ପରିପକ୍ଵଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଜରାକ୍ଷାରଵିଧୂସରମ୍ । ଶିରଃକୁଷ୍ମାଣ୍ଡକଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପୁଂସଃ କାଲଃ କିଲେଶ୍ଵରଃ
ବୟସର ଛାୟାରେ ଧୂସର ଓ ପକ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖର ନାୟକ କାଳ ତାହାକୁ ଗିଲିଯାଏ।
ଜରାଜହ୍ନୁସୁତୋଦ୍ଯୁକ୍ତା ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ନିକୃନ୍ତତି । ଶରୀରତୀରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଚଲସ୍ଯାଯୂଂଷି ସତ୍ଵରମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନଦୀକନ୍ୟା ଯମୁନାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ, ଶରୀର ଗଛର ମୂଳକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦିଏ, ଫଳରେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ଜରାମାର୍ଜାରିକା ଭୁକ୍ତଯୌଵନାଖୁତଯୈଧିତା । ପରମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ଶରୀରାମିଷଗର୍ଧିନୀ
ବୟସ୍କୁ ଦେହର ମାଂସ ପାଇଁ ଲାଲସା ଥାଏ, ଏହା ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଖାଇ ଦେଇ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ଭଡ଼ାଇ, ଶରୀରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଆସି ପହଞ୍ଚେ ।
କାଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନାମଙ୍ଗଲକରୀ ତଥା । ଯଥା ଜରାକ୍ରୋଶକରୀ ଦେହଜଙ୍ଗଲଜମ୍ବୁକୀ
ଏହି ସଂସାରରେ ବୟସ୍ ଭଳି ଅଶୁଭ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହର ଜଙ୍ଗଲର ଶିଆଳ ଭଳି, ଏହା କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଚିତ୍କାର କରେ ।
କାସଶ୍ଵାସସସୀତ୍କାରା ଦୁଃଖଧୂମତମୋମଯୀ । ଜରାଜ୍ଵାଲା ଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଏଷା ଯଯାସୌ ଦଗ୍ଧ ଏଵ ହି
କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଦୁଃଖର ଧୂଆଁ ଓ ଅନ୍ଧକାର ସହିତ—ଏହି ବୟସ୍ର ଅଗ୍ନି ଜଳିଉଠେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ ।
ଜରସା ଵକ୍ରତାମ୍ ଏତି ଶୁକ୍ଲାଵଯଵପଲ୍ଲଵା । ତାତ ତନ୍ଵୀ ତନୁର୍ ନୄଣାଂ ଲତା ପୁଷ୍ପାନତା ଯଥା
ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ତରୁଣ ଓ ଧଳା ଦେହ ମୋଡ଼ିଯାଏ, ପ୍ରିୟ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବେଳ ଯେପରି ନମିଯାଏ ।
ଜରାକର୍ପୂରଧଵଲଂ ଦେହକର୍ପୂରପାଦପମ୍ । ମୁନେ ମରଣମାତଙ୍ଗୋ ନୂନମ୍ ଉଦ୍ଧରତି କ୍ଷଣାତ୍
ବୟସ୍ର କର୍ପୂର ଭଳି ଧଳା ଦେହକୁ, ମୁନି, ମୃତ୍ୟୁର ହାତୀ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ ।
ମରଣସ୍ଯ ମୁନେ ରାଜ୍ଞୋ ଜରାଧଵଲଚାମରା । ଆଗଚ୍ଛତୋ ଽଗ୍ରେ ନିର୍ଯାତି ସ୍ଵାଧିଵ୍ଯାଧିପତାକିନୀ
ମୃତ୍ୟୁ ରାଜା, ମୁନି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବୟସ୍ର ଧଳା ଚାମର ଆଗରେ ଚାଲେ, ଓ ରୋଗର ପତାକା ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା କରେ ।
ନ ଜିତାଶ୍ ଶତ୍ରୁଭିସ୍ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଯେ ନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଦ୍ରିକୋଟଯଃ । ତେ ଜରାଜୀର୍ଣରାକ୍ଷସ୍ଯା ପଶ୍ଯାଶୁ ଵିଜିତା ମୁନେ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତ ହେବାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଯାଁଠାରେ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ଦ୍ୱାରା କେତେ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଆନ୍ତି, ମୁନି।
ଜରାତୁଷାରଧଵଲେ ଶରୀରସଦନାନ୍ତରେ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷଶିଶଵସ୍ ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ ମନାଗ୍ ଅପି
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ହିମରେ ଧଳା ହୋଇଥିବା ଏହି ଶରୀର ଗୃହରେ, ଆଖିର ପୁପିଲ୍ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ଚଳିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ।
ସଂସାରସଂସୃତେର୍ ଅସ୍ଯା ଗନ୍ଧକୁଟ୍ଯାଶ୍ ଶିରୋଗତା । ଦେହଯଷ୍ଟ୍ଯା ଜରାନାମ୍ନୀ ଚାମରଶ୍ରୀର୍ ଵିରାଜତେ
ଏହି ସଂସାରର ସୁଗନ୍ଧିତ କୋଠରୀରେ, ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାମର ଚାମର ଶ୍ରୀ ଚମକୁଛି।
ଜରାଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯସିତେ ଶରୀରନଗରେ ସ୍ଥିତେ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ମୁନେ ମରଣକୈରଵମ୍
ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ଶରୀର ନଗରରେ ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି, ମୃତ୍ୟୁର କମଳ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଖିଲିଯାଏ।
ଜରାସୁଧାଲେପସିତେ ଶରୀରାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରେ । ଅଶକ୍ତିର୍ ଆର୍ତିର୍ ଆପଚ୍ ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସୁଖମ୍ ଅଙ୍ଗନାଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ମଲମ ଲାଗିଥିବା ଏହି ଶରୀରର ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ଅସହାୟତା, ବେଦନା ଓ ଦୁଃଖ ସୁଖର ସାଥୀ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
ଅଭାଵାଗ୍ରେସରା ଯତ୍ର ଜରା ଜଯତି ଜନ୍ତୁଷୁ । କସ୍ ତତ୍ରେହ ସମାଶ୍ଵାସୋ ମମ ମନ୍ଦମତେର୍ ମୁନେ
ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ଥାଇ ଜନ୍ତୁମାନେ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ମୁନି, ଏମିତି ଠାରେ ମୋ ମନ ମନ୍ଦ ଥିବାବେଳେ କେଉଁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିପାରିବ?
କିଂ ତେନ ଦୁର୍ଜୀଵିତଦୁର୍ଗ୍ରହେଣ ଜରାଂ ଗତେନାପି ହି ଜୀଵ୍ଯତେ ଯତ୍ । ଜରା ଜଗତ୍ଯାମ୍ ଅଜିତା ନରାଣାଂ ସର୍ଵୈଷଣାସ୍ ତାତ ତିରସ୍କରୋତି
ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଦୁର୍ଜୀବନ ଜୀବନକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଧରି ରହିଲେ କଣ ଲାଭ? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯାହାକୁ ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ଜିତିପାରେନାହିଁ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ହେଉ ମୁଁ, ପିତା, ଦୂରେ ଫିଙ୍ଗିଦିଏ।
ଵିକଲ୍ପକଲ୍ପନାନଲ୍ପକଲ୍ପିତୈର୍ ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧିଭିଃ । ଭେଦୈର୍ ଉଦ୍ଧୁରତାଂ ନୀତସ୍ ସଂସାରକୁହକଭ୍ରମଃ
ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମନରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଓ କଳ୍ପନା ଗଢନ୍ତି, ସେଇ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ ଭେଦରେ ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସତାଂ କଥମ୍ ଇଵାସ୍ଥେହ ଜାଯତେ ଜାଲପଞ୍ଜରେ । ବାଲା ଏଵାତ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଫଲଂ ମକୁରବିମ୍ବିତମ୍
ଜାଲର ପିଞ୍ଜରାଭଳି ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କିପରି ଆସକ୍ତି ଧରନ୍ତି? ଶିଶୁମାନେ ମାତ୍ର ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଫଳ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଇହାପି ଵିଦ୍ଯତେ ଯୈଷା ପେଲଵା ସୁଖଭାଵନା । ଆଖୁସ୍ ତନ୍ତୁମ୍ ଇଵାଶେଷଂ କାଲସ୍ ତାମ୍ ଅପି କୃନ୍ତତି
ଏଠି ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦୁର୍ବଳ ସୁଖର ଭାବନା ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ କାଳ, ଏକ ଉଠିଆ ପିଲା ମୂଷା ପରି, ସମସ୍ତ ସୂତାକୁ କାଟିଦିଏ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ଯଦ୍ ଅଯଂ କାଲସ୍ ସକଲଘସ୍ମରଃ । ଗ୍ରସତେ ନ ଜଗଜ୍ଜାତଂ ମହାବ୍ଧିମ୍ ଇଵ ଵାଡଵଃ
ଏଠି ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହାକୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଗଳି ଦେଉଥିବା କାଳ ଖାଇନଥାଏ; ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ, ଯେପରି ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଗ୍ନି ଶୋଷିନେଉଛି, ସେପରି ଗ୍ରସିଯାଏ।
ସମସ୍ତସାମାନ୍ଯତଯା ଭୀମଃ କାଲୋ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଦୃଶ୍ଯସତ୍ତାମ୍ ଇମାଂ ସର୍ଵାଂ କଵଲୀକର୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ଭୟଙ୍କର ଓ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଗିଳିଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
ମହତାମ୍ ଅପି ନୋ ଦେଵଃ ପ୍ରତିପାଲଯତି କ୍ଷଣାତ୍ । କାଲଃ କଵଲିତାନନ୍ତଵିଶ୍ଵୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମତାଂ ଗତଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବଡ଼ ବଡ଼ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାଳରୁ ରକ୍ଷା ପାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି କାଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗିଳି ନେଇ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଇଛି।
ଯୁଗଵତ୍ସରକଲ୍ପାଖ୍ଯୈଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରକଟତାଂ ଗତଃ । ରୂପୈର୍ ଅଲକ୍ଷ୍ଯରୂପାତ୍ମା ସର୍ଵମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଯୁଗ, ବର୍ଷ ଓ କଳ୍ପ ଭଳି ନାମରେ କିଛି ରୂପ ନେଇ, କାଳ କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଯେ ରମ୍ଯା ଯେ ଶୁଭାରମ୍ଭାସ୍ ସୁମେରୁଗୁରଵୋ ଽପି ଯେ । କାଲେନ ଵିନିଗୀର୍ଣାସ୍ ତେ କରଭେଣେଵ ପନ୍ନଗାଃ
ଯେମାନେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଯେମାନେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଭାରୀ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଗିଳି ନିଆଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଛୋଟ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ସାପ ଗିଳାଯାଏ।
ନିର୍ଦଯଃ କଠିନଃ କ୍ରୂରଃ କର୍କଶଃ କୃପଣୋ ଽଧମଃ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଯଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ କାଲୋ ନିଗିରତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍
ଏହି କାଳ ନିଷ୍ଠୁର, କଠୋର, କ୍ରୁର, ଅନ୍ୟାୟୀ, ଦୁଃଖୀ ଓ ନିମ୍ନ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଏହି କାଳ ଗିଳି ନେଇନାହିଁ।
କାଲଃ କଵଲନୈକାନ୍ତମତିର୍ ଅତ୍ତି ଗିରୀନ୍ ଅପି । ଅନନ୍ତୈର୍ ଅପି ଭୋଗୌଘୈର୍ ନାଯଂ ତୃପ୍ତୋ ମହାଶନଃ
ଗିଳିବାକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା କାଳ ପର୍ବତମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଯାଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି ଭୁଖା କାଳ କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
ହରତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ନାଶଯତି କରୋତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ନିହନ୍ତି ଚ । କାଲସ୍ ସଂସାରନୃତ୍ଯେ ହି ନାନାରୂପୈର୍ ଯଥା ନଟଃ
ଏହି କାଳ ନେଇଯାଏ, ନଶ୍ଟ କରେ, ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଖାଏ ଓ ହତ୍ୟା କରେ। ସଂସାରର ନୃତ୍ୟରେ, ନାଟକ ଅଭିନୟକାରୀ ପରି, କାଳ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଭିନତ୍ତି ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ଥୋ ଭୂତବୀଜାନ୍ଯ୍ ଅନାରତମ୍ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ତଯା ଚଞ୍ଚ୍ଵା ଦାଡିମାନି ଯଥା ଶୁକଃ
ଏହା ସଦା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୀଜକୁ ଅବିରତ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି; ଏହି ସଂସାରରେ, ଅସତ୍ୟ ଠୁଣ୍ଠିରେ, ଯେପରି ଟିଆ ପକ୍ଷୀ ଦାଡିମ୍ବ ଫଳ ଭାଙ୍ଗି ଖାଏ, ସେପରି।
ଶୁଭାଶୁଭଵିଷାଣାଗ୍ରଵିଲୂନଜନପଲ୍ଲଵଃ । ସ୍ଫୂର୍ଜତି ସ୍ଫୀତଜନତାଜୀଵରାଜୀଵିନୀଗଜଃ
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟର ଶିଙ୍ଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ନବ କଳିକାକୁ ଛିଣି ନେଇ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି।
ଵିରିଞ୍ଚମଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡବୃହଦ୍ବିଲ୍ଵଫଲଦ୍ରୁମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମକାନନମ୍ ଆଭୋଗି ପରମ୍ ଆଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବିଶାଳ କାନନ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଫଳ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ବୃକ୍ଷଟି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଅଚଳ ରହିଛି।
ଯାମିନୀଭ୍ରମରୀପୂର୍ଣା ରଚଯନ୍ ଦିନମଞ୍ଜରୀଃ । ଵର୍ଷକଲ୍ପକଲାଵଲ୍ଲୀର୍ ନ କଦାଚନ ଖିଦ୍ଯତେ
ରାତିର ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ଭରିଥିବା, ଦିନର ମାଳା ଏବଂ ବର୍ଷା, ଯୁଗର ଲତା ଗଠନ କରୁଥିବା, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।