ସଂସାରସଂସୃତେର୍ ଅସ୍ଯା ଗନ୍ଧକୁଟ୍ଯାଶ୍ ଶିରୋଗତା । ଦେହଯଷ୍ଟ୍ଯା ଜରାନାମ୍ନୀ ଚାମରଶ୍ରୀର୍ ଵିରାଜତେ
ଏହି ସଂସାରର ସୁଗନ୍ଧିତ କୋଠରୀରେ, ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାମର ଚାମର ଶ୍ରୀ ଚମକୁଛି।
ଜରାଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯସିତେ ଶରୀରନଗରେ ସ୍ଥିତେ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ମୁନେ ମରଣକୈରଵମ୍
ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ଶରୀର ନଗରରେ ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି, ମୃତ୍ୟୁର କମଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଖିଲିଯାଏ।
ଜରାସୁଧାଲେପସିତେ ଶରୀରାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରେ । ଅଶକ୍ତିର୍ ଆର୍ତିର୍ ଆପଚ୍ ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୁଖମ୍ ଅଙ୍ଗନାଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମଲମ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ଅସହାୟତା, ବେଦନା ଓ ଦୁଃଖ ସୁଖର ସାଥୀ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ଅଭାଵାଗ୍ରେସରା ଯତ୍ର ଜରା ଜଯତି ଜନ୍ତୁଷୁ । କସ୍ ତତ୍ରେହ ସମାଶ୍ଵାସୋ ମମ ମନ୍ଦମତେର୍ ମୁନେ
ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ଥାଇ ଜନ୍ତୁମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ମୁନି, ଏମିତି ଠାରେ ମୋ ମନ ମନ୍ଦ ଥିବାବେଳେ କେଉଁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିପାରିବ?
କିଂ ତେନ ଦୁର୍ଜୀଵିତଦୁର୍ଗ୍ରହେଣ ଜରାଂ ଗତେନାପି ହି ଜୀଵ୍ଯତେ ଯତ୍ । ଜରା ଜଗତ୍ଯାମ୍ ଅଜିତା ନରାଣାଂ ସର୍ଵୈଷଣାସ୍ ତାତ ତିରସ୍କରୋତି
ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଦୁର୍ଜୀବନ ଜୀବନକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଧରି ରହିଲେ କଣ ଲାଭ? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ଜିତିପାରେନାହିଁ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ହେଉ ମୁଁ, ପିତା, ଦୂରେ ଫିଙ୍ଗିଦିଏ।
ଵିକଲ୍ପକଲ୍ପନାନଲ୍ପକଲ୍ପିତୈର୍ ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧିଭିଃ । ଭେଦୈର୍ ଉଦ୍ଧୁରତାଂ ନୀତସ୍ ସଂସାରକୁହକଭ୍ରମଃ
ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମନରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଓ କଳ୍ପନା ଗଢନ୍ତି, ସେଇ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ ଭେଦରେ ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସତାଂ କଥମ୍ ଇଵାସ୍ଥେହ ଜାଯତେ ଜାଲପଞ୍ଜରେ । ବାଲା ଏଵାତ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଫଲଂ ମକୁରବିମ୍ବିତମ୍
ଜାଲର ପିଞ୍ଜରାଭଳି ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କିପରି ଆସକ୍ତି ଧରନ୍ତି? ଶିଶୁମାନେ ମାତ୍ର ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଇହାପି ଵିଦ୍ଯତେ ଯୈଷା ପେଲଵା ସୁଖଭାଵନା । ଆଖୁସ୍ ତନ୍ତୁମ୍ ଇଵାଶେଷଂ କାଲସ୍ ତାମ୍ ଅପି କୃନ୍ତତି
ଏଠି ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦୁର୍ବଳ ସୁଖର ଭାବନା ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ କାଳ, ଏକ ଉଠିଆ ପିଲା ମୂଷା ପରି, ସମସ୍ତ ସୂତାକୁ କାଟିଦିଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଯଦ୍ ଅଯଂ କାଲସ୍ ସକଲଘସ୍ମରଃ । ଗ୍ରସତେ ନ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ମହାବ୍ଧିମ୍ ଇଵ ଵାଡଵଃ
ଏଠି ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଗଳି ଦେଉଥିବା କାଳ ଖାଇନଥାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ, ଯେପରି ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଗ୍ନି ଶୋଷିନେଉଛି, ସେପରି ଗ୍ରସିଯାଏ।
ସମସ୍ତସାମାନ୍ଯତଯା ଭୀମଃ କାଲୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଦୃଶ୍ଯସତ୍ତାମ୍ ଇମାଂ ସର୍ଵାଂ କଵଲୀକର୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ଭୟଙ୍କର ଓ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗିଳିଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
