ଅଚଲେ ଚଞ୍ଚଲାକାରଃ ପାଦପେ ପଵନୋ ଯଥା । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ଦେହେ ସ୍ଥିତୋ ଦେହୋ ନ ଚେତସି
ଯେପରି ଅଚଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଦେହ କିନ୍ତୁ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵେଷୁ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସର୍ଵାସୁ କଲନାସୁ ଚ । ମନଃ କର୍ତୃ ମନୋ ଭୋକ୍ତୃ ମାନସଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନଵମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତିରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଭୋଗିବାରେ ମନ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ; ଏହି ମନକୁ ଏ ମନୁଷ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଇମମ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ । ଲଵଣୋ ଽସୌ ଯଥା ଯାତଶ୍ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ମନୋଭ୍ରମାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି—କିପରି ଲବଣ ମନର ଭ୍ରମରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଗଲେ।
ମନଃ କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଶୁଭଂ ଵାଶୁଭମ୍ ଏଵ ଵା । ଯଥୈତଦ୍ ବୁଧ୍ଯସେ ନୂନଂ ତଥାକର୍ଣଯ ରାଘଵ
ମନ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯେହେଉଁ। ତୁମେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ, ଏହାକୁ ଶୁଣ ରାଘବ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରକୁଲୋତ୍ଥେନ ଲଵଣେନ ପୁରାନଘ । ଏକାନ୍ତୈକୋପଵିଷ୍ଟେନ ଚିନ୍ତିତଂ ମନସା ଚିରମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଲବଣ ଏକାକି ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ପିତାମହୋ ମେ ସୁମହାନ୍ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯାଜକଃ । ଅହଂ ତସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତସ୍ ତଂ ଯଜେ ମନସା ମଖମ୍
ମୋର ପୁରୁଷ ଅତି ବଡ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ମନରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଵା ସମ୍ଭାରମ୍ ଆଦିତଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଯାଂ ଵିଵେଶ ସ ମହୀପତିଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ମନରେ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଦୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ ଚାର୍ଚଯାମ୍ ଆସ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସନ୍ମୁନୀନ୍ । ଦେଵତା ଵନ୍ଦଯାମ୍ ଆସ ଜ୍ଵାଲଯାମ୍ ଆସ ପାଵକମ୍
ସେ ପୁଜାରୀମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମହାନ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇଲେ।
ତସ୍ଯେତ୍ଥଂ ଯଜମାନସ୍ଯ ମନସ୍ଯ୍ ଉପଵନାନ୍ତରେ । ଯଯୌ ସଂଵତ୍ସରସ୍ ସାଗ୍ରୋ ଦେଵର୍ଷିଦ୍ଵିଜପୂଜଯା
ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକର ମନ ଉପବନରେ ଲଗିଥିଲା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କର ପୂଜାରେ ଏକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଵଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଵ୍ଯବୁଧ୍ଯତ ଦିନସ୍ଯାନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଉପଵନେ ନୃପଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଭୂତମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉପବନରେ ରାଜା ସଚେତନ ହେଲେ।
ଏଵଂ ସ ଲଵଣୋ ରାଜା ରାଜସୂଯମ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍ । ମନସୈଵ ହି ପୁଷ୍ଟେନ ଯୁକ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ଫଲେନ ଚ
ଏଭଳି ଲବଣ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ଭୋକ୍ତାରଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ତଦ୍ ଅନାଦାଵ୍ ଅନାଯାସେ ସତ୍ଯେ ଯୋଜଯ ରାଘଵ
ଏହିପରି, ମନକୁ ଏହି ମନୁଷ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବକାରୀ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ସହଜ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କର, ରାଘବ।
ପୂର୍ଣେ ଚେତସି ସମ୍ପୂର୍ଣଃ ପୁମାନ୍ ନଷ୍ଟେ ଵିନଶ୍ଯତି । ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ଯେଷାଂ ତୁ ନିଶ୍ଚଯସ୍ ତୈର୍ ଅଲଂ ବୁଧୈଃ
ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଦେହ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନାବଶ୍ୟକ।
ପୂର୍ଣେ ଵିଵେକଵତି ଚେତସି ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଵିଗଲିତାନି ଵିଵିକ୍ତବୁଦ୍ଧେଃ । ଭାସ୍ଵତ୍କରପ୍ରକଟିତେ ନନୁ ପଦ୍ମଷଣ୍ଡେ ସଙ୍କୋଚଜାଡ୍ଯତିମିରାଣି ଚିରଂ କୃତାନି
ବିବେକ ଭରା ଏବଂ ସଚେତନ ମନରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି, ପଦ୍ମପୋକରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପଡିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଥିବା ସଂକୋଚ ଓ ଜଡତାର ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ରାଜସୂଯଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଲଵଣେନ ଖିଲ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରମାଣଂ କିମ୍ ଇଵାତ୍ର ସ୍ଯାତ୍ କଲ୍ପନାଜାଲଶମ୍ବରେ
ଲବଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ଖେତ୍ରର ନାଥ; ଏହି କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ କଣ ପ୍ରମାଣ ହେବ?
ଯଦା ଶାମ୍ବରିକଃ କାଲେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲାଵଣୀଂ ସଭାମ୍ । ତଦାହମ୍ ଅଵସଂ ତତ୍ର ତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍
ଯେତେବେଳେ ଶାମ୍ବରିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲାବଣଙ୍କ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି ଏବଂ ସେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲି।
ଅହଂ ସଭ୍ଯୈସ୍ ତତସ୍ ତତ୍ର ଗତେ ଶମ୍ବରକାରିଣି । କିମ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ଯତ୍ନେନ ପୃଷ୍ଟଶ୍ ଚ ଲଵଣେନ ଚ
ଶାମ୍ବରିକ ଏସିବା ପରେ, ମୁଁ ଏବଂ ସଭାର ଅନ୍ୟ ଅଂଗସଭ୍ୟମାନେ ମିଶି, ଲାବଣଙ୍କୁ ଏହା କ'ଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ, ଏହାକୁ ନେଇ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ।
ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ଯତ୍ କଥିତଂ ତତଃ । ଶୃଣୁ ତତ୍ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାମ ଶାମ୍ବରିକେହିତମ୍
ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଲି ଏବଂ ଦେଖିଲି, ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ରାମ, ମୁଁ ଶାମ୍ବରିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଘଟିଥିବା କଥା କହିବି।
ରାଜସୂଯସ୍ଯ କର୍ତାରୋ ଯେ ହି ତେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦିକମ୍ । ଆପଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନାନାକାରଦଶାମଯମ୍
ଯେମାନେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡନ୍ତି।
ଅତଶ୍ ଶକ୍ରେଣ ଗଗନାଦ୍ ଦୁଃଖାଯ ଲଵଣସ୍ଯ ସଃ । ପ୍ରହିତୋ ଦେଵଦୂତୋ ହି ରାମ ଶାମ୍ବରିକାକୃତିଃ
ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରୁ ଲବଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ଶାମ୍ବରିକା ରୂପରେ ଏକ ଦେବଦୂତକୁ ପଠାଇଲେ।
ରାଜସୂଯକ୍ରିଯାକର୍ତୁସ୍ ତସ୍ଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ମହାପଦମ୍ । ଅଗଚ୍ଛତ୍ ସ୍ଵନଭୋମାର୍ଗଂ ସୁରସିଦ୍ଧନିଷେଵିତମ୍
ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ବିପଦ ଦେଇ, ସେ ଦେବତା ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେଇ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଭାଵରାଶିସ୍ ତଥା ବୋଧେ ସର୍ଵୋ ଯାତ୍ଯ୍ ଏକପିଣ୍ଡତାମ୍ । ଵିଚିତ୍ରମୃଦ୍ଭାଣ୍ଡଗଣୋ ଯଥାପକ୍ଵୋ ଜଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରି, ଜଣେ ଜାଗୃତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଭାବମାନେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣିରେ ରଖିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଳି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
କୀଦୃଶ୍ଯୋ ଭଗଵନ୍ ଯୋଗଭୂମିକାସ୍ ସପ୍ତ ସିଦ୍ଧିଦାଃ । ସମାସେନେତି ମେ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ହେ ଭଗବାନ, ଯୋଗର ସାତଟି ଅବସ୍ଥା କେମିତି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକିପରି ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ? ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାକରି ସଂକ୍ଷେପରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଅଜ୍ଞାନଭୂସ୍ ସପ୍ତପଦା ଜ୍ଞଭୂସ୍ ସପ୍ତପଦୈଵ ଚ । ପଦାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଥୈତଯୋଃ
ଅଜ୍ଞାନର ଭୂମି ସାତଟି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ଭୂମି ମଧ୍ୟ ସାତଟି ପ୍ରକାର ଅଟେ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶା ଅସଂଖ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵଯତ୍ନମାଧଵରସାନ୍ ମହାସତ୍ତାତରୌ ଲତେ । ଏତେ ପ୍ରତିପଦଂ ବଦ୍ଧମୂଲେ ସ୍ଵଂ ଫଲତଃ ଫଲମ୍
ସ୍ୱୟଂଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଆନନ୍ଦ — ଏହି ଦୁଇଟି ଦୃଢ଼ ମୂଳ ଥିବା ବଡ଼ ଗଛ ପରି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ, ଏମାନେ ନିଜ ମୂଳରୁ ନିଜ ନିଜ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ସପ୍ତପ୍ରକାରତ୍ଵଂ ତ୍ଵମ୍ ଅଜ୍ଞାନଭୁଵଶ୍ ଶୃଣୁ । ତତସ୍ ସପ୍ତପ୍ରକାରତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯସି ଜ୍ଞାନଭୂମିଜମ୍
ଏଠାରେ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନର ସାତ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ପରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ଭୂମିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସାତ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରିବ।
ସ୍ଵରୂପାଵସ୍ଥିତିର୍ ମୁକ୍ତିସ୍ ତଦ୍ଭ୍ରଂଶୋ ଽହନ୍ତ୍ଵଵେଦନମ୍ । ଏତତ୍ ସଙ୍କ୍ଷେପତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଜ୍ଜ୍ଞତ୍ଵାଜ୍ଞତ୍ଵଲକ୍ଷଣମ୍
ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ହେଲେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର ନୁହେଁ' ଭାବ ଆସେ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଏହି ଅଟେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଚିହ୍ନ।
ଶୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସ୍ଵରୂପାନ୍ ନ ଚଲନ୍ତି ଯେ । ରାଗଦ୍ଵେଷୋଦଯାଭାଵାତ୍ ତେଷାଂ ନାଜ୍ଞତ୍ଵସମ୍ଭଵଃ
ଯେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ କେବେ ବି ଚଳନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଜ୍ଞାନ କେବେ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ।
ଯତ୍ ସ୍ଵରୂପପରିଭ୍ରଂଶଶ୍ ଚେତ୍ଯାର୍ଥପରିମଜ୍ଜନମ୍ । ଏତସ୍ମାଦ୍ ଅପରୋ ମୋହୋ ନ ଭୂତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି
ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ହରାଇ ଜଡ ଜିନିଷରେ ମନ ଲଗି ଯିବା—ଏହିଠାରୁ ଅଲଗା କୌଣସି ମୋହ ନ ଥିଲା, ନ ଥିବ।
ଅର୍ଥାଦ୍ ଅର୍ଥାନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତେ ଯାତେ ମଧ୍ଯେ ହି ଯା ସ୍ଥିତିଃ । ନିରସ୍ତମନନାଙ୍କାସୌ ସ୍ଵରୂପସ୍ଥିତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମନରେ ଗୋଟିଏ ଜିନିଷୁଠାରୁ ଆଉ ଜିନିଷକୁ ଯିବା ବେଳେ, ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ, ଯାହା ଚିନ୍ତା ଚିହ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ—ସେହିଠିକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।