ଘଟେ କପାଲତାଂ ଯାତେ ଘଟାକାଶୋ ନ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥା ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ତ୍ଵଂ ନ ଵିନଶ୍ଯସି
ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହିପରି, ଏହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣାଯାଂ ନାତପୋ ଯଥା । ଵିନଶ୍ଯତି ତଥା ଦେହେ ନଷ୍ଟେ ନାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି
ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ତାପ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଵାଞ୍ଛୈଵୋଦେତି ତେ କସ୍ମାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନ୍ତର୍ ନିରର୍ଥିକା । ଅଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତତ୍ କିଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମାଭିଵାଞ୍ଛତୁ
ତୁମ ମନରେ ଏହି ଆଶା କାହିଁକି ଉପଜେ? ଏହି ଭ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା କେମିତି ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା କରିପାରିବ?
ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ପୃଶ୍ଯଂ ତଥା ଦୃଶ୍ଯଂ ରମ୍ଯଂ ଘ୍ରେଯଂ ଚ ରାଘଵ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତି ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ହେ ରାଘବ, ଯାହା କି ଶୁଣାଯାଏ, ଛୁଆଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ—ଏହି ସଂସାରରେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ।
ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଇମାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାଖିଲାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ । ଶକ୍ତଯୋ ଵିତତେ ଵ୍ଯକ୍ତେ ଆକାଶ ଇଵ ଶୂନ୍ଯତାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ରାଘଵ ରୂଢେଯଂ ତ୍ରିଲୋକୀଲଲନୋଦରେ । ତ୍ରିଵିଧେନ କ୍ରମେଣେହ ଜନତା ଜନିତଭ୍ରମା
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନଃପ୍ରଶମନେ ସିଦ୍ଧେ ଵାସନାକ୍ଷଯନାମନି । କର୍ମକ୍ଷଯାଭିଧାନେ ଚ ମାଯେଯଂ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବାରେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଯାହାକୁ ଭାବନାର ଶେଷ ଓ କର୍ମର ଶେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମାୟା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସଂସାରୋଗ୍ରାରଘଟ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ଯା ଦୃଢା ଯନ୍ତ୍ରଵାହିନୀ । ରଜ୍ଜୁସ୍ ତାଂ ଵାସନାମ୍ ଏତାଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ରାଘଵ ଯତ୍ନତଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଯାହା ଦୃଢ଼ ରସ୍ସୀ ଭଳି ଚାଲିଛି, ସେହି ହେଉଛି ଭାବନା। ହେ ରାଘବ, ଏହି ଭାବନାର ରସ୍ସୀକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି କାଟିଦେ।
ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ମହାମୋହପ୍ରଦାଯିନୀ । ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯସୁଖଦା ବ୍ରହ୍ମଗାମିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବନାକୁ ଜଣାଯାଏନି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମ ପଥରେ ନେଇଯାଏ।
ଆଗତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସଂସାରମ୍ ଇହ ଲୀଲଯା । ପୁନର୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସି, ଏଠାରେ ଜଗତ ଜୀବନକୁ ଏକ ଖେଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ପୁନିଥରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଠାରେ ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଏ ।
ଶିଵାଦ୍ ରାଘଵ ନୀରୂପାଦ୍ ଅପ୍ରମେଯାନ୍ ନିରାମଯାତ୍ । ସର୍ଵଭୂତାନି ଜାତାନି ପ୍ରାକାଶ୍ଯାନୀଵ ତେଜସଃ
ହେ ରାଘବ, ନିରାକାର, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଶିବଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବିକିରିତ ହୁଏ ।
ରେଖାଵୃନ୍ଦଂ ଯଥା ପର୍ଣେ ଵୀଚିଜାଲଂ ଯଥା ଜଲେ । କଟକାଦି ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯାଦି ଯଥାନଲେ
ଯେପରି ଗଛପତ୍ରରେ ରେଖା, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, ସୁନାରେ ଗହନା, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ,
ତଦତଦ୍ଭାଵଭୂତଂ ହି ତଥେଦଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତଂ ତଜ୍ଜଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଏଵ ଚ
ସେପରି, ଏହି ତିନି ଜଗତ ତାହା ସହିତ ଏକ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଏବଂ ସେଠା ହିଁ ସତ୍ୟ ।
ସ ଏଷ ସର୍ଵଭୂତାନାମ୍ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ତସ୍ମିଞ୍ ଜ୍ଞାତେ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଞାତମ୍ ଅଜ୍ଞାତେ ଽଜ୍ଞାତମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯଦି ଜଣାଯାଏନି, ତେବେ ସେହିପରି ଅଜଣା ହେଇ ରହିଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିତତାକୃତେଃ । ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମେତି ନାମାନି କଲ୍ପିତାନି କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାଧାରଣ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆକାରକୁ 'ଚେତନା', 'ବ୍ରହ୍ମ', 'ଆତ୍ମା' ଭଳି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗେ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଵର୍ଜିତା । ଯୈଷା ଶୁଦ୍ଧାନୁଭୂତିର୍ ହି ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ଚିଦଵ୍ଯଯଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସମ୍ପର୍କରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ହେଉଛି ଏହି ଆତ୍ମା।
ଆକାଶାତିତରାଚ୍ଛାଚ୍ଛମ୍ ଇଦଂ ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚିଦାତ୍ମନି । ସ୍ଵାଭୋଗ ଏଵ ହି ଜଗତ୍ ପୃଥଗ୍ଵତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେଥିରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତାହାର ନିଜ ଉପଭୋଗ ମାତ୍ର।
ବୁଦ୍ଧାସ୍ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଲୋଭମୋହାଦଯୋ ଽରିତାମ୍ । ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଥାଵ୍ଯତିରେକେଣ ବୁଦ୍ଧାସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତଦୈଵ ତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସେଠାରୁ ଅଲଗା ରହେ, ତେବେ ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ସେଠା ସହିତ ଏକତାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।
ଅଦେହସ୍ଯୈଵ ତେ ନାମ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦାକୃତେଃ । ଲଜ୍ଜାଭଯଵିଷାଦାଖ୍ଯଃ କୁତୋ ମୋହସ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା, ଭୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାମକ ଭ୍ରମ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଅଦେହୋ ଦେହଜୈର୍ ଦୋଷୈର୍ ଲଜ୍ଜାଦିଭିର୍ ଅସନ୍ମଯୈଃ । କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଅଭିଭୂଯସେ
ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଲଜ୍ଜା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ମୂର୍ଖ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଅଧିନ ହେଉଛ?
ଅଖଣ୍ଡଚିତିରୂପସ୍ଯ ଦେହେ ଖଣ୍ଡନମ୍ ଆଗତେ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶିନୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ନ ନାଶଃ କିମ୍ ଉ ସନ୍ମତେଃ
ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା, ତାଙ୍କର ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଯଦି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନାଶ ହୁଏନି; ତେବେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଅର୍କମାର୍ଗେ ଽପି ନ ଵିରୁଦ୍ଧଗମାଗମମ୍ । ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ରାମ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପୁରୁଷୋ ନ ଶରୀରକମ୍
ହେ ରାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପଥରେ ଯାହା କେବେ ଆସେ ନାହିଁ, ଯାହା କେବେ ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହି ଯାଉଥିବା-ଆସୁଥିବା ଭିତରେ ଯାହା ବିରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ସେଇ ଜଣେ ପୁରୁଷ — ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣ।
ଶରୀରେ ସତ୍ଯ୍ ଅସତି ଵା ପୁମାନ୍ ଏଷ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଜ୍ଞୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଽପି ସ୍ଥିତୋ ରାମ ନଷ୍ଟେ ଦେହେ ନ ନଶ୍ଯତି
ଦେହ ରହୁଥିବା କିମ୍ବା ନ ରହୁଥିବା, ଏହି ପୁରୁଷ ତିନୋଟି ଜଗତରେ ଅବିଚଳ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍ କି ଅଜ୍ଞାନୀ, ହେ ରାମ, ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯାନୀମାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ଦୁଃଖାନି ପରିପଶ୍ଯସି । ତାନି ସର୍ଵାଣି ଦେହସ୍ଯ ନାଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ଯ ଚିଦାତ୍ମନଃ
ତୁମେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦେଖୁଛ, ସେଗୁଡିକ ସବୁ ଦେହର, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ଚେତନାସ୍ୱରୂପର ନୁହେଁ।
ମନୋମର୍ଗାଦ୍ ଅତୀତତ୍ଵାଦ୍ ଯାସୌ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତା । ଚିତ୍ କଥଂ ନାମ ସା ଦୁଃଖୈସ୍ ସୁଖୈର୍ ଵା ପରିଗୃହ୍ଯତେ
ଯେହେତୁ ଏହି ଚେତନା ମନର ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏହି ଚେତନା କେମିତି ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ବନ୍ଧି ପଡ଼ିପାରିବ?
ସଂଵିଦାତ୍ମା ତଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ତୁ ଵିଶିଷ୍ଟାଦ୍ ଦେହପଞ୍ଜରାତ୍ । ଅଭ୍ଯସ୍ତାଂ ଵାସନାଂ ଯାତି ଷଟ୍ପଦଃ ଖମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜାତ୍
ଚେତନା ଯେଉଁଠି ନିଜର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେହି ଶରୀର ରୂପୀ ପିଞ୍ଜରାରୁ ନିଜର ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ବାହାରିଯାଏ, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଯାଏ।
ଅସଚ୍ ଚେଦ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତେ ଦେହପଞ୍ଜରେ । ନଷ୍ଟେ କିଂ ନାମ ନଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାଦ୍ ରାମ ଯେନାନୁଶୋଚସି
ଯଦି ଏହି ଶରୀର ପିଞ୍ଜରାରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହା ହରାଇଗଲେ କଣ ହରାଇଯିବ? ରାମ, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ।
ସତ୍ଯଂ ଭାଵଯ ତେନ ତ୍ଵଂ ମା ମୋହମ୍ ଅନୁଭାଵଯ । ନିରିଚ୍ଛସ୍ଯାତ୍ମନୋ ନେଚ୍ଛାଃ କାଶ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନଘାକୃତେଃ
ସତ୍ୟକୁ ଧାରଣ କର, ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଅନି। ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ପାଖରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ।
ସାକ୍ଷିଭୂତେ ସମେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ନିର୍ଵିକଲ୍ପେ ଚିଦାତ୍ମନି । ସ୍ଵଯଂ ଜଗନ୍ତି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସନ୍ମଣାଵ୍ ଇଵ ରଶ୍ମଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ, ସମତା ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧତା ସହିତ ଏବଂ ଭେଦ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ନିଜେ ତାହାର ଭିତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ମଣିରେ କିରଣ ଦେଖାଯାଏ।
ନିରିଚ୍ଛମ୍ ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯଥା ଦର୍ପଣବିମ୍ବଯୋଃ । ସ୍ଵଭାଵଵଶସମ୍ପନ୍ନସ୍ ତଥା ଚିଜ୍ଜଗତୋର୍ ଅଯମ୍
ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଏକାଉଁଥିବା ସମ୍ପର୍କ ଅଚାହିଦା ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ, ସେହିପରି ଚେତନା ଓ ଜଗତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ।