍ମେରୌ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ଏମାନେ ନା ଅଲଗା, ନା ଗଣନା କରିହେବା, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଅଣୁମାନେ ଅଗଣିତ ଥାନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶ୍ୱମାନେ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଗଣିତ ଅଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯୌଘାଂଶୁଷୁ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଲଘଵୋ ଽଣଵଃ । ନାନାଦ୍ଯନ୍ତାଶ୍ ଚିଦାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଥିବା ଅଣୁମାନେ ଗଣିହେବା, କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁମାନେ ଅଗଣିତ, ସେମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥାଣଵୋ ଵହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍କଦୀପ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ସୁ ରଜସ୍ସୁ ଚ । ତଥା ଵହନ୍ତେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ଯେପରି ଧୂଳିକଣି ରବିର ଆଲୋକ, ପାଣି ଓ ଧୂଳିରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକର କଣିମାନେ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଚଳିଯାନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମ ଭୂତାକାଶମ୍ ଇଦଂ ଯଥା । ସର୍ଗାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମ ଚିଦାକାଶମ୍ ଇଦଂ ତଥା
ଯେପରି ଏହି ଭୂତାକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର, ସେପରି ଏହି ଚିଦାକାଶ କେବଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର।
ସର୍ଗସ୍ ତୁ ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥତଯା ବୁଦ୍ଧୋ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଧଃ । ସ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥତଯା ବୁଦ୍ଧଶ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଦି କେବଳ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ମନ ତଳକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ।
ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ଶାସିତା ଵିଶ୍ଵବୀଜଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵାଦ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ଚିଦାକାଶମାତ୍ରମ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ ଜାତଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵେତି ଵେଦ୍ଯଂ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵାନ୍ତର୍ ବୋଧସମ୍ବୋଧମାତ୍ରମ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳବୀଜ, ଏହା ନିଜର ଚେତନା ଆକାଶ ମାତ୍ର। ଏଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଶାସ୍ତ୍ରସତ୍ସଙ୍ଗମାଭ୍ଯାସୈସ୍ ସଵିଵେକୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅତ୍ଯନ୍ତାଭାଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯୌଘସ୍ଯାଵଗଚ୍ଛତି
ଶାସ୍ତ୍ର ପଠିବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ ରଖିବା ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଜଣ ବିବେକୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ଏତତ୍ ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ରୂପିଣାଂ ଵର । ସଂସାରସାଗରଶ୍ରେଣ୍ଯୋ ଯଥାଯାନ୍ତି ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ
ଓ ରୂପବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପର ସ୍ବଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି—ଏହି ସଂସାର ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ମନଃ କର୍ମଦ୍ରୁମାଙ୍କୁରଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ ଛିନ୍ନେ ଜଗଚ୍ଛାଖଶ୍ ଛିନ୍ନଃ କର୍ମତରୁର୍ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ମନ ହେଉଛି କର୍ମ ଗଛର ଅଙ୍କୁର; ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ, ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଶାଖା କାଟିଯାଏ ଏବଂ କର୍ମର ଗଛ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ମନସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ରାମ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚିକିତ୍ସିତେ । ଚିକିତ୍ସିତୋ ଽଯଂ ସକଲୋ ଜନ୍ମଜାଲମଯୋ ଭଵଃ
ଓ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ମନ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ। ମନର ମୂଳକୁ ଚିକିତ୍ସା କଲେ, ଜନ୍ମ ଆଧାରିତ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଜାଳ ଠିକ୍ ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜାଯତେ ଲୋକେ ମନୋ ମଲଲଵାକୁଲମ୍ । ମନସୋ ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଦେହଃ କ୍ଵ କିଲ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ମନ, ଅଳ୍ପ ପାପରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ସଂସାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ ବିନା ଦେହ କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ?
ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵନମ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯେନ ହେତୁନା । ମନଃପିଶାଚଃ ପ୍ରଶମଂ ଯାତି କଲ୍ପଶତୈର୍ ଅପି
ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ସଂସାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ। ଏହି ମନର ଭୂତ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ଏତଚ୍ ଚ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ମନୋଵ୍ଯାଧିଚିକିତ୍ସନେ । ଦୃଶ୍ଯାତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାତ୍ମ ପରମୌଷଧମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ମନ ରୋଗର ଚିକିତ୍ସାରେ ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଗୁଛି—ଏହି ସଂସାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବତା ବୁଝିବା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ।
ମନୋ ମୋହମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ମନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍ ତୁ ପ୍ରସାଦେନ ବଧ୍ଯତେ ମୁଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
