ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ଦେହେ କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ପୁମାନ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ତିଷ୍ଠ ନିରାଶଙ୍କଂ ଦେହଵୃତ୍ତିମ୍ ଉପାଗତଃ
ଦେହରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କିଛି ଚାହେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଘୃଣା କରେ ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଜରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼, ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ।
ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଗ୍ରାମକଗ୍ରାମ୍ଯକାର୍ଯେ ତିଷ୍ଠସି ନୋ ଯଥା । ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଷୁ ମା ତିଷ୍ଠ ତଥା ତଥ୍ଯାତ୍ମତାଂ ଗତଃ
ଯେପରି ଆସନ୍ତା କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ସହରର କାମକୁ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ, ସେପରି ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିପାରିଲେ, ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଟକି ରୁହନାହାଁ।
ଯଥା ଦେଶାନ୍ତରନରୋ ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଯଥୋପଲଃ । ତଥୈଵ ପଶ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ତ୍ଵମ୍ ଅଚିତ୍ତୈଵ ଯଥାତ୍ମତା
ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଦେଶର ଏକ ଲୋକ, କିମ୍ବା ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ା, କିମ୍ବା ପାଥର ଅଚେତନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେପରି ତୁମେ ମନକୁ ଅଚେତନ ବୋଲି ଦେଖ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ।
ଯଥା ଦୃଷଦି ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ଯଥାମ୍ଭସ୍ଯ୍ ଅନଲସ୍ ତଥା । ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାସ୍ତି ନୋ ଚିତ୍ତଂ ପରମାତ୍ମନି ତତ୍ କୁତଃ
ଯେପରି ପାଥରରେ ପାଣି ନାହିଁ, ଓ ପାଣିରେ ଅଗ୍ନି ନାହିଁ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ମନ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ତାହା କେମିତି ଥିବ?
ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ନ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ତେନ ଯତ୍ କ୍ରିଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ । କୃତଂ ଭଵତି ତନ୍ ନେତି ମତ୍ଵା ଚିତ୍ତାତିଗୋ ଭଵ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି କରାଯାଏନାହିଁ—ଏହି କଥାକୁ ବୁଝି, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ବୋଲି ଜାଣ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାନାତ୍ମଭୂତସ୍ଯ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯାନୁଵର୍ତସେ । ପର୍ଯନ୍ତଵାସିନଃ କସ୍ମାନ୍ ନ ମ୍ଲେଚ୍ଛସ୍ଯାନୁଵର୍ତସେ
ଯଦି ତୁମେ ସେଇ ମନକୁ ଅନୁସରୁଛ, ଯାହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ, ତେବେ ସେଇ ସୀମାନ୍ତରେ ବସୁଥିବା ବିଦେଶୀକୁ କାହିଁକି ଅନୁସରୁନାହଁ?
ନିରନ୍ତରମ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ତ୍ଵମ୍ ଆରାଚ୍ ଚିତ୍ତପୁକ୍କସମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ନିରାଶଙ୍କଂ ପଙ୍କେନେଵ କୃତୋ ଜଡଃ
ମନର ଅଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଦୂରରୁ ଅଗ୍ରହ କରି ନିରନ୍ତର ଅବହେଳା କର, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରୁହ, ଯେପରି ମାଟିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ଅବୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ କିଛି।
ଚିତ୍ତଂ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ମେ ଭୂତଂ ମୃତମ୍ ଏଵାଦ୍ଯ ଵେତି ଚ । ଭଵ ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଭୂତ୍ଵା ଶିଲାପୁରୁଷନିଶ୍ଚଲଃ
ମୋ ପାଇଁ ମନ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏବେ ମୃତ ହୋଇଗଲା ଭଳି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୋ, ପାଥର ପ୍ରତିମା ପରି ଅଚଳ ରୁହ।
ପ୍ରେକ୍ଷାଯାମ୍ ଅସ୍ତି ନୋ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ଵିହୀନୋ ଽସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତତ୍ କିମର୍ଥମ୍ ଅନର୍ଥେନ ତଦର୍ଥେନ କଦର୍ଥ୍ଯସେ
ଦେଖିବାବେଳେ ମନ ରହେନାହିଁ; ଏହିପରି ତୁମେ ପ୍ରକୃତରେ ମନ ବିହୀନ। ତେବେ ଅର୍ଥହୀନ କିମ୍ବା ଏହା ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଯାହା ତାହା ପାଇଁ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ହେଉଛ?
