ଅଲ୍ପକାଲଂ ମଯା ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଏତନ୍ ନୋ ସତ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ନିଦ୍ରାକାଲାନୁଭୂତେ ଽର୍ଥେ ନିଦ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ହି ଯଃ
ଯଦି କେହି ଭାବେ, 'ମୁଁ ଏହାକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଦେଖିଲି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ,' ତଥାପି ନିଦ୍ରା ସମୟରେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଇଛି, ନିଦ୍ରା ଶେଷରେ ତାହାର ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ।
ସ ସ୍ଵପ୍ନଃ କଥିତସ୍ ତସ୍ଯ ମହାଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଥିତଂ ହୃଦି । ଚିରସନ୍ଦର୍ଶନାଭାଵାଦ୍ ଅପ୍ରଫୁଲ୍ତବୃହଦ୍ଵପୁଃ
ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ କୁହାଯାଏ—ଯେତେବେଳେ ଏହା ମହାଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ହୃଦୟରେ ରହିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର ବଡ଼ ଆକାର ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇନାହିଁ।
ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜାଗ୍ରତ୍ତଯାରୂଢୋ ମହାଜାଗ୍ରତ୍ପଦଂ ଗତଃ । ଯତ୍ କ୍ଷତେ ଵାକ୍ଷତେ ଦେହେ ସ୍ଵପ୍ନଜାଗ୍ରନ୍ ମତଂ ହି ତତ୍
ସ୍ୱପ୍ନ ଯଦି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ମହାଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲାଭ କରେ; ଦେହରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତାହା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଦୁହେଁ ଭାବିଯାଏ।
ଷଡଵସ୍ଥାପରିତ୍ଯାଗେ ଜଡଜୀଵସ୍ଯ ଯା ସ୍ଥିତିଃ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଦୁଃଖବୋଧାଢ୍ଯା ସୌଷୁପ୍ତୀ ସୋଚ୍ଯତେ ଗତିଃ
ଛଅଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡିଦେବା ପରେ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବୁଜ୍ ଜୀବ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖର ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଏତେ ତସ୍ଯାମ୍ ଅଵସ୍ଥାଯାଂ ତୃଣଲୋଷ୍ଟଶିଲାଦଯଃ । ପଦାର୍ଥାସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ସର୍ଵେ ପୁରାପାଶ୍ଚାତ୍ଯନୂତନାଃ
ସେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ, ଘାସ, ମାଟି, ପଥର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ପୁରୁଣା, ନୂତନ କିମ୍ବା ଏମିତି ନିଆଁ ହୋଇଥିବା, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସପ୍ତାଵସ୍ଥା ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯାଜ୍ଞାନସ୍ଯ ରାଘଵ । ଏକୈକା ଶତଶାଖାତ୍ର ନାନାଵିଭଵରୂପିଣୀ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନର ସାତଟି ଅବସ୍ଥା ବିବରଣା କରିଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାର ଶତାଧିକ ଶାଖା ଅଛି ଓ ଏହା ନାନା ପ୍ରକାରର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନଶ୍ ଚିରଂ ରୂଢୋ ଜାଗ୍ରତ୍ତାମ୍ ଏଵ ଗଚ୍ଛତି । ନାନାପଦାର୍ଥଭେଦେନ ସ ଵିକାସଂ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବରେ ରହିଛି, ଶେଷରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିସ୍ତାର ଓ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଉଦରେ ସନ୍ତି ମହାଜାଗ୍ରଦ୍ଦଶାଦୃଶଃ । ତାସାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନ୍ଯାଶ୍ ଚ ସନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ସଂସୃତିର୍ ଘନା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ମହା ଜାଗ୍ରତ ଦଶା ପରି ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି; ସେଗୁଡିକର ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ସଂସାରର ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଗାଢ଼ ଭାବରେ ରହିଛି।
ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଵପ୍ନକଲନେ ଆସ୍ଵ୍ ଅନ୍ତରଦଶାସ୍ଵ୍ ଅପି । ସ୍ଥିତେ ତେନାଯମ୍ ଅଖିଲସ୍ ସ୍ଥିତୋ ମୋହଶ୍ ଶିଲାଘନଃ
ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରମର ଗଠିତ ଗଢ଼ ଏକ ଶିଳା ପରି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି।
ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରଂ ଲୋକୋ ମୋହାନ୍ ମୋହାନ୍ତରଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଅଧଃପାତିଜଲାଵର୍ତ ଇଵ ଯାତି ଜଲାନ୍ତରମ୍
ଏହି ଜଗତ୍ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ, ଏକ ଭ୍ରମରୁ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ ଯାଏ; ଏହା ଏକ ନଦୀର ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଅନ୍ୟ ଜଳରେ ଡୁବିଯିବା ପରି।
କାଶ୍ଚିତ୍ ସଂସୃତଯୋ ଦୀର୍ଘସ୍ଵପ୍ନଜାଗ୍ରତ୍ତଯା ସ୍ଥିତାଃ । କାଶ୍ଚିତ୍ ପୁନଃପୁନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନା ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାସ୍ ତଥେତରାଃ
କିଛି ସଂସାର ଚକ୍ର ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; କିଛି ଚକ୍ର ପୁନଃପୁନ ସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନଭୂମିର୍ ଇତି ସପ୍ତପଦା ମଯୋକ୍ତା ନାନାଵିକାରଦପଦାନ୍ତରଭେଦଭିନ୍ନା । ଅସ୍ଯାସ୍ ସମୁତ୍ତରସି ଚାରୁଵିଚାରଣାଭିର୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପ୍ରବୋଧଵିମଲେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମନୀତି
ଅଜ୍ଞାନର ଭୂମି, ଯାହାକୁ ସପ୍ତପଦା ବୋଲି କହାଯାଇଛି, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଭିତରଣା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିକୁ ସୁନ୍ଦର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିବ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତିକୁ ଦେଖିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବ।
ଇମାଂ ସପ୍ତପଦାଂ ଜ୍ଞାନଭୂମିମ୍ ଆକର୍ଣଯାନଘ । ନ ଯଯା ଜ୍ଞାତଯା ମୋହପଙ୍କେ ଭୂଯୋ ନିମଜ୍ଜସି
ହେ ନିର୍ମଳ, ଏହି ସପ୍ତପଦା ଜ୍ଞାନର ଭୂମିକୁ ଶୁଣ। ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ, ତୁମେ ପୁନି ମୋହର କାଦାରେ ଡୁବିବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଵଦନ୍ତି ବହୁଭେଦେନ ଵାଦିନୋ ଯୋଗଭୂମିକାଃ । ମମ ତ୍ଵ୍ ଅଭିମତା ନୂନମ୍ ଇମା ଏଵ ଶୁଭପ୍ରଦାଃ
ଅନେକ ମତ ରଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯୋଗର ଭୂମିକା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହନ୍ତି। ମୋ ମତରେ, ଏହି ସପ୍ତପଦା ଭୂମିମାନେ ଏକାଉଁ ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ।
ଅଵବୋଧଂ ଵିଦୁର୍ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ ଇଦଂ ସାପ୍ତଭୂମିକମ୍ । ମୁକ୍ତିସ୍ ତଜ୍ ଜ୍ଞେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ଭୂମିକା ସପ୍ତକାତ୍ ପରମ୍
ଜ୍ଞାନକୁ ଅବବୋଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସପ୍ତଭୂମି ଏହି ଅବବୋଧ। ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସପ୍ତମ ଭୂମିକା ପରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ସତ୍ଯାଵବୋଧୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ ଚୈଵେତି ପର୍ଯାଯନାମନୀ । ସତ୍ଯବୋଧେନ ଜୀଵୋ ଽଯଂ ନେହ ଭୂଯଃ ପ୍ରରୋହତି
ସତ୍ୟ ବୁଝିବା ଓ ମୁକ୍ତି ଏକ ଅଟୁଟ ଅର୍ଥରେ ଅଛି; ସତ୍ୟ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ ଏଠାରେ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନଭୂମିଶ୍ ଶୁଭେଚ୍ଛାଖ୍ଯା ପ୍ରଥମା ସମୁଦାହୃତା । ଵିଚାରଣା ଦ୍ଵିତୀଯାତ୍ର ତୃତୀଯା ତନୁମାନସା
ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ 'ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ଷେପ 'ଚିନ୍ତନ', ତୃତୀୟ 'ମନ ଶିଥିଳ ହେବା'।
ସତ୍ତ୍ଵାପତ୍ତିଶ୍ ଚତୁର୍ଥୀ ସ୍ଯାତ୍ ତତୋ ଽସଂସକ୍ତିନାମିକା । ପଦାର୍ଥାଭାଵନୀ ଷଷ୍ଠୀ ସପ୍ତମୀ ତୁର୍ଯଗା ସ୍ମୃତା
ଚତୁର୍ଥ ପଦକ୍ଷେପ 'ପବିତ୍ରତାରେ ବସିବା', ପରେ 'ଅସକ୍ତି' ନାମକ ପଦକ୍ଷେପ; ଷଷ୍ଠ 'ବସ୍ତୁ ଭାବନା ନଥିବା', ସପ୍ତମ 'ଚତୁର୍ଥ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା'।
ଆସାମ୍ ଅନ୍ତେ ସ୍ଥିତା ମୁକ୍ତିସ୍ ତସ୍ଯାଂ ଭୂଯୋ ନ ଶୋଚତେ । ଏତାସାଂ ଭୂମିକାନାଂ ତ୍ଵମ୍ ଇଦଂ ନିର୍ଵଚନଂ ଶୃଣୁ
ଏହି ସବୁ ପଦକ୍ଷେପର ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ଅଛି; ଏଥିରେ ପୁନି କେହି ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ଏବେ ଏହି ପଦକ୍ଷେପଗୁଡିକର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ।
ସ୍ଥିତଃ କିଂ ମୂଢ ଏଵାସ୍ମି ପ୍ରେକ୍ଷେ ଽହଂ ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯପୂର୍ଵମ୍ ଇଚ୍ଛେତି ଶୁଭେଚ୍ଛେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ମୁଁ କିଏ, କି ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ? କିମ୍ବା ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି? ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅସକ୍ତି ପୂର୍ବକ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଶୁଭ ଇଚ୍ଛାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସମ୍ପର୍କଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵକମ୍ । ସଦାଚାରପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ ଯା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସା ଵିଚାରଣା
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗ, ଅସକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବକ ଯେଉଁ ଭଲ ଚାଳ-ଚଳନ ଆସେ, ତାହାକୁ 'ବିଚାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵିଚାରଣାଶୁଭେଚ୍ଛାଭ୍ଯାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଅରକ୍ତତା । ଯତ୍ରାଶାତନୁତାଭାଵାତ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତନୁମାନସା
ବିଚାର ଓ ଶୁଭ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅସକ୍ତି ଓ ଆଶା ନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ତାହାକୁ 'ତନୁମାନସ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭୂମିକାତ୍ରିତଯାଭ୍ଯାସାଚ୍ ଚିତ୍ତେ ଽର୍ଥଵିରତେର୍ ଵଶାତ୍ । ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ ଶୁଦ୍ଧେ ସତ୍ତ୍ଵାପତ୍ତିର୍ ଉଦାହୃତା
ଏହି ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚିତ୍ତରେ ଅସକ୍ତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକାଗ୍ର ହେବା, ତାହାକୁ 'ଶୁଭତାରେ ସ୍ଥିତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦଶାଚତୁଷ୍ଟଯାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଅସଂସଙ୍ଗଫଲେନ ଵୈ । ରୂଢସତ୍ତ୍ଵଚମତ୍କାରା ପ୍ରୋକ୍ତାସଂସକ୍ତିନାମିକା
ଚୌଦା ଧରଣର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଥିରେ ଅସଙ୍ଗତା ଫଳ ହେଉଛି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଢତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଅସଙ୍ଗତା' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଭୂମିକାପାଞ୍ଚକାଭ୍ଯାସାତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମାରାମତଯା ଦୃଢମ୍ । ଆଭ୍ଯନ୍ତରାଣାଂ ବାହ୍ଯାନାଂ ପଦାର୍ଥାନାମ୍ ଅଭାଵନାତ୍
ପାଞ୍ଚ ଭୂମିର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦୃଢ ଆନନ୍ଦ ରହିଲେ, ଭିତର ଓ ବାହାର ଜିନିଷଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତା ନକରିଲେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ପରପ୍ରଯୁକ୍ତେନ ଚିରଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନାର୍ଥବୋଧନାତ୍ । ପଦାର୍ଥାଭାଵନାନାମ୍ନୀ ଷଷ୍ଠୀ ସଞ୍ଜାଯତେ ଗତିଃ
ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶ୍ରମ କରି, ଜିନିଷର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, 'ପଦାର୍ଥ ଅଭାବନା' ନାମକ ଛଅଟିଏ ଅବସ୍ଥା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଭୂମିଷଟ୍କଚିରାଭ୍ଯାସାଦ୍ ଭେଦସ୍ଯାନୁପଲମ୍ଭତଃ । ଯତ୍ ସ୍ଵଭାଵୈକନିଷ୍ଠତ୍ଵଂ ସା ଜ୍ଞେଯା ତୁର୍ଯଗା ଗତିଃ
ଛଅ ଭୂମିର ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଭିନ୍ନତାକୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ରହିବା ଯାହା, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଚତୁର୍ଥ' ଗତି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଏଷା ହି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତେଷୁ ତୁର୍ଯାଵସ୍ଥେହ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଦେହମୁକ୍ତଵିଷଯଂ ତୁର୍ଯାତୀତମ୍ ଅତଃ ପରମ୍
ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଜୀବନମୁକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ସେହି ଦେହମୁକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅଟୁର୍ୟା ଅବସ୍ଥା।
ଯେ ହି ନାମ ମହାଭାଗାସ୍ ସପ୍ତମୀଂ ଭୂମିକାମ୍ ଇତାଃ । ଆତ୍ମାରାମା ମହାତ୍ମାନସ୍ ତେ ମହତ୍ ପଦମ୍ ଆଗତାଃ
ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକେ ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ମହାନ ମନ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ନ ମଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଖଦୁଃଖରସସ୍ଥିତୌ । ପ୍ରାକୃତେନାର୍ଯକାର୍ଯେଣ କିଂଚିତ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵା ନ ଵା
ଜୀବନମୁକ୍ତମାନେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ରସରେ ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସ୍ବାଭାବିକ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ କିଛି କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା କରନ୍ତି ନାହିଁ।