ମନ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ମନ ମରେ ଓ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। କାହାରୋ ଦୟାରେ ଏହା ବନ୍ଧାଯାଏ ଓ ପୁନି ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ସ୍ଫୁରତୀତ୍ଥଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ଚିତ୍ତେ ମନନମନ୍ଥରେ । ଶୂନ୍ଯ ଏଵାମ୍ବରେ ସ୍ଫାରେ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ପୁରଂ ଯଥା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ସଂସାର ମନରେ ଚିନ୍ତାର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ନଗର ଦେଖାଯାଏ।
ମନସୀଦଂ ଜଗତ୍ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସ୍ଫାରଂ ସ୍ଫୁରତି ଚାସ୍ତି ଚ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛ ଇଵାମୋଦସ୍ ତତ୍ସ୍ଥସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଇଵେତରଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ମନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ଏବଂ ଅଛି, ଯେପରି ଫୁଲମାଳାରେ ସୁଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ—ସେଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକା ନୁହେଁ।
ଯଥା ତିଲକଣେ ତୈଲଂ ଗୁଣୋ ଗୁଣିନି ଵା ଯଥା । ଯଥା ଧର୍ମିଣି ଵା ଧର୍ମସ୍ ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ତିଳ ଦାଣାରେ ତେଲ ରହିଥାଏ, ଗୁଣ ତାଙ୍କର ଧାରକରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ଧର୍ମ ତାଙ୍କର ଆଧାରରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି।
ଯଥାମ୍ଭସି ତରଙ୍ଗୌଘ ଇନ୍ଦୌ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁଭ୍ରମୋ ଯଥା । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଯଥା ତାପେ ସଂସାରଶ୍ ଚିତ୍ତକେ ତଥା
ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ ଥାଏ, କିମ୍ବା ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସଂସାର ମନରେ ଅଛି।
ରଶ୍ମିଜାଲଂ ଯଥା ସୂର୍ଯେ ଯଥାଲୋକଶ୍ ଚ ତେଜସି । ଯଥୌଷ୍ଣ୍ଯଂ ଚିତ୍ରଭାନୌ ଵା ମନସୀଦଂ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କିରଣମାଳା ଅଛି, ଅଗ୍ନିରେ ଆଲୋକ ଅଛି, ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ତାପରେ ଉଷ୍ମା ଅଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମନରେ ଅଛି।
ଶୈତ୍ଯଂ ଯଥୈଵ ତୁହିନେ ଯଥା ନଭସି ଶୂନ୍ଯତା । ଯଥା ଚଞ୍ଚଲତା ଵାଯୌ ମନସୀଦଂ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶୀତଳତା ଅଛି, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା ଅଛି, ଏବଂ ବାୟୁରେ ଚଞ୍ଚଳତା ଅଛି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନରେ ଅଛି।
ମନୋ ଜଗଜ୍ ଜଗଦ୍ ଅଖିଲଂ ତଥା ମନଃ ପରସ୍ପରଂ ତ୍ଵ୍ ଅଵିରହିତଂ ସଦୈଵ ହି । ତଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ମନସି ନିରନ୍ତରଂ କ୍ଷତେ କ୍ଷତଂ ଜଗନ୍ ନ ତୁ ଜଗତି କ୍ଷତେ ମନଃ
ମନ ହେଉଛି ଜଗତ ଏବଂ ଜଗତ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ଦୁଇଁଟି ସଦା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାସାଥିରେ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜଗତ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ସବୁବେଳେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଥାଯଂ ମନସି ସ୍ଫାର ଆରମ୍ଭସ୍ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସ୍ଫୁଟଯା ତଥା କଥଯ ମେ ଽନଘ
ଯେପରି ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ, ଏହି ଉଦାହରଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଯଥୈନ୍ଦଵାନାଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵପୁଷାମ୍ ଅପି । ସ୍ଥିତାନି ଜାତଦାର୍ଢ୍ଯାନି ମନସୀଦଂ ତଥା ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଥିବା ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁପରି ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସିଛି।
ଲଵଣସ୍ଯ ଯଥା ରାଜ୍ଞଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରଜାଲାକୁଲାକୃତେଃ । ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵମ୍ ଅନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଲବଣରାଜା ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ପହଁଚିଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ବସିଛି।
ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ଚିରଂ କାଲଂ ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗବୁଭୁକ୍ଷଯା । ଭୋଗେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ଚ ଯଥା ତଥେଦଂ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଭାର୍ଗବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭୋଗର ଅଧିପତି ହେଲେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନରେ ବସିଛି।
ଭଗଵନ୍ ଭୃଗୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଭୋଗବୁଭୁକ୍ଷଯା । କଥଂ ଭୋଗାଧିନାଥତ୍ଵଂ ସଂସାରିତ୍ଵଂ ବଭୂଵ ଚ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷାରେ କିପରି ଭୋଗର ଅଧିପତି ହେଲେ ଓ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧିଗଲେ?
ଶୃଣୁ ରାମ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ସଂଵାଦଂ ଭୃଗୁକାଲଯୋଃ । ସାନୌ ମନ୍ଦରଶୈଲସ୍ଯ ତମାଲଵିଟପାକୁଲେ
ରାମ, ପୁରୁଣା ଏହି କଥା ଶୁଣ। ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ, ତମାଳ ଗଛର ଛାୟାରେ, ଭୃଗୁ ଓ କାଳୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଆମେ ଏବେ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
ପୁରା ମନ୍ଦରଶୈଲସ୍ଯ ସାନୌ କୁସୁମସଙ୍କୁଲେ । ଅତପ୍ଯତ ତପୋ ଘୋରଂ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଭଗଵାନ୍ ଭୃଗୁଃ
ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଢାଳରେ, ଏକ ସମୟରେ ଭଗବାନ୍ ଭୃଗୁ ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତମ୍ ଉପାସ୍ତେ ସ୍ମ ତେଜସ୍ଵୀ ବାଲଃ ପୁତ୍ରୋ ମହାମତିଃ । ଶୁକ୍ରସ୍ ସକଲଚନ୍ଦ୍ରାଭଃ ପ୍ରକାଶ ଇଵ ଭାସ୍କରମ୍
ସେଠାରେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତରୁଣ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପୁଅ ଶୁକ୍ର, ଯାହାର ଚେହେରା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।