ଚିତ୍ତଂ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯୋ ଽସି ସୋ ଽସି ସ୍ଥିରୋ ଭଵ । ଭଵ ଭାଵନଯା ମୁକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପରମଯାନ୍ଵିତଃ
ମନକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅଛ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଅ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ଅସତୋ ଯେ ଽନୁଵର୍ତନ୍ତେ ଚେତସୋ ଽସତ୍ତ୍ଵରୂପିଣଃ । ଵ୍ଯୋମକାନନକର୍ମୈକନୀତକାଲାନ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ତାନ୍
ଯେମାନେ ଅସତ୍ୟ ମନର ପଛରେ ଚାଲନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅସାର, ସେମାନେ ଆକାଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲର କାମରେ ସମୟ କଟାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ଵ୍ଯପଗଲିତମନା ମହାନୁଭାଵୋ ଭଵ ଭଵପାରମ୍ ଉପାଗତାମଲାତ୍ମା । ସୁଚିରମ୍ ଅପି ଵିଚାରିତଂ ନ ଲବ୍ଧମଲମ୍ ଅଲମ୍ ଆତ୍ମନି ମାନସାତ୍ମ କିଞ୍ଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ଗଳିଯାଇଛି, ସେଠି ତୁମେ ମହାନ ଆତ୍ମା ହେଅ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ର ପାର କରି ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଅ। ବହୁତ ଦିନ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ମନ-ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧ ମିଳେନାହିଁ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ନାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅଭିଶୋଚତି । କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ
ସେ ଆସିଥିବା କିଛିକୁ ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି, ଆସିନଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ସାଧାରଣଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵଯାପି ରାଘଵ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲାନ୍ତରମ୍ । ମନ୍ଯେ ତେ ସର୍ଵକାର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵାସନାସ୍ ତନୁତାଂ ଗତାଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଜେତେକି ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା ସେସବୁ ଜାଣିଛ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସମସ୍ତ କାମପ୍ରତି ତୁମର ଆଗ୍ରହ ବହୁତ କମିଯାଇଛି।
ଶରୀରାତୀତଵୃତ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଂ ଶରୀରସ୍ଥୋ ଽଥଵା ଭଵ । ମା ଗାଶ୍ ଶୋକଂ ଚ ହର୍ଷଂ ଚ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ଵିଗତାମଯଃ
ତୁମେ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ରହିପାର, କିମ୍ବା ଦେହରେ ରହିପାର; ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ପଡ଼ିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ତୁମେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ସର୍ଵଗେ ସତତୋଦିତେ । କୁତୋ ଦୁଃଖସୁଖେ ରାମ କୁତୋ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମା ପରିଶୁଦ୍ଧ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ତୁମରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ କିପରି ଦୁଃଖ-ସୁଖ, କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ରହିପାରିବ?
ଅବନ୍ଧୁର୍ ଅପି କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖାନି ଶୋଚସି । ଅଦ୍ଵିତୀଯେ ସ୍ଥିତେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ବାନ୍ଧଵାଃ କ ଇଵାତ୍ମନି
ତୁମେ ଯଦିଓ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କୀୟ ନୁହଁ, ତଥାପି ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଏଠି ଯେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତେବେ ଏହି ଆତ୍ମାରେ କିଏ ସମ୍ପର୍କୀୟ?
ଦୃଶ୍ଯତେ କେଵଲଂ ଦେହପରମାଣୁଚଯଃ ପରମ୍ । ଦେଶକାଲାନ୍ଯତାପତ୍ତେର୍ ନାତ୍ମୋଦେତି ନ ଲୀଯତେ
ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ କେବଳ ଦେହର ଅଣୁମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି। ଦେଶ, କାଳ ଏବଂ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯିବାରୁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵିନାଶୋ ଽପି କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯାମୀତି ଶୋଚସି । ଅମୃତ୍ଯୁଵଶିନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵିନାଶଃ କ ଇଵାତ୍ମନି
ତୁମେ ଅବିନାଶୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଭାବୁଛ, 'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି' ବୋଲି? ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ସେଠାରେ କେଉଁ ନଷ୍ଟତା ରହିପାରିବ?
ଘଟେ କପାଲତାଂ ଯାତେ ଘଟାକାଶୋ ନ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥା ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ତ୍ଵଂ ନ ଵିନଶ୍ଯସି
ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହିପରି, ଏହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣାଯାଂ ନାତପୋ ଯଥା । ଵିନଶ୍ଯତି ତଥା ଦେହେ ନଷ୍ଟେ ନାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି
ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ତାପ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଵାଞ୍ଛୈଵୋଦେତି ତେ କସ୍ମାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନ୍ତର୍ ନିରର୍ଥିକା । ଅଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତତ୍ କିଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମାଭିଵାଞ୍ଛତୁ
ତୁମ ମନରେ ଏହି ଆଶା କାହିଁକି ଉପଜେ? ଏହି ଭ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା କେମିତି ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା କରିପାରିବ?
ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ପୃଶ୍ଯଂ ତଥା ଦୃଶ୍ଯଂ ରମ୍ଯଂ ଘ୍ରେଯଂ ଚ ରାଘଵ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତି ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ହେ ରାଘବ, ଯାହା କି ଶୁଣାଯାଏ, ଛୁଆଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ—ଏହି ସଂସାରରେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ।
ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଇମାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାଖିଲାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ । ଶକ୍ତଯୋ ଵିତତେ ଵ୍ଯକ୍ତେ ଆକାଶ ଇଵ ଶୂନ୍ଯତାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ରାଘଵ ରୂଢେଯଂ ତ୍ରିଲୋକୀଲଲନୋଦରେ । ତ୍ରିଵିଧେନ କ୍ରମେଣେହ ଜନତା ଜନିତଭ୍ରମା
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନଃପ୍ରଶମନେ ସିଦ୍ଧେ ଵାସନାକ୍ଷଯନାମନି । କର୍ମକ୍ଷଯାଭିଧାନେ ଚ ମାଯେଯଂ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବାରେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଯାହାକୁ ଭାବନାର ଶେଷ ଓ କର୍ମର ଶେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମାୟା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସଂସାରୋଗ୍ରାରଘଟ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ଯା ଦୃଢା ଯନ୍ତ୍ରଵାହିନୀ । ରଜ୍ଜୁସ୍ ତାଂ ଵାସନାମ୍ ଏତାଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ରାଘଵ ଯତ୍ନତଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଯାହା ଦୃଢ଼ ରସ୍ସୀ ଭଳି ଚାଲିଛି, ସେହି ହେଉଛି ଭାବନା। ହେ ରାଘବ, ଏହି ଭାବନାର ରସ୍ସୀକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି କାଟିଦେ।
ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ମହାମୋହପ୍ରଦାଯିନୀ । ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯସୁଖଦା ବ୍ରହ୍ମଗାମିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବନାକୁ ଜଣାଯାଏନି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମ ପଥରେ ନେଇଯାଏ।
ଆଗତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସଂସାରମ୍ ଇହ ଲୀଲଯା । ପୁନର୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସି, ଏଠାରେ ଜଗତ ଜୀବନକୁ ଏକ ଖେଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ପୁନିଥରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଠାରେ ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଏ ।
ଶିଵାଦ୍ ରାଘଵ ନୀରୂପାଦ୍ ଅପ୍ରମେଯାନ୍ ନିରାମଯାତ୍ । ସର୍ଵଭୂତାନି ଜାତାନି ପ୍ରାକାଶ୍ଯାନୀଵ ତେଜସଃ
ହେ ରାଘବ, ନିରାକାର, ଅପରିମାପ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରହିତ ଶିବଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବିକିରିତ ହୁଏ ।
ରେଖାଵୃନ୍ଦଂ ଯଥା ପର୍ଣେ ଵୀଚିଜାଲଂ ଯଥା ଜଲେ । କଟକାଦି ଯଥା ହେମ୍ନି ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯାଦି ଯଥାନଲେ
ଯେପରି ଗଛପତ୍ରରେ ରେଖା, ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ, ସୁନାରେ ଗହନା, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ,
ତଦତଦ୍ଭାଵଭୂତଂ ହି ତଥେଦଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତଂ ତଜ୍ଜଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଏଵ ଚ
ସେପରି, ଏହି ତିନି ଜଗତ ତାହା ସହିତ ଏକ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରୁ ଜନ୍ମିତ, ଏବଂ ସେଠା ହିଁ ସତ୍ୟ ।
ସ ଏଷ ସର୍ଵଭୂତାନାମ୍ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ । ତସ୍ମିଞ୍ ଜ୍ଞାତେ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଞାତମ୍ ଅଜ୍ଞାତେ ଽଜ୍ଞାତମ୍ ଏଵ ତତ୍
ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଯଦି ଜଣାଯାଏନି, ତେବେ ସେହିପରି ଅଜଣା ହେଇ ରହିଯାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ରସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିତତାକୃତେଃ । ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମେତି ନାମାନି କଲ୍ପିତାନି କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାଧାରଣ କଥାବାର୍ତ୍ତା ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ସବୁଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆକାରକୁ 'ଚେତନା', 'ବ୍ରହ୍ମ', 'ଆତ୍ମା' ଭଳି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।
ଵିଷଯେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯୋଗେ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଵର୍ଜିତା । ଯୈଷା ଶୁଦ୍ଧାନୁଭୂତିର୍ ହି ସୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ଚିଦଵ୍ଯଯଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସମ୍ପର୍କରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଚେତନା ହେଉଛି ଏହି ଆତ୍ମା।
ଆକାଶାତିତରାଚ୍ଛାଚ୍ଛମ୍ ଇଦଂ ତସ୍ମିଂଶ୍ ଚିଦାତ୍ମନି । ସ୍ଵାଭୋଗ ଏଵ ହି ଜଗତ୍ ପୃଥଗ୍ଵତ୍ ପ୍ରତିବିମ୍ବତି
ଏହି ଚେତନା-ଆତ୍ମା ଆକାଶଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସେଥିରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଅଲଗା ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ତାହାର ନିଜ ଉପଭୋଗ ମାତ୍ର।
ବୁଦ୍ଧାସ୍ ତଦ୍ଵ୍ଯତିରେକେଣ ଲୋଭମୋହାଦଯୋ ଽରିତାମ୍ । ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଥାଵ୍ଯତିରେକେଣ ବୁଦ୍ଧାସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତଦୈଵ ତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସେଠାରୁ ଅଲଗା ରହେ, ତେବେ ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ସେଠା ସହିତ ଏକତାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ତାହାରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।
ଅଦେହସ୍ଯୈଵ ତେ ନାମ ନିର୍ଵିକଲ୍ପଚିଦାକୃତେଃ । ଲଜ୍ଜାଭଯଵିଷାଦାଖ୍ଯଃ କୁତୋ ମୋହସ୍ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା, ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜା, ଭୟ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାମକ ଭ୍ରମ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?
ଅଦେହୋ ଦେହଜୈର୍ ଦୋଷୈର୍ ଲଜ୍ଜାଦିଭିର୍ ଅସନ୍ମଯୈଃ । କିଂ ମୂର୍ଖ ଇଵ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଅଭିଭୂଯସେ
ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସତ୍ୟ ଲଜ୍ଜା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ମୂର୍ଖ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଅଧିନ ହେଉଛ?