ଅସତା ଚିତ୍ତଯକ୍ଷେଣ ଯେ ଽଥଵାତିଵଶୀକୃତାଃ । ତେଷାଂ ପେଲଵବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଅଶନିର୍ ଉତ୍ଥିତା
ଯେମାନେ ମନର ଅସତ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ି ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିମ୍ବା ବେଶି ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ଥାଏ; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ବିଜୁଳି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଚିତ୍ତଂ ଦୂରେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯୋ ଽସି ସୋ ଽସି ସ୍ଥିରୋ ଭଵ । ଭଵ ଭାଵନଯା ମୁକ୍ତୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପରମଯାନ୍ଵିତଃ
ମନକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅଛ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଅ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର।
ଅସତୋ ଯେ ଽନୁଵର୍ତନ୍ତେ ଚେତସୋ ଽସତ୍ତ୍ଵରୂପିଣଃ । ଵ୍ଯୋମକାନନକର୍ମୈକନୀତକାଲାନ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ତାନ୍
ଯେମାନେ ଅସତ୍ୟ ମନର ପଛରେ ଚାଲନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅସାର, ସେମାନେ ଆକାଶ ଓ ଜଙ୍ଗଲର କାମରେ ସମୟ କଟାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ଵ୍ଯପଗଲିତମନା ମହାନୁଭାଵୋ ଭଵ ଭଵପାରମ୍ ଉପାଗତାମଲାତ୍ମା । ସୁଚିରମ୍ ଅପି ଵିଚାରିତଂ ନ ଲବ୍ଧମଲମ୍ ଅଲମ୍ ଆତ୍ମନି ମାନସାତ୍ମ କିଞ୍ଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ମନ ଗଳିଯାଇଛି, ସେଠି ତୁମେ ମହାନ ଆତ୍ମା ହେଅ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ର ପାର କରି ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ହେଅ। ବହୁତ ଦିନ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ମନ-ଆତ୍ମାରେ କିଛି ଅଶୁଦ୍ଧ ମିଳେନାହିଁ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ନାପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅଭିଶୋଚତି । କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ
ସେ ଆସିଥିବା କିଛିକୁ ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି, ଆସିନଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ସାଧାରଣଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵଯାପି ରାଘଵ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯମ୍ ଅଖିଲାନ୍ତରମ୍ । ମନ୍ଯେ ତେ ସର୍ଵକାର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵାସନାସ୍ ତନୁତାଂ ଗତାଃ
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଜେତେକି ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା ସେସବୁ ଜାଣିଛ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସମସ୍ତ କାମପ୍ରତି ତୁମର ଆଗ୍ରହ ବହୁତ କମିଯାଇଛି।
ଶରୀରାତୀତଵୃତ୍ତିସ୍ ତ୍ଵଂ ଶରୀରସ୍ଥୋ ଽଥଵା ଭଵ । ମା ଗାଶ୍ ଶୋକଂ ଚ ହର୍ଷଂ ଚ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ଵିଗତାମଯଃ
ତୁମେ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡି ରହିପାର, କିମ୍ବା ଦେହରେ ରହିପାର; ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖରେ ପଡ଼ିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ତୁମେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ସର୍ଵଗେ ସତତୋଦିତେ । କୁତୋ ଦୁଃଖସୁଖେ ରାମ କୁତୋ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଆତ୍ମା ପରିଶୁଦ୍ଧ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ତୁମରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ କିପରି ଦୁଃଖ-ସୁଖ, କିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ରହିପାରିବ?
ଅବନ୍ଧୁର୍ ଅପି କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧୁଦୁଃଖାନି ଶୋଚସି । ଅଦ୍ଵିତୀଯେ ସ୍ଥିତେ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ବାନ୍ଧଵାଃ କ ଇଵାତ୍ମନି
ତୁମେ ଯଦିଓ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କୀୟ ନୁହଁ, ତଥାପି ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ? ଏଠି ଯେତେବେଳେ ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଅଛି, ତେବେ ଏହି ଆତ୍ମାରେ କିଏ ସମ୍ପର୍କୀୟ?