ମହତାମ୍ ଅପି ନୋ ଦେଵଃ ପ୍ରତିପାଲଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । କାଲଃ କଵଲିତାନନ୍ତଵିଶ୍ଵୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମତାଂ ଗତଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାଳରୁ ରକ୍ଷା ପାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗିଳି ନେଇ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି।
ଯୁଗଵତ୍ସରକଲ୍ପାଖ୍ଯୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରକଟତାଂ ଗତଃ । ରୂପୈର୍ ଅଲକ୍ଷ୍ଯରୂପାତ୍ମା ସର୍ଵମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯୁଗ, ବର୍ଷ ଓ କଳ୍ପ ଭଳି ନାମରେ କିଛି ରୂପ ନେଇ, କାଳ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଯେ ରମ୍ଯା ଯେ ଶୁଭାରମ୍ଭାସ୍ ସୁମେରୁଗୁରଵୋ ଽପି ଯେ । କାଲେନ ଵିନିଗୀର୍ଣାସ୍ ତେ କରଭେଣେଵ ପନ୍ନଗାଃ
ଯେମାନେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯେମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଭାରୀ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଗିଳି ନିଆଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଛୋଟ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଗିଳାଯାଏ।
ନିର୍ଦଯଃ କଠିନଃ କ୍ରୂରଃ କର୍କଶଃ କୃପଣୋ ଽଧମଃ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଯଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ କାଲୋ ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଏହି କାଳ ନିଷ୍ଠୁର, କଠୋର, କ୍ରୁର, ଅନ୍ୟାୟୀ, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିମ୍ନ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଏହି କାଳ ଗିଳି ନେଇନାହିଁ।
କାଲଃ କଵଲନୈକାନ୍ତମତିର୍ ଅତ୍ତି ଗିରୀନ୍ ଅପି । ଅନନ୍ତୈର୍ ଅପି ଭୋଗୌଘୈର୍ ନାଯଂ ତୃପ୍ତୋ ମହାଶନଃ
ଗିଳିବାକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା କାଳ ପର୍ବତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଯାଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଭୁଖା କାଳ କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
ହରତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ନାଶଯତି କରୋତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ନିହନ୍ତି ଚ । କାଲସ୍ ସଂସାରନୃତ୍ଯେ ହି ନାନାରୂପୈର୍ ଯଥା ନଟଃ
ଏହି କାଳ ନେଇଯାଏ, ନଶ୍ଟ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଏ ଓ ହତ୍ୟା କରେ। ସଂସାରର ନୃତ୍ୟରେ, ନାଟକ ଅଭିନୟକାରୀ ପରି, କାଳ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଭିନତ୍ତି ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ଥୋ ଭୂତବୀଜାନ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତଯା ଚଞ୍ଚ୍ଵା ଦାଡିମାନି ଯଥା ଶୁକଃ
ଏହା ସଦା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୀଜକୁ ଅବିରତ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏହି ସଂସାରରେ, ଅସତ୍ୟ ଠୁଣ୍ଠିରେ, ଯେପରି ଟିଆ ପକ୍ଷୀ ଦାଡିମ୍ବ ଫଳ ଭାଙ୍ଗି ଖାଏ, ସେପରି।
ଶୁଭାଶୁଭଵିଷାଣାଗ୍ରଵିଲୂନଜନପଲ୍ଲଵଃ । ସ୍ଫୂର୍ଜତି ସ୍ଫୀତଜନତାଜୀଵରାଜୀଵିନୀଗଜଃ
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଶିଙ୍ଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନବ କଳିକାକୁ ଛିଣି ନେଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଵିରିଞ୍ଚମଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବୃହଦ୍ବିଲ୍ଵଫଲଦ୍ରୁମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମକାନନମ୍ ଆଭୋଗି ପରମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶାଳ କାନନ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ବୃକ୍ଷଟି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଅଚଳ ରହିଛି।
ଯାମିନୀଭ୍ରମରୀପୂର୍ଣା ରଚଯନ୍ ଦିନମଞ୍ଜରୀଃ । ଵର୍ଷକଲ୍ପକଲାଵଲ୍ଲୀର୍ ନ କଦାଚନ ଖିଦ୍ଯତେ
ରାତିର ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଭରିଥିବା, ଦିନର ମାଳା ଏବଂ ବର୍ଷା, ଯୁଗର ଲତା ଗଠନ କରୁଥିବା, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଭିଦ୍ଯତେ ନାଵଭଗ୍ନୋ ଽପି ଦଗ୍ଧୋ ଽପି ହି ନ ଦହ୍ଯତେ । ଦୃଶ୍ଯତେ ନାତିଦୃଶ୍ଯୋ ଽପି ଧୂର୍ତଚୂଡାମଣିର୍ ମୁନେ
ଏହା ଭାଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ, ପୋଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳେ ନାହିଁ; ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ମୁନି, ଏହା ଚତୁରମାନଙ୍କର ମୁକୁଟ ମଣି।
