ପ୍ରାତସ୍ ତତ୍ର ସଭାସ୍ଥାନେ ମାମ୍ ଅପୃଚ୍ଛଦ୍ ଅସୌ ନୃପଃ । କଥମ୍ ଏଷ ମୁନେ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଇତି ଵିସ୍ମିତଃ
ପରେଦିନ ସକାଳେ, ସଭାଘରେ, ସେ ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ପଚାରିଲେ: 'ମୁନି, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ କିପରି ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଗଲା?'
ଯଥାଵସ୍ତୁ ମଯା ତସ୍ଯ ତତ୍ତଦ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସ ତାଦୃଶଃ । ସଂଶଯୋ ହୃଦଯାନ୍ ନୁନ୍ନୋ ଵାତେନେଵାମ୍ବୁଦୋଦଯଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଯଥାଯଥ ତର୍କ ସହିତ ବୁଝାଇଲି; ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ହୃଦୟରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା, ଯେମିତି ପବନ ମେଘକୁ ଉଡାଇ ଦିଏ ।
ଇତୀଯଂ ରାଘଵାଵିଦ୍ଯା ମହତୀ ଭ୍ରମଦାଯିନୀ । ଅସତ୍ ସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସଚ୍ ଚାସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ବଡ଼ ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟକୁ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଏ ।
କଥମ୍ ଏଵଂ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସତ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଗତଃ । ଭ୍ରମଭାର ଇଵୈଷୋ ଽର୍ଥୋ ନ ମେ ଲଗତି ଚେତସି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିପରି ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ସତ୍ୟ ହୋଇଗଲା? ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ଏକ ଭ୍ରମର ଭାର ଭଳି ଲାଗୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଚିତ୍ତରେ ଏହା ବସିପାରୁନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ଘଟେଷୁ ପଟତା ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଣାଦିଵତ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହା ସବୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଘଡ଼ାରେ ଜଣେ କପଡ଼ା ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି।
ଦୂରଂ ନିକଟଵଦ୍ ଭାତି ମକୁରେ ଽନ୍ତର୍ ଇଵାଚଲଃ । ଚିରଂ ଶୀଘ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଯୂନସ୍ ସେଷ୍ଟେଵ ଯାମିନୀ
ଯାହା ଦୂରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଦର୍ପଣରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି; ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସେଠାରେ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଲାଗେ, ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଯେପରି।
ଅସମ୍ଭଵଂ ସମ୍ଭଵତି ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା । ଅସଚ୍ ଚ ସଦ୍ ଇଵୋଦେତି ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନଭୋଗତିଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ଭବ କଥା ସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ, ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି; ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତାହା ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ପରି।
ସୁସ୍ଥିରଂ ସୁଷ୍ଠୁ ଚଲତି ଭ୍ରମେ ଭୂମିଵିଵର୍ତଵତ୍ । ଅବଲୋ ବଲମ୍ ଆଯାତି ମଦଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଚିତ୍ତଵତ୍
ଯାହା ଦୃଢ଼ ଓ ସ୍ଥିର, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ଭଲ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ଯେପରିକି ଭୂମି ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଅଶକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଆସିଥାଏ, ମଦରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଯେପରି।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତୋ ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତଥାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ନ ସଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍
ମନ ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଭାବନାରେ ରଙ୍ଗାଯିଥାଏ, ସେହିପରି ଭାବକୁ ତାହା ତୁରନ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ନ ଏକଦମ ସତ୍ୟ, ନ ଏକଦମ ଅସତ୍ୟ।
