ଉଵାଚ ସୋଦ୍ବାଷ୍ପଵିଲୋଚନାଥ ଗ୍ରାମସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ପୁକ୍କସଘୋଷନାମା । ଇହାଭଵତ୍ ପୁକ୍କସକଃ ପତିର୍ ମେ ବଭୂଵ ତସ୍ଯେନ୍ଦୁସମା ସୁତୈକା
ସେ ଜଣାଣୀ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କହିଲେ: 'ଏହି ଗ୍ରାମର ନାମ ପୁକ୍କସ ଗୋଷ୍ଠୀ। ଏଠି ମୋ ସ୍ୱାମୀ ପୁକ୍କସ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଝିଅ ଥିଲେ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ସା ଦୈଵଯୋଗାତ୍ ପତିମ୍ ଇନ୍ଦୁତୁଲ୍ଯମ୍ ଇହାଗତଂ ଦୈଵଵଶେନ ଭୂପମ୍ । ଶୂନ୍ଯେ ଵିଶୀର୍ଣଂ ମଧୁକୁମ୍ଭମ୍ ଆପ ଵନେ ଵରାକୀ କରଭୀ ଯଥୈକା
ଭାଗ୍ୟର ଚାଲିରେ ସେ ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପାଇଲେ, ଏକ ରାଜା ଯିଏ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକା ଘୁଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖିନୀ ହାତିଣୀ ଯେପରି ଖାଲି ଏବଂ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମଧୁର ଘଡ଼ାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସେଠି ସେ ଏକା ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
ସା ତେନ ସାର୍ଧଂ ସୁଚିରଂ ସୁଖାନି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରସୂତା ତନଯାଂ ସୁତାଂଶ୍ ଚ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗତା କାନନକୋଟରେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତୁମ୍ବୀଲତା ପାଦପସଂଵୃତେଵ
ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ଜଣେ ଝିଅ ଓ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଗହ୍ୱରରେ ଗଛର ଛାୟାରେ ବଢ଼ିଥିବା ତୁମ୍ବୀଲତା ପରି ସେ ଏଠାରେ ବୟସ୍କ ହେଲେ।
କେନଚିତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଥ କାଲେନ ଗ୍ରାମକେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜନେଶ୍ଵର । ଅଵୃଷ୍ଟିଦୁଃଖମ୍ ଅଭଵଦ୍ ଭୀଷଣଂ ଭଗ୍ନମାନଵମ୍
କିଛି ସମୟ ପରେ, ହେ ଲୋକନାଥ, ସେଇ ଗାଁରେ ଭୟଙ୍କର ଅବର୍ଷା ଦୁଃଖ ଆସିଲା, ଯାହା ଗାଁବାସୀଙ୍କର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
ମହତାନେନ ଦୁଃଖେନ ସର୍ଵେ ତେ ଗ୍ରାମକାଜ୍ ଜନାଃ । ଵିନିର୍ଗତ୍ଯ ଗତା ଦୂରଂ ତତ୍ର ପଞ୍ଚତ୍ଵମ୍ ଆଗତାଃ
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଗାଁବାସୀ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ତେନେମା ଦୁଃଖଭାଗିନ୍ଯଶ୍ ଶୂନ୍ଯା ଵଯମ୍ ଇହ ପ୍ରଭୋ । ଶୋଚ୍ଯାଶ୍ ଶୋଚାମ ଉଦ୍ବାଷ୍ପମ୍ ଆଚାନ୍ତେକ୍ଷଣଵାରଯଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଏଠାରେ ରହି ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହେଉଛୁ; ଆମେ ଦୟନୀୟ, ଆମେ କନ୍ଦୁଛୁ, ଆମର ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯାଙ୍ଗନାଵକ୍ତ୍ରାଦ୍ ରାଜା ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଗତଃ । ମନ୍ତ୍ରିଣାଂ ମୁଖମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ଚିତ୍ରାର୍ପିତ ଇଵାଭଵତ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କର ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ମନେ ହେଲା ଯେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଭୂଯୋ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ତଦ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ବଭୂଵାଶ୍ଚର୍ଯଵାନ୍ ଅତି
ସେ ପୁଣିପୁଣି ସେଠି ଘଟିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ପଚାରିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଆଉ ବଢ଼ିଗଲା।
ତେଷାଂ ସମୁଚିତୈର୍ ମାନସମ୍ମାନୈର୍ ଦୁଃଖସଙ୍କ୍ଷଯମ୍ । କୃତ୍ଵା କରୁଣଯାଵିଦ୍ଧୋ ଦୃଷ୍ଟଲୋକପରାଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନସିକ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ କମାଇଦେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତ୍ର ଚିରଂ କାଲଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ନିଯତେର୍ ଗତୀଃ । ଆଜଗାମ ପୁରଂ ପୌରୈର୍ ଵନ୍ଦିତଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ଚ
ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଉପରେ ଭାବିଲା ପରେ, ସେ ସହରକୁ ଫେରିଲେ । ସେଠାର ଲୋକମାନେ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ଏବଂ ସେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ପ୍ରାତସ୍ ତତ୍ର ସଭାସ୍ଥାନେ ମାମ୍ ଅପୃଚ୍ଛଦ୍ ଅସୌ ନୃପଃ । କଥମ୍ ଏଷ ମୁନେ ସ୍ଵପ୍ନଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଇତି ଵିସ୍ମିତଃ
ପରେଦିନ ସକାଳେ, ସଭାଘରେ, ସେ ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ମୋତେ ପଚାରିଲେ: 'ମୁନି, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ କିପରି ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଗଲା?'
ଯଥାଵସ୍ତୁ ମଯା ତସ୍ଯ ତତ୍ତଦ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ସ ତାଦୃଶଃ । ସଂଶଯୋ ହୃଦଯାନ୍ ନୁନ୍ନୋ ଵାତେନେଵାମ୍ବୁଦୋଦଯଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଯଥାଯଥ ତର୍କ ସହିତ ବୁଝାଇଲି; ତାଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ହୃଦୟରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା, ଯେମିତି ପବନ ମେଘକୁ ଉଡାଇ ଦିଏ ।
ଇତୀଯଂ ରାଘଵାଵିଦ୍ଯା ମହତୀ ଭ୍ରମଦାଯିନୀ । ଅସତ୍ ସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସଚ୍ ଚାସତ୍ତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ବଡ଼ ଅଜ୍ଞାନ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟକୁ ତୁରନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଏ ।
କଥମ୍ ଏଵଂ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସତ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଗତଃ । ଭ୍ରମଭାର ଇଵୈଷୋ ଽର୍ଥୋ ନ ମେ ଲଗତି ଚେତସି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିପରି ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ସତ୍ୟ ହୋଇଗଲା? ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ଏକ ଭ୍ରମର ଭାର ଭଳି ଲାଗୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଚିତ୍ତରେ ଏହା ବସିପାରୁନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଏତଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ଘଟେଷୁ ପଟତା ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଣାଦିଵତ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହା ସବୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଘଡ଼ାରେ ଜଣେ କପଡ଼ା ଦେଖିବା କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି।
ଦୂରଂ ନିକଟଵଦ୍ ଭାତି ମକୁରେ ଽନ୍ତର୍ ଇଵାଚଲଃ । ଚିରଂ ଶୀଘ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଯୂନସ୍ ସେଷ୍ଟେଵ ଯାମିନୀ
ଯାହା ଦୂରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଦର୍ପଣରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି; ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସେଠାରେ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଲାଗେ, ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୁବକଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଯେପରି।
ଅସମ୍ଭଵଂ ସମ୍ଭଵତି ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵମରଣଂ ଯଥା । ଅସଚ୍ ଚ ସଦ୍ ଇଵୋଦେତି ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ନଭୋଗତିଃ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସମ୍ଭବ କଥା ସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ, ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି; ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ତାହା ଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବା ପରି।
ସୁସ୍ଥିରଂ ସୁଷ୍ଠୁ ଚଲତି ଭ୍ରମେ ଭୂମିଵିଵର୍ତଵତ୍ । ଅବଲୋ ବଲମ୍ ଆଯାତି ମଦଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଚିତ୍ତଵତ୍
ଯାହା ଦୃଢ଼ ଓ ସ୍ଥିର, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ଭଲ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ, ଯେପରିକି ଭୂମି ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଅଶକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଆସିଥାଏ, ମଦରେ ଭ୍ରମିତ ମନ ଯେପରି।
ଵାସନାଵଲିତଂ ଚେତୋ ଯଦ୍ ଯଥା ଭାଵଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତତ୍ ତଥାନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ନ ସଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍
ମନ ଯେଉଁଠାରେ ଯେପରି ଭାବନାରେ ରଙ୍ଗାଯିଥାଏ, ସେହିପରି ଭାବକୁ ତାହା ତୁରନ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ନ ଏକଦମ ସତ୍ୟ, ନ ଏକଦମ ଅସତ୍ୟ।
ଯଦୈଵାଭ୍ଯୁଦିତାଵିଦ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅହନ୍ତାଦିମଯୀ ମୁଧା । ତଦୈଵାନାଦିମଧ୍ଯାନ୍ତା ଭ୍ରମସ୍ଯାନନ୍ତତୋଦିତା
ଯେବେ ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ, ଅବିବେକରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଇ ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ — ଏପରି ଅନନ୍ତ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଵିପରିଵର୍ତତେ । କ୍ଷଣଃ କଲ୍ପତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି କଲ୍ପଶ୍ ଚ ଭଵତି କ୍ଷଣଃ
ଦେଖାଯିବା ଭାବର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ଯୁଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଵିପର୍ଯସ୍ତମତିର୍ ଜନ୍ତୁଃ କାମ୍ ଅଵସ୍ଥାଂ ନ ଵାପତେତ୍ । ବିଭର୍ତି ସିଂହତାମ୍ ଏଣୋ ଵାସନାଵଶତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ସେ କେଉଁସି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ; ମନର ଗଢିଥିବା ଆଦତର ଜୋରରେ, ଏକ ହରିଣ ମଧ୍ୟ ସିଂହର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଯାଏ।
ଵିଷଭ୍ରମମଦାଵିଦ୍ଯାମୋହାହନ୍ତାଦଯସ୍ ସମାଃ । ସର୍ଵେ ଚିତ୍ତଵିପର୍ଯାସାତ୍ ଫଲସମ୍ପତ୍ତିହେତଵଃ
ବିଷ, ଭ୍ରମ, ମଦ, ଅଜ୍ଞାନ, ମୋହ, ଅହଂକାର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଏକେ ପରି; ସବୁ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଫଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର କାରଣ ହୁଏ।
କାକତଲୀଯଵଚ୍ ଚେତୋଵାସନାଵଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ସଂଵିଶନ୍ତି ମହାରମ୍ଭା ଵ୍ଯଵହାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍
କାଉଁଠି କାଉଁଠି କଥା ପରି, ମନର ଆଦତର ଶକ୍ତିରେ, ବଡ଼ କାମକାଜ ଓ ଆପସରେ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟବହାର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପଜିଥାଏ।
ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରାକ୍ ପକ୍କଣେ ରାଜ୍ଞଃ କସ୍ଯଚିଲ୍ ଲଵଣସ୍ଯ ଯତ୍ । ପ୍ରତିଭାତଂ ତଦ୍ ଏତସ୍ଯ ସଦ୍ ଵାସଦ୍ ଵା ମନୋଗତମ୍
ଯେଉଁ ଘଟଣା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିଲା, ଯେପରିକି କୌଣସି ରାଜାଙ୍କର ଲୁଣ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେହି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହା ମନରେ ଆସେ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ।
ଵିସ୍ମରତ୍ଯ୍ ଅପି ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଂ କ୍ରିଯାଂ ଚେତଃକୃତାଂ ଯଥା । ତଥା କୃତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକୃତାମ୍ ଇତି ସ୍ମରତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ମନେ ଯେପରି ନିଜେ କରିଥିବା ବଡ଼ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମୃତିକୁ ଶିକାର କରେ, ସେପରି କେତେକ କାମ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କରିଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଏ।
ତଥାପ୍ଯ୍ ଅଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଅସ୍ମି ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଇତି ଵେତ୍ତି ହି । ସ୍ଵପ୍ନେ ଦେଶାନ୍ତରଗମଶ୍ ଚାକୃତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ
ଏଭଳି, କେହି ଭାବେ—‘ମୁଁ ଖାଇନାହିଁ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ଖାଇଛି’—ଏମିତି ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବାର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଯଦିଓ ସେଠାକୁ ଯାଇନଥିବା।
ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସକ୍ତଗ୍ରାମଵ୍ଯଵହାରୋ ଽଯମ୍ ଈଦୃଶଃ । ପ୍ରତିଭାସାଗତସ୍ ତସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ପୂର୍ଵକଥା ଯଥା
ଏହି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସ ଗ୍ରାମ ସହିତ ଥିବା ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି—ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ, ପୂର୍ବ ଦିନର କଥା ଯେପରି।
ଅଥ ଵା ଲଵଣେନାଶୁ ଦୃଷ୍ଟୋ ଯସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ । ସ ଏଵ ସଂଵିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସଚେତସଃ
କିମ୍ବା, ଲବଣଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭ୍ରମ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏବେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସଙ୍କର ଚେତନାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଵିନ୍ଧ୍ଯପୁକ୍କସସଂଵିଦ୍ ଵାରୂଢା ପାର୍ଥିଵଚେତସି । ଯଥା ବହୂନାଂ ସଦୃଶଂ ଵଚନଂ ନାମ ଚାନନମ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପୁକ୍କସଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ମୁହଁ ଏକାପରି ଦେଖାଯାଏ।