ଏକେନୈଵ ନିମେଷେଣ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉତ୍ଥାପଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିନାଶଯତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ମନୋରାଜ୍ଯଵଦ୍ ଆତତଃ
କେବଳ ଏକ ଆଖି ଝପକାରେ, ଏହା ସହଜରେ କିଛିକୁ ଉଠାଏ, ଆଉ କିଛିକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି ସାରାଏ।
ଦୁର୍ଵିଲାସଵିଲାସିନ୍ଯା ଚେଷ୍ଟଯା କଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଯା । ଦର୍ଵ୍ଯେଵ ସୂପକୃତ୍ ସୂପଂ ଜନମ୍ ଆଵର୍ତଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଜଗତର ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଦୃଢ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇ, ଏହା ଲୋକମାନେଂକୁ ଏମିତି ଘୁଞ୍ଚାଏ, ଯେପରି ରନ୍ଧନାଳୟରେ ରନ୍ଧୁନି ଚମଚରେ ସୁପ ଘୁଞ୍ଚାଏ।
ତୃଣଂ ପାଂସୁଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଂ ଚ ସୁମେରୁଂ ପର୍ଣମ୍ ଅର୍ଣଵମ୍ । ଆତ୍ମସ୍ଫାରତଯା ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମସାତ୍କର୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ଘାସ, ଧୂଳି, ମହାଇନ୍ଦ୍ର, ସୁମେରୁ ପର୍ବତ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର — ଏହା ସବୁକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆତ୍ମସାତ କରିବାକୁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
କ୍ରୌର୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ଲୁବ୍ଧତାତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତା । ସର୍ଵଂ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ସର୍ଵମ୍ ଅତ୍ରୈଵ ଚାପଲମ୍
ଏଠିଏ ନିର୍ଦୟତା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଏଠିଏ ଲୋଭ ଦୃଢ଼, ସମସ୍ତ ଅଭାଗ୍ୟ ଏଠିଏ ରହିଛି, ଏଠିଏ ସମସ୍ତ ଅସ୍ଥିରତା ମିଳେ।
ପ୍ରେରଯଂଲ୍ ଲୀଲଯାର୍କେନ୍ଦୂ କ୍ରୀଡତୀହ ନଭସ୍ତଲେ । ନିକ୍ଷିପ୍ତଵୀଟାଯୁଗଲୋ ନିଜେ ବାଲ ଇଵାଙ୍ଗନେ
ଏଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଖେଳିବା ଭଳି ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ନିଜ ଆଙ୍ଗନାରେ ଖେଳୁଥିବା ଶିଶୁ ପରି ଖେଳେ, ଖେଳନା ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ପରି।
ସର୍ଵଭୂତାସ୍ଥିମାଲାଭିର୍ ଆପାଦଵଲିତାକୃତିଃ । ଵିଲସତ୍ଯ୍ ଏଷ କଲ୍ପାନ୍ତେ କାଲଃ କଲ୍ପିତକଲ୍ପନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅସ୍ଥିମାଳାରେ ଶରୀର ଢାକି, ଏହି କାଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାର ସୃଷ୍ଟା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଛି।
ଅସ୍ଯୋଡ୍ଡାମରନୃତ୍ତସ୍ଯ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଽଙ୍ଗଵିନିର୍ଗତୈଃ । ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରେ ମେରୁର୍ ଭୂର୍ଜତ୍ଵଗ୍ ଇଵ ଵାଯୁଭିଃ
କାଳର ଏହି ଉତ୍ସବ ନୃତ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତେ, ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ମେରୁ ପର୍ବତ ଆକାଶରେ କମ୍ପିଉଛି, ଯେପରି ବାୟୁରେ ଭୂର୍ଜପତ୍ର ହଲେ।
ରୁଦ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଽଥ ପିତାମହଃ । ଶୁକ୍ରୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଶ୍ ଚାପି ପୁନର୍ ଏଵ ନ କିଞ୍ଚନ
ଏହି ଏକଟି କେବେ ରୁଦ୍ର ହୁଏ, କେବେ ମହେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ, କେବେ ପିତାମହ ହୁଏ; କେବେ ଶୁକ୍ର ହୁଏ, କେବେ ବୈଶ୍ରବଣ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁଣି କେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଧତ୍ତେ ଽଜସ୍ରୋତ୍ଥିତଧ୍ଵସ୍ତାନ୍ ସର୍ଗାନ୍ ଅମିତଭାସୁରାନ୍ । ଅନ୍ଯାନ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ଯାନ୍ ଵୀଚୀନ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଇଵାତ୍ମନି
ଏହା ନିଜ ଭିତରେ ଅନେକ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ କେବେ କେବେ ନଶ୍ୱର, ଅବିରତ ଉଦୟ ଓ ନାଶ ହେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାଠି ରହିଛି, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି।