ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ମନୋ ନାନାସଞ୍ଜ୍ଞାକଲ୍ପିତକଲ୍ପନମ୍ । ଵୃତ୍ତୀର୍ ଅନୁପତଚ୍ ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରାକୃତିତାଂ ଗତମ୍
ଅଜାଗୃତ ମନ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଭାବନା ଉପଜାଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଭଵେଦ୍ ଯାଵନ୍ ନିଦ୍ରାନ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଏଵ ହି । ସମ୍ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵପ୍ନେ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଦାଚନ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ଜାଗିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଚାଲିଥାଏ; ସେ ସମୟରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲେ କେବେ ଭି ଏହି ଭ୍ରମ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାକୁଲିତୋ ଜୀଵୋ ଯାଵନ୍ ନ ବୋଧିତଃ । ତାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ବୋଧଂ ସଂସାରାରମ୍ଭଵିଭ୍ରମମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଡୁବିଥାଏ ଏବଂ ଜାଗିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସଂସାରର ଅବୁଝ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖେ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନସସ୍ ତମସ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଲୀଯତେ । କମଲସ୍ଯ ଯଥା ହ୍ଯ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଦିନାଲୋକଵିକାସିନଃ
ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗିଯିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଗଳିଯାଏ; ଯେପରି ଦିନର ଆଲୋକରେ ଖୋଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ।
ଚିତ୍ତାଵିଦ୍ଯାମନୋଜୀଵଵାସନେତି କୃତାତ୍ମଭିଃ । କର୍ମାତ୍ମେତି ଚ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସ ଦେହୀ ଦୁଃଖକୋଵିଦଃ
ଯେମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ମନସିକ ଜୀବନ ଓ ନିବାସ ଭାବିଛନ୍ତି, ଏବଂ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଅନ୍ୱୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହଧାରୀ ଏବଂ ଦୁଃଖର ସ୍ୱାଭାବ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ।
ଜଡୋ ଦେହୋ ନ ଦୁଃଖାର୍ହୋ ଦୁଃଖୀ ଜୀଵୋ ଽଵିଚାରତଃ । ଅଵିଚାରୋ ଘନାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ; ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ଜୀବ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ନାହିଁ। ଏହି ବିଚାରହୀନତା ଗାଢ଼ ଅଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ।
ଶୁଭାଶୁଭାନାଂ ଧର୍ମାଣାଂ ଜୀଵୋ ଵିଷଯତାଂ ଗତଃ । ଅଵିଵେକୈକଦୋଷେଣ କୋଶେ ନେଦଂ ମହାପଦମ୍
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବ ଏକମାତ୍ର ଅବିବେକ ଦୋଷରୁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରେନାହିଁ।
ଅଵିଵେକାମଯୋତ୍ତବ୍ଧଂ ମନୋ ଵିଵିଧଵୃତ୍ତିମତ୍ । ନାନାକାରଵିହାରେଣ ପରିଭ୍ରମତି ଚକ୍ରଵତ୍
ଅବିବେକ ରୋଗରେ ବାନ୍ଧା ମନ, ନାନା ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣରେ ଲିନ୍, ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରି ଘୂରି ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଉଦେତି ରୌତି ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ନନ୍ଦତି । ମନ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ଶରୀରଂ କଦାଚନ
ଏହି ଦେହରେ, ମନ ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ହନନ କରେ, ଭୋଜନ କରେ, ଯାଏ, ଲଫେ, ଆନନ୍ଦ କରେ; ଏହି ସବୁ କେବଳ ମନ କରେ, ଦେହ କେବେ କରେନାହିଁ।
ଯଥା ଗୃହପତିର୍ ଗେହେ ରଥେ ଵା ସାରଥିର୍ ଯଥା । ଯଥା ଭୁଜଙ୍ଗୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଗୃହସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଘରରେ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ରଥରେ ସାରଥି ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାପ ନିଜ ବିଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ମନ ଅଛି।
