ଆଦର୍ଶନଗରାକାରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାମ୍ବୁଭାସ୍ଵରେ । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଵିଭ୍ରମାଭାସେ ସର୍ଗେ ଽସ୍ମିନ୍ କେଵ ସତ୍ଯତା
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ନଗର, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଜଳର ଚମକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି; ଏଠାରେ କେଉଁଠି ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସତ୍ୟତା ଅଛି?
ମାଯାଚୂର୍ଣପରିକ୍ଷେପାଦ୍ ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପୁରଭ୍ରମଃ । ତଥା ସଂଵିଦି ସଂସାରସ୍ ସାରୋ ଽସାରଶ୍ ଚ ଭାସତେ
ଯେପରି ମାୟାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶରେ ଏକ ନଗରର ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ ସଂସାରର ସାର ଓ ଅସାର ଦୁଇଁଟି ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଯାଵଦ୍ ଵିଚାରଦହନେନ ସମୂଲଦାହଂ ଦଗ୍ଧା ନ ଜର୍ଜରଲତେଵ ବଲାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯା । ଶାଖାପ୍ରତାନଗହନା ଗହନାନି ତାଵନ୍ ନାନାଵିଧାନି ସୁଖଦୁଃଖଵନାନି ସୂତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚାରର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟାର ଶାଖା ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମୂଳସହିତ ପୁରା ଜଳି ଯାଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ମାଣ କରି ନିଜେ ନିଜେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ।
ହେମୋର୍ମିକାଦିଵନ୍ ମିଥ୍ଯା କଚିତାଯାଃ କ୍ଷଯୋନ୍ମୁଖମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଅହନ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଶ୍ ଶୃଣୁ ରାଘଵ କୀଦୃଶମ୍
ରାଘବ, ଶୁଣ, ସୁନାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଭ୍ରମରେ ଗଠିତ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା କିପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ କିପରି ଦୂରେଇଯାଏ।
ଲଵଣୋ ଽସୌ ମହୀପାଲସ୍ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା ଭ୍ରମମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦିଵସେ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ ତାଂ ମହାଟଵୀମ୍
ସେ ରାଜା ଲବଣ, ଏପରି ଭ୍ରମ ଦେଖିବା ପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ସେ ମହାଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।
ଯତ୍ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ମଯା ଦୁଃଖମ୍ ଅରଣ୍ଯାନୀଂ ସ୍ମରାମି ତାମ୍ । ଚିତ୍ତାଦର୍ଶଗତା ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ କଦାଚିଲ୍ ଲଭ୍ଯତେ ଚ ସା
ମୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପକାଏ; ଏହା କେବେ କେବେ ମନର ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଚିଵୈସ୍ ସ ଯଯୌ ଦକ୍ଷିଣାପଥମ୍ । ପୁନର୍ ଦିଗ୍ଵିଜଯାଯୈଵ ପ୍ରାପ ଵିନ୍ଧ୍ଯମହୀଧରମ୍
ଏପରି ନିଷ୍ଚୟ କରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଲା; ପୁନି ବିଜୟ ପାଇଁ ଯାଇ, ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
ପୂର୍ଵଦକ୍ଷିଣପାଶ୍ଚାତ୍ଯମହାର୍ଣଵତଟସ୍ଥଲୀମ୍ । ବଭ୍ରାମ କୌତୁକାତ୍ ସର୍ଵାଂ ଵ୍ଯୋମଵୀଥୀମ୍ ଇଵୋଷ୍ଣରୁକ୍
ସେ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ତଟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ଯେପରି ଉଷ୍ଣ ରବି ଆକାଶରେ ତାହାର ପଥରେ ଚାଲେ।
ଅଥୈକସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଦେଶେ ତାଂ ଭିତ୍ତାଵ୍ ଇଵ ପୁରୋଗତାମ୍ । ଦଦର୍ଶୋଗ୍ରାମ୍ ଅରଣ୍ଯାନୀଂ ପରଲୋକମହୀମ୍ ଇଵ
ତାପରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଦେଉଳ ଭିତି ପରି, ଯେପରି ପରଲୋକର ଭୂମି।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିହରଂସ୍ ତାଂସ୍ ତାନ୍ ଵୃତ୍ତାନ୍ତାନ୍ ସକଲାନ୍ ଅପି । ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଦୃଷ୍ଟଵାଂଶ୍ ଚୈଵ ଜ୍ଞାତଵାଂଶ୍ ଚ ଵିସିସ୍ମଯେ
ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଘୁଞ୍ଚି, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣାଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ ଓ ଜାଣିଲେ, ଏବଂ ଏହାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ତାନ୍ ପରିଜ୍ଞାତଵାଂଶ୍ ଚାସୀଦ୍ ଵ୍ଯାଧାନ୍ ପୁକ୍କସଜାନ୍ ପୁରଃ । ଵିସ୍ମଯାକୁଲଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭୂଯୋ ବଭ୍ରାମ ସମ୍ଭ୍ରମୀ
ସେ ଏହି ଶିକାରୀ ଓ ପୁକ୍କସ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଠିଥିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଥିବା ମନରେ ସେ ଆଉ ଭିତିଭିତି ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ଅଥ ପ୍ରାପ ମହାଟଵ୍ଯାଃ ପର୍ଯନ୍ତେ ଧୂମଧୂସରମ୍ । ତମ୍ ଏଵ ଗ୍ରାମକଂ ଯସ୍ମିନ୍ ସୋ ଽଭଵତ୍ ପୁଷ୍ଟପୁକ୍କସଃ
ତାପରେ ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲର ଧୂଆଁ ଧୂଳିରେ ଧୂସର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏହି ଗ୍ରାମକୁ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ପୂର୍ବରୁ ପୁଷ୍ଟ ପୁକ୍କସ ଥିଲା।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯଜ୍ ଜନାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତାଂସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ ତାସ୍ ତାଃ କୁଟୀରିକାଃ । ତାନ୍ ଆରାମାଞ୍ ଜଲାଧାରାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତାଂଶ୍ ଚ ଵସୁଧାତଟାନ୍