ଦୃଶ୍ଯତେ କେଵଲଂ ଦେହପରମାଣୁଚଯଃ ପରମ୍ । ଦେଶକାଲାନ୍ଯତାପତ୍ତେର୍ ନାତ୍ମୋଦେତି ନ ଲୀଯତେ
ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ କେବଳ ଦେହର ଅଣୁମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି। ଦେଶ, କାଳ ଏବଂ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯିବାରୁ, ଆତ୍ମା କେବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵିନାଶୋ ଽପି କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯାମୀତି ଶୋଚସି । ଅମୃତ୍ଯୁଵଶିନି ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଵିନାଶଃ କ ଇଵାତ୍ମନି
ତୁମେ ଅବିନାଶୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଭାବୁଛ, 'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି' ବୋଲି? ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର, ସେଠାରେ କେଉଁ ନଷ୍ଟତା ରହିପାରିବ?
ଘଟେ କପାଲତାଂ ଯାତେ ଘଟାକାଶୋ ନ ନଶ୍ଯତି । ଯଥା ତଥା ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ତ୍ଵଂ ନ ଵିନଶ୍ଯସି
ଏକ ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି। ଏହିପରି, ଏହି ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ।
ମୃଗତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣାଯାଂ ନାତପୋ ଯଥା । ଵିନଶ୍ଯତି ତଥା ଦେହେ ନଷ୍ଟେ ନାତ୍ମା ଵିନଶ୍ଯତି
ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଯେପରି ତାପ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଵାଞ୍ଛୈଵୋଦେତି ତେ କସ୍ମାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଅନ୍ତର୍ ନିରର୍ଥିକା । ଅଦ୍ଵିତୀଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତତ୍ କିଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମାଭିଵାଞ୍ଛତୁ
ତୁମ ମନରେ ଏହି ଆଶା କାହିଁକି ଉପଜେ? ଏହି ଭ୍ରମ ଅର୍ଥହୀନ। ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା କେମିତି ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା କରିପାରିବ?
ଶ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ପୃଶ୍ଯଂ ତଥା ଦୃଶ୍ଯଂ ରମ୍ଯଂ ଘ୍ରେଯଂ ଚ ରାଘଵ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତି ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ
ହେ ରାଘବ, ଯାହା କି ଶୁଣାଯାଏ, ଛୁଆଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରାଯାଏ—ଏହି ସଂସାରରେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛିନାହିଁ।
ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଇମାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାଖିଲାସ୍ ସ୍ଥିତାଃ । ଶକ୍ତଯୋ ଵିତତେ ଵ୍ଯକ୍ତେ ଆକାଶ ଇଵ ଶୂନ୍ଯତାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ଆକାଶର ଶୂନ୍ୟତା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ରାଘଵ ରୂଢେଯଂ ତ୍ରିଲୋକୀଲଲନୋଦରେ । ତ୍ରିଵିଧେନ କ୍ରମେଣେହ ଜନତା ଜନିତଭ୍ରମା
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଉପାୟରେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ମନଃପ୍ରଶମନେ ସିଦ୍ଧେ ଵାସନାକ୍ଷଯନାମନି । କର୍ମକ୍ଷଯାଭିଧାନେ ଚ ମାଯେଯଂ ପ୍ରଵିନଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେବାରେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଯାହାକୁ ଭାବନାର ଶେଷ ଓ କର୍ମର ଶେଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମାୟା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ସଂସାରୋଗ୍ରାରଘଟ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ଯା ଦୃଢା ଯନ୍ତ୍ରଵାହିନୀ । ରଜ୍ଜୁସ୍ ତାଂ ଵାସନାମ୍ ଏତାଂ ଛିନ୍ଦ୍ଧି ରାଘଵ ଯତ୍ନତଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଯାହା ଦୃଢ଼ ରସ୍ସୀ ଭଳି ଚାଲିଛି, ସେହି ହେଉଛି ଭାବନା। ହେ ରାଘବ, ଏହି ଭାବନାର ରସ୍ସୀକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି କାଟିଦେ।
ଅପରିଜ୍ଞାଯମାନୈଷା ମହାମୋହପ୍ରଦାଯିନୀ । ପରିଜ୍ଞାତା ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାଖ୍ଯସୁଖଦା ବ୍ରହ୍ମଗାମିନୀ
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବନାକୁ ଜଣାଯାଏନି, ସେତେବେଳେ ଏହା ଭୟଙ୍କର ମୋହ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅନନ୍ତ ସୁଖ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମ ପଥରେ ନେଇଯାଏ।
ଆଗତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସଂସାରମ୍ ଇହ ଲୀଲଯା । ପୁନର୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସି, ଏଠାରେ ଜଗତ ଜୀବନକୁ ଏକ ଖେଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ପୁନିଥରେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେଠାରେ ଏକତାରେ ଲୟ ହୁଏ ।