ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଚ ମହତାଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ତଥୈଵ ଚ । ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପାଵନାନ୍ ଆଶ୍ରମାଞ୍ ଶୁଭାନ୍
ସେ ମହାନ ରାଜାଋଷି, ବ୍ରହ୍ମଋଷି, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଭୂଯୋ ଭୂଯସ୍ ସ ବଭ୍ରାମ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ସହ ମାନଦଃ । ଚତୁର୍ଷ୍ଵ୍ ଅପି ଦିଗନ୍ତେଷୁ ସର୍ଵାନ୍ ଏଵ ମହୀତଟାନ୍
ମାନ୍ୟଜନ ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସହିତ ପୁନିପୁନି ଚାରି ଦିଗର ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ସୀମାନ୍ତକୁ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଅମରକିନ୍ନରମାନଵମାନିତସ୍ ସମଵଲୋକ୍ଯ ମହୀମ୍ ଅଖିଲାମ୍ ଇମାମ୍ । ଉପଯଯୌ ସ୍ଵଗୃହଂ ରଘୁନନ୍ଦନୋ ଵିହୃତଦିକ୍ ଶିଵଲୋକମ୍ ଇଵେଶ୍ଵରଃ
ଅମର, କିନ୍ନର ଓ ମାନବମାନ୍ୟ ହୋଇ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ପରେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଲାଜପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲିଵ୍ରାତୈର୍ ଵିକୀର୍ଣଃ ପୌରଵାସିଭିଃ । ସ ଵିଵେଶ ଗୃହଂ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜଯନ୍ତୋ ଵିଷ୍ଟପଂ ଯଥା
ସହରବାସୀମାନେ ଲାଜା ଓ ପୁଷ୍ପର ମୁଠି ଛିଁଟି ଅଭିନନ୍ଦନ କରିଥିବାବେଳେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଜୟନ୍ତ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି କେହି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ପ୍ରଣନାମାଥ ପିତରଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ମାତୃବାନ୍ଧଵାନ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଗୁରୁଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ ଚ ରାଘଵଃ ପ୍ରଥମାଗତଃ
ତାପରେ, ପ୍ରଥମେ ଆସିଥିବା ରାଘବ ନିଜ ବାପା, ବସିଷ୍ଠ, ମାଆ, ବାନ୍ଧବ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଓ ଗୁରୁ-ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ ମାତୃଭିଶ୍ ଚୈଵ ପିତ୍ରା ଦ୍ଵିଜଗଣେନ ଚ । ମୁହୁରାଲିଙ୍ଗନାଚାରୈ ରାଘଵୋ ନ ମମୌ ତଦା
ସେ ସମୟରେ, ବନ୍ଧୁ, ମାଆମାନେ, ବାପା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ଭଲପାଇବାରେ କେବେ ଅକ୍ଲାନ୍ତି ଲାଗିଲା ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ ଦୃଢୈର୍ ଦାଶରଥୌ ପ୍ରିଯପ୍ରକଥନୈର୍ ମିଥଃ । ଜୁଘୂର୍ଣୁର୍ ମଧୁରୈର୍ ଆଶା ମୃଦୁଵଂଶସ୍ଵନୈର୍ ଇଵ
ସେଠାରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏକାପରେକ ଦୃଢ଼ ଓ ସ୍ନେହଭରା କଥା କହି, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଚାରିଓ ଦିଗକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଲେ, ଯେପରି ମୃଦୁ ବାଂଶୀର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ।
ବହୂନ୍ଯ୍ ଆସ ଦିନାନ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ରାମାଗମନମ୍ ଉତ୍ସଵଃ । ମହାନନ୍ଦେ ଜନାନ୍ ମୁଞ୍ଚନ୍ କେଲିକୋଲାହଲାକୁଲଃ
ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଉତ୍ସବ ଅନେକ ଦିନ ଚାଲିଲା, ଲୋକମାନେ ମହା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଖେଳ ଓ ଉଲ୍ଲାସର କୋଳାହଳରେ ସମସ୍ତେ ମଗ୍ନ ହେଲେ।
ଉଵାସ ସ ସୁଖଂ ଗେହେ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ରାଘଵଃ । ଵର୍ଣଯନ୍ ଵିଵିଧାଚାରାନ୍ ଦେଶାଚାରାନ୍ ଇତସ୍ ତତଃ
ତାପରେ ରାଘବ ଘରେ ଖୁସିରେ ବସିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଆଚାର ଓ ଚଳନା ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପ୍ରାତର୍ ଉତ୍ଥାଯ ରାମୋ ଽସୌ କୃତ୍ଵା ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଯଥାଵିଧି । ସଭାସଂସ୍ଥଂ ଦଦର୍ଶେନ୍ଦ୍ରସମଂ ସ୍ଵପିତରଂ ତଦା
ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ରାମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଧି, ସଭାରେ ବସିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କଥାଭିସ୍ ସୁଵିଚିତ୍ରାଭିସ୍ ସ ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିସ୍ ସହ । ସ୍ଥିତ୍ଵା ଦିନଚତୁର୍ଭାଗଂ ଜ୍ଞାନଗର୍ଭାଭିର୍ ଆଦୃତଃ
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ରାମ ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ଆଦର ସହିତ କାଟିଲେ।
ଜଗାମ ପିତ୍ରନୁଜ୍ଞାତୋ ମହତ୍ଯା ସେନଯାଵୃତଃ । ଵରାହମହିଷାକୀର୍ଣଂ ଵନମ୍ ଆଖେଟକେଚ୍ଛଯା
ପିତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ବଡ଼ ସେନା ସହ ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ବନ୍ଦର ଓ ମହିଷ ଭରିଥିଲା, ଶିକାର କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ।
ତତ ଆଗତ୍ଯ ସଦନେ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍ । ସମିତ୍ରବାନ୍ଧଵୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ନିନାଯ ସସୁହୃନ୍ ନିଶାମ୍
ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାମ କରି, ବନ୍ଧୁ ବାନ୍ଧବ ସହ ଖାଇ, ସୁହୃଦମାନେ ସହ ରାତି କାଟିଲେ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯଦିନାଚାରୋ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ସହ ରାଘଵଃ । ଆଗତ୍ଯ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାସ୍ ସମୁଵାସ ପିତୁର୍ ଗୃହେ
ଏଭଳି ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ଭାଇମାନେ ସହ ରାଘବ ଅନୁସରିଲେ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରି ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ।
ନୃପତିସଂଵ୍ଯଵହାରମନୋଜ୍ଞଯା ସୁଜନଚେତସି ଚନ୍ଦ୍ରିକଯା ତଥା । ପରିନିନାଯ ଦିନାନି ସ ଚେଷ୍ଟଯା ଶ୍ରୁତସୁଧାରସପେଶଲଯାନଘଃ
ସେ, ଦୋଷରହିତ ଥିବା, ନିଜ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଶିକ୍ଷାର ମଧୁର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ପରି ଆନନ୍ଦିତ କରି, ଏଭଳି ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କଟାଇଲେ।
ଅଥୋନଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ଵର୍ତମାନେ ରଘୂଦ୍ଵହେ । ରାମାନୁଯାଯିନି ତଥା ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଽପି ଚ
ତାପରେ, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତାଙ୍କର ଷୋଳଉ ବର୍ଷ ପୂରଣ କରିଥିବାବେଳେ, ରାମ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ।
ଭରତେ ସଂସ୍ଥିତେ ନିତ୍ଯଂ ମାତାମହଗୃହେ ସୁଖମ୍ । ପାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ରାଜ୍ଞି ଯଥାଵଦ୍ ଅଖିଲାମ୍ ଇମାମ୍
ଭରତ ସଦା ମାମାଘରେ ସୁଖରେ ବସିଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଠିକ ଭଳି ଏ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ଜନ୍ଯତ୍ରାର୍ଥଂ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । କୃତମନ୍ତ୍ରେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞେ ତଜ୍ଜ୍ଞେ ଦଶରଥେ ନୃପେ
ପୁଅମାନେ ଓ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ।
କୃତାଯାଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଯାଂ ରାମୋ ନିଜଗୃହସ୍ଥିତଃ । ଜଗାମାନୁଦିନଂ କାର୍ଶ୍ଯଂ ଶରଦୀଵାମଲଂ ସରଃ
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ରାମ ନିଜ ଘରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଦେହରେ କ୍ଷୀଣତା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ପରିସ୍ଫୁଟ ହ୍ରଦ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ରମାଦ୍ ଅସ୍ଯ ଵିଶାଲାକ୍ଷଂ ପାଣ୍ଡୁତାଂ ମୁଖମ୍ ଆଦଧେ । ପାକଫୁଲ୍ଲଦଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ସାଲିମାଲମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୁହଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଣ୍ଡୁର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେପରି ପାକି ଫୁଲିଥିବା ଧଳା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ହେଉଛି।
କପୋଲତଲସଂଲୀନପାଣିଃ ପଦ୍ମାସନସ୍ଥିତଃ । ଚିନ୍ତାପରଵଶସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅଵ୍ଯାପାରୋ ବଭୂଵ ସଃ
ଗାଲାରେ ହାତ ରଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା ସେ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିରବ ଓ କୌଣସି କାମ କରୁନଥିଲେ।
କୃଶାଙ୍ଗଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତଃ ଖେଦୀ ପରମଦୁର୍ମନାଃ । ନୋଵାଚ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଲ୍ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମଃ
ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳ, ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଥିଲେ।
ଖେଦାତ୍ ପରିଜନେନାସୌ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଚକାରାହ୍ନିକମ୍ ଆଚାରଂ ପରିମ୍ଲାନମୁଖାମ୍ବୁଜଃ
ପରିଚାରକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇ, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ମୁନିଵିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ରାମଂ ଗୁଣଗଣାକରମ୍ । ଆଲୋକ୍ଯ ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଅସ୍ଯ ତାମ୍ ଏଵାଯଯତୁର୍ ଦଶାମ୍
ଏଭଳି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଗୁଣର ଧାମ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଲେ।
ତଥା ତେଷୁ ତନୂଜେଷୁ ଖେଦଵତ୍ସୁ କୃଶେଷୁ ଚ । ସପତ୍ନୀକୋ ମହୀପାଲଶ୍ ଚିନ୍ତାଵିଵଶତାଂ ଯଯୌ
ଏଭଳି, ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କା ତେ ପୁତ୍ର ଘନା ଚିନ୍ତେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ରାମଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ନ ଚାକଥଯଦ୍ ଅସ୍ଯ ସଃ
ରାଜା ବାରମ୍ବାର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରୁଥିଲେ, 'ପୁଅ, ଏହି ଏତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି?' କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତାତ ମେ ଦୁଃଖମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଅଙ୍କଗଃ । ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ରାକ୍ଷସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ସ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
‘ପିତାଜୀ, ମୋର କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହି, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୋଦରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସି ରହିଲେ।
ତତୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ରାମଃ କିଂ ଖେଦଵାନ୍ ଇତି । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସର୍ଵକାର୍ଯଜ୍ଞଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣଂ ଶ୍ରୀମନ୍ ମା ରାଜନ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ । ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ନୃପଃ
ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, ‘ହେ ମହାନ୍ୟ ରାଜା, ଏଠାରେ ଏକ କାରଣ ଅଛି; ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
କୋପଂ ଵିଷାଦକଲନାଂ ଵିତତଂ ଚ ହର୍ଷଂ ନାଲ୍ପେନ କାରଣଵଶେନ ଵହନ୍ତି ସନ୍ତଃ । ସର୍ଗେଣ ସଂହତିଜଵେନ ଵିନା ଜଗତ୍ଯାଂ ଭୂତାନି ଭୂପ ନ ମହାନ୍ତି ଵିକାରଯନ୍ତି
ହେ ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସାଧାରଣ କାରଣରେ କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଗତି ବିନା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଡ଼ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।