ସେଠାରେ ସେ ଏହି ଲୋକମାନେ, ଏହି ଜଣେ ଜଣେ ଜନନୀମାନେ, ଏହି ଛୋଟ ଘରମାନେ, ଏହି ଉଦ୍ୟାନ, ଝରଣା ଓ ଏହି ଜମି ଅଞ୍ଚଳମାନେକୁ ଦେଖିଲା।
ତଂ ଚାକାଣ୍ଡପରିଭ୍ରଂଶଂ ତାନ୍ ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ ତାନ୍ ଵୃତିଵ୍ରଜାନ୍ । ତାଂସ୍ ତଥୈଵ ସମୁଦ୍ଦେଶାଂସ୍ ତଦ୍ଵୃତ୍ତାନ୍ତୈକଲାଞ୍ଛିତାନ୍
ସେ ଅକାଳ ନଷ୍ଟ ଦେଖିଲା, ଏହି ଗଛମାନେ, ଏହି ଗୋବାଳିମାନେ, ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ଚିହ୍ନ ରହିଛି।
ଅନ୍ଯାସୁ ଵୃଦ୍ଧାସୁ ସବାଷ୍ପନେତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଆର୍ତ୍ଯାଭିଯୁକ୍ତାସୁ ଚ ଵର୍ଣଯନ୍ତୀ । ଅକାଲକାନ୍ତାରଵିଶୀର୍ଣବନ୍ଧୁଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯାନି ସଖୀ ସଖୀଷୁ
ଅନ୍ୟ ଜାଗାରେ, ବୃଦ୍ଧ ଜଣନୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଜଣେ ସଖୀ ଅନ୍ୟ ସଖୀଙ୍କୁ ଅକାଳରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଵୃଦ୍ଧା ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋଜ୍ଜ୍ଵଲବାଷ୍ପାନେତ୍ର କନ୍ଥାଵୃତା ଶୁଷ୍କକୁଚା କୃଶାଙ୍ଗୀ । ଅଵଗ୍ରହୋଗ୍ରାଶନିଦଗ୍ଧଦେଶେ ତତ୍ରାନ୍ତରାନ୍ତା ପରିରୋଦିତୀଯମ୍
ବୟସ୍କ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଚମକୁଛି, ଗଳା ଅଟକିଯାଇଛି, ଅସୁକା ଅଂଶ ଶୁଷ୍କ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ—ତିନି ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସେ ମଧ୍ୟରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି।
ହା ପୁତ୍ର ପୁତ୍ରାଵୃତସର୍ଵଗାତ୍ର ଦିନତ୍ରଯାଭୋଜନଜର୍ଜରାଙ୍ଗ । କୃତ୍ତେଶୁନା ଚର୍ମଣି ଜୀର୍ଣଦେହାତ୍ କଥଂ କ୍ଵ ମୁକ୍ତା ଭଵତାସଵସ୍ ତେ
ହା ପୁଅ! ତୁମେ ମୃତ, ମୋ ଶରୀର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଘାଉ ଲାଗିଛି, ତିନି ଦିନ ଖାଇନଥିବାରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି; ତୁମର କଟା ଶରୀରରୁ କେମିତି, କେଉଁଠି, ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା?
ତାଲୀଲତାଲମ୍ବନମ୍ ଅମ୍ବୁଦାର୍ଦ୍ରଦନ୍ତାନ୍ତରସ୍ଥାରୁଣସତ୍ଫଲସ୍ଯ । ସ୍ମରାମି ଗୁଞ୍ଜାଫଲଦାମହେତୋଃ ପୁରସ୍ ସ୍ଵଵଧ୍ଵା ରସହାସିନସ୍ ତେ
ମୁଁ ମନେ ପକାଉଛି ଗୁଞ୍ଜା ଫଳର ମାଳା, ତୁମେ ତୁମ ଜୀବନ ସାଥୀ ସହ ମିଠା ହସ ହସୁଥିଲା, ତୁମର ଭିଜା ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ପକା ଫଳ ଧରିଥିଲା, ଏବଂ ତାଳ ଗଛରେ ଝୁଲୁଥିଲା।
କଦମ୍ବଜମ୍ବୀରଲଵଙ୍ଗଗୁଞ୍ଜକୁଞ୍ଜାନ୍ତର୍ ଅତ୍ରସ୍ତତରତ୍ତରକ୍ଷୋଃ । ପଶ୍ଯାମି ପୁତ୍ରସ୍ଯ କଦା ନୁ ଭୂଯୋ ଭଯଙ୍କରାଣ୍ଯ୍ ଆପ୍ଲୁତିଵଲ୍ଗିତାନି
କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବିରା, ଲବଙ୍ଗ, ଗୁଞ୍ଜା ଗଛର ଝୁପୁଡିରେ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟ ପଶୁ ଘୁରୁଥିବା, ମୁଁ କେବେ ପୁନି ମୋ ପୁଅଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ଦୌଡ଼ ଓ ଲାଫ ଦେଖିପାରିବି?
ନ ତାନି ତାମ୍ବୂଲଵିଲାସିନୀନାଂ ମୁଖେଷୁ ଶୋଭଲଲିତାନି ସନ୍ତି । ତମାଲନୀଲେ ଚିବୁକୈକଦେଶେ ସୁତସ୍ଯ ଯାନ୍ଯ୍ ଆସ୍ଯଗତାମିଷସ୍ଯ
ସେ ମନୋହର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ତାମ୍ବୁଳ ଚବାଇବାକୁ ଭଲପାଉଥିବା ଜନନୀମାନଙ୍କର ମୁହଁରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ; ସେଗୁଡିକ ମୋ ପୁଅର ନୀଳ ଗାଳରେ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଖାଇଥିବା ମାଂସର ଚିହ୍ନ ରହିଯାଇଥିଲା।
ସୁତାପି ନୀତା ସହ ତେନ ଭର୍ତ୍ରା ଯମେନ ଯାସ୍ଯା ଯମୁନା ସମାନା । ତମାଲଵଲ୍ଲୀ ସହପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛା ସମୀରଣେନେଵ ଵନେଚରେଣ
ମୋ ଝିଅକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପତି ନେଇଯାଇଛି, ଏବଂ ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବେ; ଯେପରି ଯମୁନା ନଦୀ ଯମୁନା ସାଗର ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ବନରେ ଫୁଲ ଗୁଛ ନେଇ ହାଲୁକା ପବନ ଚଲିଯାଏ।
ହା ପୁତ୍ରି ଗୁଞ୍ଜାଫଲଦାମହାରେ ସମୁନ୍ନତାଭୋଗପଯୋଧରାଙ୍ଗି । ଵାତୋଲ୍ଲସତ୍କଜ୍ଜଲନୀଲଵର୍ଣେ ପର୍ଣାମ୍ବରେ ଽବାଧରଜେ ଽମ୍ବୁଦନ୍ତେ
ହା ଝିଅ, ଗୁଞ୍ଜା ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଉତ୍ତଳ ଏବଂ ଭରିପୁରା ଅଂଶ ଥିବା, ପତ୍ରର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ନୀଳ ଜଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମେଘର କୂଳରେ ଧୂଳିର ଚିନ୍ତା ନଥିବା।
ହା ରାଜପୁତ୍ରେନ୍ଦୁସମାନ କାନ୍ତ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଵିଲାସିନୀସ୍ ତାଃ । ରତିଂ ପ୍ରଯାତୋ ଽସି ମମାତ୍ମଜାଯାଂ ନ ସାପି ତେ ସୁସ୍ଥିରତାମ୍ ଉପେତା
ହା ରାଜପୁତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃପୁରର ମନୋହର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇ, ମୋ ଝିଅ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଖୋଜିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ତୋତେ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସୁଖ ମିଳିଲାନାହିଁ।
ସଂସାରନଦ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵତରଙ୍ଗଭଙ୍ଗୈଃ କ୍ରିଯାଵିଲାସୈର୍ ଵିହିତୋପହାସୈଃ । କିଂ ନାମ ତୁଚ୍ଛଂ ନ କୃତଂ ନୃପୋ ଽସୌ ଯଦ୍ ଯୋଜିତଃ ପୁକ୍କସକନ୍ଯକାଯାମ୍
ସଂସାର ନଦୀର ନିଜ ତରଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ଓ କ୍ରିୟାର ଖେଳା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଉପହାସ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତରେ ସେ ରାଜା, ଯିଏ ପୁକ୍କସ ଜନ୍ୟାର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିଲେ, କେଉଁ ନିର୍ଥକ କାମ କରିନାହିଁ?