ଯଦୈଵାଭ୍ଯୁଦିତାଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅହନ୍ତାଦିମଯୀ ମୁଧା । ତଦୈଵାନାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତା ଭ୍ରମସ୍ଯାନନ୍ତତୋଦିତା
ଯେବେ ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ, ଅବିବେକରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ — ଏପରି ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଵିପରିଵର୍ତତେ । କ୍ଷଣଃ କଲ୍ପତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି କଲ୍ପଶ୍ ଚ ଭଵତି କ୍ଷଣଃ
ଦେଖାଯିବା ଭାବର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଯୁଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଜନ୍ତୁଃ କାମ୍ ଅଵସ୍ଥାଂ ନ ଵାପତେତ୍ । ବିଭର୍ତି ସିଂହତାମ୍ ଏଣୋ ଵାସନାଵଶତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେ କେଉଁସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ; ମନର ଗଢିଥିବା ଆଦତର ଜୋରରେ, ଏକ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସିଂହର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଯାଏ।
ଵିଷଭ୍ରମମଦାଵିଦ୍ଯାମୋହାହନ୍ତାଦଯସ୍ ସମାଃ । ସର୍ଵେ ଚିତ୍ତଵିପର୍ଯାସାତ୍ ଫଲସମ୍ପତ୍ତିହେତଵଃ
ବିଷ, ଭ୍ରମ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ମୋହ, ଅହଂକାର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଏକେ ପରି; ସବୁ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଫଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କାରଣ ହୁଏ।
କାକତଲୀଯଵଚ୍ ଚେତୋଵାସନାଵଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ସଂଵିଶନ୍ତି ମହାରମ୍ଭା ଵ୍ଯଵହାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍
କାଉଁଠି କାଉଁଠି କଥା ପରି, ମନର ଆଦତର ଶକ୍ତିରେ, ବଡ଼ କାମକାଜ ଓ ଆପସରେ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟବହାର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପଜିଥାଏ।
ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରାକ୍ ପକ୍କଣେ ରାଜ୍ଞଃ କସ୍ଯଚିଲ୍ ଲଵଣସ୍ଯ ଯତ୍ । ପ୍ରତିଭାତଂ ତଦ୍ ଏତସ୍ଯ ସଦ୍ ଵାସଦ୍ ଵା ମନୋଗତମ୍
ଯେଉଁ ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଯେପରିକି କୌଣସି ରାଜାଙ୍କର ଲୁଣ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେହି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହା ମନରେ ଆସେ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ।
ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କ୍ରିଯାଂ ଚେତଃକୃତାଂ ଯଥା । ତଥା କୃତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକୃତାମ୍ ଇତି ସ୍ମରତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ମନେ ଯେପରି ନିଜେ କରିଥିବା ବଡ଼ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମୃତିକୁ ଶିକାର କରେ, ସେପରି କେତେକ କାମ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କରିଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଏ।
ତଥାପ୍ଯ୍ ଅଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଅସ୍ମି ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଇତି ଵେତ୍ତି ହି । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦେଶାନ୍ତରଗମଶ୍ ଚାକୃତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଏଭଳି, କେହି ଭାବେ—‘ମୁଁ ଖାଇନାହିଁ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ଖାଇଛି’—ଏମିତି ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବାର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଯଦିଓ ସେଠାକୁ ଯାଇନଥିବା।
ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସକ୍ତଗ୍ରାମଵ୍ଯଵହାରୋ ଽଯମ୍ ଈଦୃଶଃ । ପ୍ରତିଭାସାଗତସ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ପୂର୍ଵକଥା ଯଥା
ଏହି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସ ଗ୍ରାମ ସହିତ ଥିବା ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି—ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ, ପୂର୍ବ ଦିନର କଥା ଯେପରି।
ଅଥ ଵା ଲଵଣେନାଶୁ ଦୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ । ସ ଏଵ ସଂଵିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସଚେତସଃ
କିମ୍ବା, ଲବଣଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭ୍ରମ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏବେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସଙ୍କର ଚେତନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସସଂଵିଦ୍ ଵାରୂଢା ପାର୍ଥିଵଚେତସି । ଯଥା ବହୂନାଂ ସଦୃଶଂ ଵଚନଂ ନାମ ଚାନନମ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ମୁହଁ ଏକାପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ସ୍ଵପ୍ନୋ ଽପି ଭଵତି କାଲୋ ଦେଶଃ କ୍ରିଯାପି ଚ । ଵ୍ଯଵହାରଗତେସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯାସ୍ ସତ୍ତାସ୍ତି ପ୍ରତିଭାସତଃ
ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଏ; ଏହିପରି ଚଳାଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ।
ସତ୍ତା ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ନାନ୍ଯା ସଂଵେଦନାଦ୍ ଋତେ । ସଂଵେଦନେ ଽନ୍ତର୍ ଆଭାତି ଵିଚିତ୍ରା ସର୍ଗସନ୍ତତିଃ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵିଷ୍ଯତ୍ସ୍ଥା ତରୁବୀଜେ ତରୁର୍ ଯଥା । ତସ୍ଯାସ୍ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଗଛ ତାହାର ବୀଜରେ ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ରୂପରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନ ସତ୍ ନ ଅସତ୍ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି।
ସତ୍ ସଦ୍ ଏଵ ହି ସଂଵିତ୍ତେର୍ ଅସଂଵିତ୍ତେର୍ ନ ସନ୍ମଯମ୍ । ନାଵିଦ୍ଯା ଵିଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତୈଲାଦି ସିକତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ସଚେତନତାରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ଅଛି; ଅଚେତନତାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେପରି ସିଲିରେ ତେଲ ନଥାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନ କେବେ ମିଳେନି।
ହେମ୍ନଃ କିଂ କଟୁକତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଧେମତାଂ ଵିନା । ଅଵିଦ୍ଯଯାତ୍ମନୋ ଽଚ୍ଛସ୍ଯ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ସୁନା କେବେ ତିତିକା ହେବ କି? ଏହା ସୁନା ନୁହେଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଜ୍ଞାନ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ହୋଇପାରେନି।
ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସଦୃଶାନାଂ ଯସ୍ ସ ସ୍ଫୁଟସ୍ ସୋ ଽନୁଭୂତିଦଃ । ଜତୁକାଷ୍ଠାଦିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯସ୍ ସ ନୋ ସମଯୋର୍ ଅତଃ
ଏକ ପ୍ରକୃତିର ବସ୍ତୁମାନେ ସହଜରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲାକଡ଼ି ଓ ଦେଉଳି ପରି ଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତିର ବସ୍ତୁମାନେ ଏମିତି ନୁହଁନ୍ତି, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ନାନ୍ଯୋଽନ୍ଯାନୁଭଵାତ୍ମାସୌ ତଦ୍ ଏକାସ୍ପଦମାତ୍ରକମ୍ । ପରମାର୍ଥମଯଂ ସର୍ଵଂ ଯଦା ତେନୋପଲାଦଯଃ
କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେନି; ସବୁଠି ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ଅଛି। ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ସତ୍ୟର ଗଠନ, ଏହିଠାରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଚିତା ସମଭିଚେତ୍ଯନ୍ତେ ସମ୍ବନ୍ଧଵଶତସ୍ ସମାତ୍ । ଯଦା ଚିନ୍ମାତ୍ରସନ୍ମାତ୍ରମଯାସ୍ ସର୍ଵେ ଜଗଦ୍ଗତାଃ
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପର୍କର ଶକ୍ତିରେ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ବସ୍ତୁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଏକତାରେ ରହିଥାନ୍ତି।
ଭାଵାସ୍ ତଦା ଵିଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ମିଥସ୍ ସ୍ଵାନୁଭଵସ୍ଥିତୌ । ନ ସମ୍ଭଵତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଵିଷମାଣାଂ ନିରନ୍ତରଃ
ତାପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ନିଜ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଲଗା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଗାତାର ସମ୍ପର୍କ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ପରସ୍ପରସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍ ଵିନାନୁଭଵନଂ ମିଥଃ । ସଦୃଶେ ସଦୃଶଂ ଵସ୍ତୁ କ୍ଷଣାଦ୍ ଗତ୍ଵୈକତାମ୍ ଅଲମ୍
ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଛାଡ଼ିଲେ, ଏକାପେକା ଅନ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ସଦୃଶ ବସ୍ତୁମାନେ ମିଳିଲେ, ତୁରନ୍ତ ଏକତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।