ମହତାମ୍ ଅପି ନୋ ଦେଵଃ ପ୍ରତିପାଲଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । କାଲଃ କଵଲିତାନନ୍ତଵିଶ୍ଵୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମତାଂ ଗତଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାଳରୁ ରକ୍ଷା ପାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗିଳି ନେଇ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି।
ଯୁଗଵତ୍ସରକଲ୍ପାଖ୍ଯୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରକଟତାଂ ଗତଃ । ରୂପୈର୍ ଅଲକ୍ଷ୍ଯରୂପାତ୍ମା ସର୍ଵମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯୁଗ, ବର୍ଷ ଓ କଳ୍ପ ଭଳି ନାମରେ କିଛି ରୂପ ନେଇ, କାଳ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଯେ ରମ୍ଯା ଯେ ଶୁଭାରମ୍ଭାସ୍ ସୁମେରୁଗୁରଵୋ ଽପି ଯେ । କାଲେନ ଵିନିଗୀର୍ଣାସ୍ ତେ କରଭେଣେଵ ପନ୍ନଗାଃ
ଯେମାନେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯେମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଭାରୀ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଗିଳି ନିଆଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଛୋଟ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଗିଳାଯାଏ।
ନିର୍ଦଯଃ କଠିନଃ କ୍ରୂରଃ କର୍କଶଃ କୃପଣୋ ଽଧମଃ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଯଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ କାଲୋ ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଏହି କାଳ ନିଷ୍ଠୁର, କଠୋର, କ୍ରୁର, ଅନ୍ୟାୟୀ, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିମ୍ନ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଏହି କାଳ ଗିଳି ନେଇନାହିଁ।
କାଲଃ କଵଲନୈକାନ୍ତମତିର୍ ଅତ୍ତି ଗିରୀନ୍ ଅପି । ଅନନ୍ତୈର୍ ଅପି ଭୋଗୌଘୈର୍ ନାଯଂ ତୃପ୍ତୋ ମହାଶନଃ
ଗିଳିବାକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା କାଳ ପର୍ବତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଯାଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଭୁଖା କାଳ କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
ହରତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ନାଶଯତି କରୋତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ନିହନ୍ତି ଚ । କାଲସ୍ ସଂସାରନୃତ୍ଯେ ହି ନାନାରୂପୈର୍ ଯଥା ନଟଃ
ଏହି କାଳ ନେଇଯାଏ, ନଶ୍ଟ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଏ ଓ ହତ୍ୟା କରେ। ସଂସାରର ନୃତ୍ୟରେ, ନାଟକ ଅଭିନୟକାରୀ ପରି, କାଳ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଭିନତ୍ତି ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ଥୋ ଭୂତବୀଜାନ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତଯା ଚଞ୍ଚ୍ଵା ଦାଡିମାନି ଯଥା ଶୁକଃ
ଏହା ସଦା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୀଜକୁ ଅବିରତ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏହି ସଂସାରରେ, ଅସତ୍ୟ ଠୁଣ୍ଠିରେ, ଯେପରି ଟିଆ ପକ୍ଷୀ ଦାଡିମ୍ବ ଫଳ ଭାଙ୍ଗି ଖାଏ, ସେପରି।
ଶୁଭାଶୁଭଵିଷାଣାଗ୍ରଵିଲୂନଜନପଲ୍ଲଵଃ । ସ୍ଫୂର୍ଜତି ସ୍ଫୀତଜନତାଜୀଵରାଜୀଵିନୀଗଜଃ
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଶିଙ୍ଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନବ କଳିକାକୁ ଛିଣି ନେଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଵିରିଞ୍ଚମଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବୃହଦ୍ବିଲ୍ଵଫଲଦ୍ରୁମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମକାନନମ୍ ଆଭୋଗି ପରମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶାଳ କାନନ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ବୃକ୍ଷଟି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଅଚଳ ରହିଛି।
ଯାମିନୀଭ୍ରମରୀପୂର୍ଣା ରଚଯନ୍ ଦିନମଞ୍ଜରୀଃ । ଵର୍ଷକଲ୍ପକଲାଵଲ୍ଲୀର୍ ନ କଦାଚନ ଖିଦ୍ଯତେ
ରାତିର ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଭରିଥିବା, ଦିନର ମାଳା ଏବଂ ବର୍ଷା, ଯୁଗର ଲତା ଗଠନ କରୁଥିବା, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭିଦ୍ଯତେ ନାଵଭଗ୍ନୋ ଽପି ଦଗ୍ଧୋ ଽପି ହି ନ ଦହ୍ଯତେ । ଦୃଶ୍ଯତେ ନାତିଦୃଶ୍ଯୋ ଽପି ଧୂର୍ତଚୂଡାମଣିର୍ ମୁନେ
ଏହା ଭାଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ପୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳେ ନାହିଁ; ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ମୁନି, ଏହା ଚତୁରମାନଙ୍କର ମୁକୁଟ ମଣି।
ଏକେନୈଵ ନିମେଷେଣ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉତ୍ଥାପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିନାଶଯତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତଃ
କେବଳ ଏକ ଆଖି ଝପକାରେ, ଏହା ସହଜରେ କିଛିକୁ ଉଠାଏ, ଆଉ କିଛିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି ସାରାଏ।
ଦୁର୍ଵିଲାସଵିଲାସିନ୍ଯା ଚେଷ୍ଟଯା କଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଯା । ଦର୍ଵ୍ଯେଵ ସୂପକୃତ୍ ସୂପଂ ଜନମ୍ ଆଵର୍ତଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଜଗତର ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଦୃଢ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇ, ଏହା ଲୋକମାନେଂକୁ ଏମିତି ଘୁଞ୍ଚାଏ, ଯେପରି ରନ୍ଧନାଳୟରେ ରନ୍ଧୁନି ଚମଚରେ ସୁପ ଘୁଞ୍ଚାଏ।
ତୃଣଂ ପାଂସୁଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଂ ଚ ସୁମେରୁଂ ପର୍ଣମ୍ ଅର୍ଣଵମ୍ । ଆତ୍ମସ୍ଫାରତଯା ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମସାତ୍କର୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ଘାସ, ଧୂଳି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର — ଏହା ସବୁକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆତ୍ମସାତ କରିବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
କ୍ରୌର୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ଲୁବ୍ଧତାତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତା । ସର୍ଵଂ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ସର୍ଵମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ଚାପଲମ୍
ଏଠିଏ ନିର୍ଦୟତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଏଠିଏ ଲୋଭ ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଅଭାଗ୍ୟ ଏଠିଏ ରହିଛି, ଏଠିଏ ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିରତା ମିଳେ।
ପ୍ରେରଯଂଲ୍ ଲୀଲଯାର୍କେନ୍ଦୂ କ୍ରୀଡତୀହ ନଭସ୍ତଲେ । ନିକ୍ଷିପ୍ତଵୀଟାଯୁଗଲୋ ନିଜେ ବାଲ ଇଵାଙ୍ଗନେ
ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଖେଳିବା ଭଳି ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ନିଜ ଆଙ୍ଗନାରେ ଖେଳୁଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଖେଳେ, ଖେଳନା ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ପରି।
ସର୍ଵଭୂତାସ୍ଥିମାଲାଭିର୍ ଆପାଦଵଲିତାକୃତିଃ । ଵିଲସତ୍ଯ୍ ଏଷ କଲ୍ପାନ୍ତେ କାଲଃ କଲ୍ପିତକଲ୍ପନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ଥିମାଳାରେ ଶରୀର ଢାକି, ଏହି କାଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ସୃଷ୍ଟା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଛି।
ଅସ୍ଯୋଡ୍ଡାମରନୃତ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଽଙ୍ଗଵିନିର୍ଗତୈଃ । ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରେ ମେରୁର୍ ଭୂର୍ଜତ୍ଵଗ୍ ଇଵ ଵାଯୁଭିଃ
କାଳର ଏହି ଉତ୍ସବ ନୃତ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତେ, ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ମେରୁ ପର୍ବତ ଆକାଶରେ କମ୍ପିଉଛି, ଯେପରି ବାୟୁରେ ଭୂର୍ଜପତ୍ର ହଲେ।
ରୁଦ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଽଥ ପିତାମହଃ । ଶୁକ୍ରୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଶ୍ ଚାପି ପୁନର୍ ଏଵ ନ କିଞ୍ଚନ
ଏହି ଏକଟି କେବେ ରୁଦ୍ର ହୁଏ, କେବେ ମହେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ, କେବେ ପିତାମହ ହୁଏ; କେବେ ଶୁକ୍ର ହୁଏ, କେବେ ବୈଶ୍ରବଣ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁଣି କେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଧତ୍ତେ ଽଜସ୍ରୋତ୍ଥିତଧ୍ଵସ୍ତାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ଅମିତଭାସୁରାନ୍ । ଅନ୍ଯାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ଯାନ୍ ଵୀଚୀନ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଇଵାତ୍ମନି
ଏହା ନିଜ ଭିତରେ ଅନେକ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ କେବେ କେବେ ନଶ୍ୱର, ଅବିରତ ଉଦୟ ଓ ନାଶ ହେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାଠି ରହିଛି, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି।
ମହାକଲ୍ପାଭିଧାନେଭ୍ଯୋ ଵୃକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପରିଶାତଯନ୍ । ଦେଵାସୁରଗଣାନ୍ ପକ୍ଵାନ୍ ଫଲଭାରାନ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗର ନାମରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଁ ଦଢ଼ିଁ ଥିବା ଏହି ଏକଟି, ତାହାରୁ ପକ୍ୱ ଫଳ ଭଳି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଗଛରେ ଗଛରେ ଝଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ଆଲୋଲଭୂତମଷକଘୁଙ୍ଘୁମାନାଂ ପ୍ରପାତିନାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋଡୁମ୍ବରୌଘାନାଂ ବୃହତ୍ପାଦପତାଂ ଗତଃ
ଅସ୍ଥିର ଭୂତମାନେ ଓ ମଶାମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି, ପଡ଼ିଯାଉଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ଏବଂ ଉଡ଼ୁଆ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଏକଟି ବିଶାଳ ପାଦରେ ଚାଲିଯାଏ।
ସତ୍ତାମାତ୍ରକୁମୁଦ୍ଵତ୍ଯା ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାପରିଫୁଲ୍ଲଯା । ଵପୁର୍ ଵିନୋଦଯତ୍ଯ୍ ଏକଃ କ୍ରିଯାପ୍ରିଯତମାନ୍ଵିତଃ
ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତାର କମଳ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପୁରିପୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏହି ଏକଟି ନିଜ ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସହିତ।
ଅନନ୍ତାପାଯପର୍ଯନ୍ତଂ ବଦ୍ଧପୀଠଂ ନିଜଂ ଵପୁଃ । ମହାଶୈଲଵଦ୍ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଅନନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନିଜ ଦେହକୁ ଉଚ୍ଚ ଶିଳା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖି, ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
କ୍ଵଚିଚ୍ ଛ୍ଯାମାତମଶ୍ଶ୍ଯାମଂ କ୍ଵଚିତ୍ କାନ୍ତିଯୁତଂ ତତମ୍ । ଦ୍ଵଯେନାପି କ୍ରମାଦ୍ ରିକ୍ତଂ ସ୍ଵଭାଵଂ ଭାଵଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
କେବେ କେବେ ସେ ଛାୟା ପରି କଳା ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ଆବା ଦେହରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଝଲମଲ କରେ; ତଥାପି, ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାରୁ ବିନା, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ସଂଲୀନାସଙ୍ଖ୍ଯସଂସାରସାରଯା ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତଯା । ଗୁର୍ଵୀଵ ଭାରଘନଯା ନିବଦ୍ଧପଦତାଂ ଗତଃ
ଅଗଣନୀୟ ସଂସାରର ସାର ସହିତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ଭାରି ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାର ପରି ଅଡ଼ିଗ ରହିଛି।
ନ ଖିଦ୍ଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ନାଯାତି ନ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ମହାକଲ୍ପଶତୈର୍ ଅପି
ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନି, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନି; ସେ ଆସେ ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ; ସେ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏନି, କେବେ ଉଦୟ ହୁଏନି, ଶତଶଃ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
କେଵଲଂ ଜଗଦାରମ୍ଭଲୀଲଯା ଘନହେଲଯା । ଯାପଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଅନହଙ୍କାରମ୍ ଆଗତମ୍
କେବଳ ଏହି ସଂସାର ଆରମ୍ଭର ଖେଳ ପାଇଁ, ସହଜ ଉଦାସୀନତାରେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରି ଅବସ୍ଥାନ କରେ।
ଯାମିନୀପଙ୍କକଲିଲାଂ ଦିନକୋକନଦାଵଲୀମ୍ । କ୍ରିଯାଭ୍ରମରିକାଂ ସ୍ଵାତ୍ମସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଆରୋପଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ରାତିର କାଳିମା ଓ ଦିନର କମଳ ମାଳା, କ୍ରିୟାର ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ହ୍ରଦୟସରୋବରରେ ଆଲୋକିତ କରି ରହିଛି।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଭୀଷଣଃ କୃଷ୍ଣାଂ ରଜନୀଂ ଜୀର୍ଣମାର୍ଜନୀମ୍ । ଆଲୋକକନକକ୍ଷୋଦମ୍ ଆହରତ୍ଯ୍ ଅଭିତୋ ଽଵନିମ୍
ଭୟଙ୍କର କଳା ରାତି, ଜରା ପିଡ଼ିତ ପରି ଯାହା ସଫା କରେ, ସେ ଧରି ନେଇ, ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରେ ଆଲୋକର ସୁନା ଧୂଳି ଛଡ଼ାଏ।