ସା ତ୍ରସ୍ତସାରଙ୍ଗସମାନନେତ୍ରା ସ ତୃପ୍ତଶାର୍ଦୂଲସମାନଵୀର୍ଯଃ । ଉଭୌ ଗତାଵ୍ ଏକପଦେନ ନାଶମ୍ ଆଶା ସହାର୍ଥେନ ଯଥା ଚ ହେମ
ସେ ଝିଅ, ଯାହାର ଚକ୍ଷୁ ଭୟଭିତ ହରିଣୀର ଦୃଷ୍ଟି ପରି, ଏବଂ ସେ ପୁରୁଷ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ତୃପ୍ତ ଶିଂହ ପରି, ଦୁଇଜଣେ ଏକ ସହିତ ଏକ ପଦେ ନାଶକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ଆଶା ଓ ଧନ ସୁନା ପରି ହେବାରୁ ହରାଯାଏ।
ମୃତେଶ୍ଵରାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମିତାତ୍ମଜାସ୍ମି ଦୁର୍ଦେଶଯାତାସ୍ମି ଚ ଦୁର୍ଗତାସ୍ମି । ଦୁର୍ଜାତଜାତାସ୍ମି ମହାପଦାସ୍ମି ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ଵଯଂ ଵୋନ୍ନମିତାପଦାସ୍ମି
ମୁଁ ମୃତ ଶ୍ୱାମୀର ଜନ୍ୟା, ମୋ ଶିଶୁମାନେ ଅନ୍ଧାରେ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅଜଣା ଦେଶକୁ ଯାଇଛି, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ନିମ୍ନ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏବଂ ମୁଁ ନିଜ ଅପମାନର ସାକ୍ଷୀ ହେବାରୁ ନିଜେ ଦେଖୁଛି।
ନୀଚାଵମାନପ୍ରଭଵସ୍ଯ ମନ୍ଯୋଃ କ୍ଷୁଧାଵସନ୍ନସ୍ଯ କଲତ୍ରକସ୍ଯ । ଶୋକସ୍ଯ ଵେଗାଦ୍ ଅନିଵାର୍ଯଵୃତ୍ତେର୍ ନାର୍ଯସ୍ ସଦୈକାଯତନଂ ଵିନାଥାଃ
ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ନିଚ୍ଛି, ଭୋକରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ପରିବାର ଭାରରେ ଦବି, ଦୁଃଖର ତୀବ୍ର ଝଟକାରେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାପାଇ, ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ନାରୀମାନେ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ସହାୟ ନାହିଁ।
ଦୈଵୋପତପ୍ତସ୍ଯ ଵିବାନ୍ଧଵସ୍ଯ ମୂଢସ୍ଯ ରୂଢସ୍ଯ ମହାଧିଭୂମୌ । ଯତ୍ ପ୍ରାଣନଂ ତନ୍ ମରଣଂ ମହାପଦ୍ ଯା ସ୍ଯାନ୍ ମୃତିର୍ ଜୀଵିତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ତତ୍
ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ପୀଡ଼ିତ, ଜଣେ ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ହରାଇଛନ୍ତି, ଭ୍ରମିତ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଠି ବଞ୍ଚିବା ଓ ମରିବା ଏକେଇ ହେଉଛି; ଏପରି ମହାବିପଦରେ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଜୀବନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପକାର।
ଜନୈର୍ ଵିହୀନସ୍ଯ ଵିଦେଶଵୃତ୍ତେର୍ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ସମୁଲ୍ଲସନ୍ତି । ସହସ୍ରଶାଖାରସସଙ୍କୁଲାନି ତୃଣାନି ଵର୍ଷାସ୍ଵ୍ ଇଵ ପର୍ଵତସ୍ଯ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକମାନେଠାରୁ ବିୟୋଗୀ, ପରଦେଶରେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ବର୍ଷାକାଳରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଯେପରି ହଜାର ଶାଖା ଓ ଘାସ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖ ଏଠି ଏକାଠି ହୋଇ ଆସେ।
ଏଵଂ ଲପନ୍ତୀଂ ସ୍ଵକଲତ୍ରଵୃଦ୍ଧାଂ ଦାସିଭିର୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ନୃପସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ତାମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ କିଂ ଵୃତ୍ତମ୍ ଇହାସି କା ଚ କା ତେ ସୁତା କଶ୍ ଚ ପତିସ୍ ତଵେତି
ଏଭଳି ନିଜ ପରିବାର ସହ ବୟସ୍କ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ ଦାସୀମାନେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ତାପରେ ରାଜା ସେଉଁଠି ପଚାରିଲେ: 'ଏଠି କଣ ଘଟିଛି? ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ଝିଅ କିଏ? ତୁମର ସ୍ୱାମୀ କିଏ?'