ଦ୍ରଵତ୍ଵାନୀଵ ତୋଯସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦା ଇଵ ସଦାଗତେଃ । ଆଵର୍ତା ଇଵ ଵାମ୍ଭୋଧେର୍ ଗୁଣିନୋ ଵାଥଵା ଗୁଣାଃ
ପାଣିର ତରଳତା, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଗତିର କମ୍ପନ, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ଭଳି, ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ କିମ୍ବା ଗୁଣଧାରୀମାନେ ଏଭଳି ଅଛନ୍ତି।
ଵିଜ୍ଞାନଘନ ଏଵୈକମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍ । ସୋଦଯାସ୍ତମଯାରମ୍ଭମ୍ ଅନନ୍ତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆତତମ୍
ଏହି ଏକମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ଏକ ଏକତା, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥିତ—ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ଆରମ୍ଭରେ, ଅନନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି।
ସହକାର୍ଯାଦିହେତୂନାମ୍ ଅଭାଵେ ଶୂନ୍ଯତା ଜଗତ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଜାଯତେ ଚେତି କିଲୋନ୍ମତ୍ତକଫୂତ୍କୃତମ୍
ଯଦି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହେତୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ ହେବା କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେବା ଭାବନା, ଏହା କେବଳ ପାଗଳଙ୍କର ଅସାର କଥା।
ପ୍ରଶାନ୍ତସର୍ଵାର୍ଥକଲାକଲଙ୍କୋ ନିରସ୍ତନିଶ୍ଶେଷଵିକଲ୍ପତଲ୍ପଃ । ଚିରାଯ ଵିଦ୍ରାଵିତଦୀର୍ଘନିଦ୍ରୋ ଭଵାଭଯୋ ଭୂଷିତଭୂଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ
ଯେଉଁମନେ ମନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଦାଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହର ଶୟ୍ୟାକୁ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ମୂଢତାର ନିଦ୍ରାକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରି ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭବର ଭୟରୁ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିବା ଏହି ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ପାଇଛି—ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଜାଗିଯାଇଛନ୍ତି।
ମହାପ୍ରଲଯସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵମ୍ ଏତଦ୍ ରଘୂଦ୍ଵହ । ସ୍ମୃତ୍ଯାତ୍ମୈଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଦୌ ପ୍ରଥମୋ ଽସୌ ପ୍ରଜାପତିଃ
ରଘୁବଂଶୀ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ମହାପ୍ରଳୟର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ମୃତି ନିଜେ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ତତ୍ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମ ଚ ଜଗତ୍ ସ୍ମୃତ୍ଯାତ୍ମୈଵମ୍ ଇଦଂ ତତଃ । ଭାତି ସଙ୍କଲ୍ପନଗରଂ ସ୍ଥିତଂ ପୂର୍ଵପ୍ରଜାପତେଃ
ସ୍ମୃତିର ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ପୂର୍ବ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି କଳ୍ପନାର ନଗର ଚମକିଉଠେ।
ଇତି ସ୍ଥିତେ ଽପି ସା ରାମ ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵପ୍ରଜାପତେଃ । ସ୍ଥିତିର୍ ନ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ନଭସୀଵ ମହାଦ୍ରୁମଃ
ଏହିପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମ, ପୂର୍ବ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ପ୍ରକୃତ ରୂପରେ ରହିନଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ ରହିପାରେନି।
ନ ସମ୍ଭଵତି କିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସର୍ଗାଦୌ ପ୍ରାକ୍ତନୀ ସ୍ମୃତିଃ । ମହାପ୍ରଲଯସମ୍ମୋହୈର୍ ନଶ୍ଯତି ପ୍ରାକ୍ସ୍ମୃତିଃ କଥମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ସ୍ମୃତି ରହିଥାଏ କି? ବଡ ଦିନ ଶେଷର ମହାମାୟା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ସ୍ମୃତି କିପରି ଟିକିପାରିବ?
ପ୍ରାଙ୍ମହାପ୍ରଲଯେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ପୁରା । କିଲ ନିର୍ଵାଣମ୍ ଆଯାତାସ୍ ତେ ଽଵଶ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମତାଂ ଗତାଃ
ମହାପ୍ରଳୟ ପୂର୍ବରୁ ପୁରୁଣା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାକ୍ତନ୍ଯାଃ କସ୍ ସ୍ମୃତେସ୍ ସ୍ମର୍ତା ତସ୍ମାତ୍ କଥଯ ସୁଵ୍ରତ । ସ୍ମୃତିର୍ ନିର୍ମୂଲତାଂ ଯାତା ସ୍ମର୍ତୁର୍ ମୁକ୍ତତଯା ଯତଃ
ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତିକୁ କିଏ ମନେ ପକାଇପାରିବ? ଏହିପରି, ହେ ସୁବ୍ରତ, କହ, ସେଉଁଥିରେ ଯିଏ ସ୍ମରଣ କରେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେଣୁ ସ୍ମୃତିର ମୂଳ ନାହିଁ।
ଅତସ୍ ସ୍ମର୍ତୁର୍ ଅଭାଵେ ସା ସ୍ମୃତିଃ କୋଦେତୁ କିଂ କଥମ୍ । ଅଵଶ୍ଯଂ ହି ମହାକଲ୍ପେ ସର୍ଵେ ମୋକ୍ଷୈକଭାଗିନଃ
ଏହିପରି, ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ନଥିଲେ, ସେ ସ୍ମୃତି କିଏ, କେମିତି, କିପରି ଆସିପାରିବ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ବଡ ବଡ ଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ମୁକ୍ତିର ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି।
ନାନୁଭୂତେ ଽନୁଭୂତେ ଚ ସ୍ଵତଶ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଯା ସ୍ମୃତିଃ । ସା ଜଗଚ୍ଛ୍ରୀର୍ ଇତି ପ୍ରୌଢା ଦୃଶ୍ଯାଭାଵେ ହି ଚିତ୍ପ୍ରଭା
ଅନୁଭବ କିମ୍ବା ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିବା ବସ୍ତୁର ସ୍ମୃତି ଯେଉଁଠି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଉପଜେ, ସେହି ସ୍ମୃତିକୁ ଏହି ଜଗତର ଶ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ଦୃଶ୍ୟ ନଥିଲେ, ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ବଳତା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।
ଭାତି ସଂଵିତ୍ପ୍ରଭୈଵାଚ୍ଛମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତାଵଭାସିନୀ । ଯତ୍ ତଦ୍ ଏତଜ୍ ଜଗଦ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ଭୂର୍ ଇତି ଚ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହା ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ବଳତା ଭାବରେ ଚମକେ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ବଳତା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତ ଓ ସ୍ଵୟଂଭୂ ବୋଲି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
ଅନାଦିକାଲସଂସିଦ୍ଧଂ ଯଦ୍ ଭାନଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ନିଜମ୍ । ସ ଆତିଵାହିକୋ ଦେହୋ ଵିରାଜୋ ଜଗଦାକୃତିଃ
ଅନାଦି କାଳରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାର ଜାତି ଉଜ୍ଜ୍ବଳତା, ସେହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ, ବିଶ୍ଵର ରୂପ, ଏହି ଜଗତର ଆକୃତି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ପରମାଣାଵ୍ ଇଦଂ ଭାତି ଜଗତ୍ ସଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯଦିନରାତ୍ରିକ୍ରମାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି ଜଗତ, ତିନି ଭୁବନ ସହିତ, ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଚମକେ; ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦିନ-ରାତିର ଅନୁକ୍ରମ ଏହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଅଛି।
ପରମାଣୁଂ ପ୍ରତି ତତସ୍ ତସ୍ଯାନ୍ତସ୍ ତାଦୃଗ୍ ଏଵ ଚ । ଭାତି ଭାସ୍ଵରିତାକାରଂ ତାଦୃଗ୍ଗିରିକୁଲାଵୃତମ୍
ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତିରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳା ଘେରି ରହିଛି।
ତତ୍ରାପି ତାଦୃଗାକାରମ୍ ଏଵଂ ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅଣୁମ୍ ଆତତମ୍ । ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଆଭାତି ଭାରୂପମ୍ ଏତଦ୍ ଅଙ୍ଗ ନ ଵାସ୍ତଵମ୍
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁରେ ଏହିପରି ଆକୃତି ବ୍ୟାପି ରହିଛି; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଏକ ଭାରି ଦେହ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତୋ ନ ସଦ୍ଦୃଷ୍ଟେର୍ ଅସଦ୍ଦୃଷ୍ଟେଶ୍ ଚ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ଅସ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ ଅବୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରତି ଵାନଘ
ଏଭଳି, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶେଷ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଜାଗୃତ ଓ ଅଜାଗୃତ ମନେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରତୀଦଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ କେଵଲଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍ । ଅବୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରତି ତୁ ଦ୍ଵୈତଭାସୁରଂ ଭୁଵନାନ୍ଵିତମ୍
ଜାଗୃତ ମନେ ପାଇଁ, ଏହା କେବଳ ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିକାରୀ ବ୍ରହ୍ମ; କିନ୍ତୁ ଅଜାଗୃତ ମନେ ପାଇଁ, ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜଗତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥେଦଂ ଭାସୁରଂ ଭାତି ଜଗଦ୍ ଅଣ୍ଡକଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ତଥା କୋଟିସହସ୍ରାଣି ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଣାଵ୍ ଅଣୌ
ଯେପରି ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଶ୍ୱ ଏକ ଅଣ୍ଡରୁ ବିକାଶ ପାଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅନେକ କୋଟି-ସହସ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏମିତି ଆଲୋକିତ ହେଉଛି।
ଯଥା ସ୍ତମ୍ଭେ ପୁତ୍ରିକାନ୍ତସ୍ ତସ୍ଯାଶ୍ ଚାଙ୍ଗେଷୁ ପୁତ୍ରିକା । ତସ୍ଯାଶ୍ ଚ ପୁତ୍ରିକାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗେ ତଥା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପୁତ୍ରିକା
ଯେପରି ଏକ ଖମ୍ଭ ଭିତରେ ଏକ ପୁତୁଳି ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସେଇ ପୁତୁଳିର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ପୁତୁଳି ଥାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ଆଉ ଅନେକ ପୁତୁଳି ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକ ରହିଛି।
ନ ଭିନ୍ନା ନ ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯେଯା ଯଥାଦ୍ରୌ ପରମାଣଵଃ । ତଥା ବ୍ରହ୍ମବୃହନ୍ମେରୌ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ଏମାନେ ନା ଅଲଗା, ନା ଗଣନା କରିହେବା, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଅଣୁମାନେ ଅଗଣିତ ଥାନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବିଶ୍ୱମାନେ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଗଣିତ ଅଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯୌଘାଂଶୁଷୁ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଲଘଵୋ ଽଣଵଃ । ନାନାଦ୍ଯନ୍ତାଶ୍ ଚିଦାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଥିବା ଅଣୁମାନେ ଗଣିହେବା, କିନ୍ତୁ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅଣୁମାନେ ଅଗଣିତ, ସେମାନଙ୍କର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ କିଛି ନାହିଁ।
ଯଥାଣଵୋ ଵହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍କଦୀପ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ସୁ ରଜସ୍ସୁ ଚ । ତଥା ଵହନ୍ତେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପରମାଣଵଃ
ଯେପରି ଧୂଳିକଣି ରବିର ଆଲୋକ, ପାଣି ଓ ଧୂଳିରେ ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକର କଣିମାନେ ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଚଳିଯାନ୍ତି।
ଶୂନ୍ଯାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମ ଭୂତାକାଶମ୍ ଇଦଂ ଯଥା । ସର୍ଗାନୁଭଵମାତ୍ରାତ୍ମ ଚିଦାକାଶମ୍ ଇଦଂ ତଥା
ଯେପରି ଏହି ଭୂତାକାଶ କେବଳ ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର, ସେପରି ଏହି ଚିଦାକାଶ କେବଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର।
ସର୍ଗସ୍ ତୁ ସର୍ଗଶବ୍ଦାର୍ଥତଯା ବୁଦ୍ଧୋ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଧଃ । ସ ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାର୍ଥତଯା ବୁଦ୍ଧଶ୍ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଦି କେବଳ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ମନ ତଳକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ।
ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ଶାସିତା ଵିଶ୍ଵବୀଜଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵାଦ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ଚିଦାକାଶମାତ୍ରମ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ ଜାତଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵେତି ଵେଦ୍ଯଂ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵାନ୍ତର୍ ବୋଧସମ୍ବୋଧମାତ୍ରମ୍
ଯିଏ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କରେ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳବୀଜ, ଏହା ନିଜର ଚେତନା ଆକାଶ ମାତ୍ର। ଏଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣ।
ଶାସ୍ତ୍ରସତ୍ସଙ୍ଗମାଭ୍ଯାସୈସ୍ ସଵିଵେକୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅତ୍ଯନ୍ତାଭାଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯୌଘସ୍ଯାଵଗଚ୍ଛତି
ଶାସ୍ତ୍ର ପଠିବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ ରଖିବା ଏବଂ ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଜଣ ବିବେକୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ଏତତ୍ ତେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ରୂପିଣାଂ ଵର । ସଂସାରସାଗରଶ୍ରେଣ୍ଯୋ ଯଥାଯାନ୍ତି ପ୍ରଯାନ୍ତି ଚ
ଓ ରୂପବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ରୂପର ସ୍ବଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି—ଏହି ସଂସାର ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କିପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ମନଃ କର୍ମଦ୍ରୁମାଙ୍କୁରଃ । ତସ୍ମିଂଶ୍ ଛିନ୍ନେ ଜଗଚ୍ଛାଖଶ୍ ଛିନ୍ନଃ କର୍ମତରୁର୍ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ମନ ହେଉଛି କର୍ମ ଗଛର ଅଙ୍କୁର; ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ, ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଶାଖା କାଟିଯାଏ ଏବଂ କର୍ମର ଗଛ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।