ଅଚଲେ ଚଞ୍ଚଲାକାରଃ ପାଦପେ ପଵନୋ ଯଥା । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ଦେହେ ସ୍ଥିତୋ ଦେହୋ ନ ଚେତସି
ଯେପରି ଅଚଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଦେହ କିନ୍ତୁ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵେଷୁ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସର୍ଵାସୁ କଲନାସୁ ଚ । ମନଃ କର୍ତୃ ମନୋ ଭୋକ୍ତୃ ମାନସଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନଵମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତିରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଭୋଗିବାରେ ମନ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ; ଏହି ମନକୁ ଏ ମନୁଷ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଇମମ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ । ଲଵଣୋ ଽସୌ ଯଥା ଯାତଶ୍ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ମନୋଭ୍ରମାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି—କିପରି ଲବଣ ମନର ଭ୍ରମରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଗଲେ।
ମନଃ କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଶୁଭଂ ଵାଶୁଭମ୍ ଏଵ ଵା । ଯଥୈତଦ୍ ବୁଧ୍ଯସେ ନୂନଂ ତଥାକର୍ଣଯ ରାଘଵ
ମନ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯେହେଉଁ। ତୁମେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ, ଏହାକୁ ଶୁଣ ରାଘବ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରକୁଲୋତ୍ଥେନ ଲଵଣେନ ପୁରାନଘ । ଏକାନ୍ତୈକୋପଵିଷ୍ଟେନ ଚିନ୍ତିତଂ ମନସା ଚିରମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଲବଣ ଏକାକି ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ପିତାମହୋ ମେ ସୁମହାନ୍ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯାଜକଃ । ଅହଂ ତସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତସ୍ ତଂ ଯଜେ ମନସା ମଖମ୍
ମୋର ପୁରୁଷ ଅତି ବଡ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ମନରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଵା ସମ୍ଭାରମ୍ ଆଦିତଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଯାଂ ଵିଵେଶ ସ ମହୀପତିଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ମନରେ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଦୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ ଚାର୍ଚଯାମ୍ ଆସ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସନ୍ମୁନୀନ୍ । ଦେଵତା ଵନ୍ଦଯାମ୍ ଆସ ଜ୍ଵାଲଯାମ୍ ଆସ ପାଵକମ୍
ସେ ପୁଜାରୀମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମହାନ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇଲେ।
ତସ୍ଯେତ୍ଥଂ ଯଜମାନସ୍ଯ ମନସ୍ଯ୍ ଉପଵନାନ୍ତରେ । ଯଯୌ ସଂଵତ୍ସରସ୍ ସାଗ୍ରୋ ଦେଵର୍ଷିଦ୍ଵିଜପୂଜଯା
ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକର ମନ ଉପବନରେ ଲଗିଥିଲା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କର ପୂଜାରେ ଏକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଵଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଵ୍ଯବୁଧ୍ଯତ ଦିନସ୍ଯାନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଉପଵନେ ନୃପଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଭୂତମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉପବନରେ ରାଜା ସଚେତନ ହେଲେ।
ଏଵଂ ସ ଲଵଣୋ ରାଜା ରାଜସୂଯମ୍ ଅଵାପ୍ତଵାନ୍ । ମନସୈଵ ହି ପୁଷ୍ଟେନ ଯୁକ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ଫଲେନ ଚ
ଏଭଳି ଲବଣ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲା ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଅତଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ନରଂ ଵିଦ୍ଧି ଭୋକ୍ତାରଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ । ତଦ୍ ଅନାଦାଵ୍ ଅନାଯାସେ ସତ୍ଯେ ଯୋଜଯ ରାଘଵ
ଏହିପରି, ମନକୁ ଏହି ମନୁଷ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବକାରୀ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ସହଜ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କର, ରାଘବ।
ପୂର୍ଣେ ଚେତସି ସମ୍ପୂର୍ଣଃ ପୁମାନ୍ ନଷ୍ଟେ ଵିନଶ୍ଯତି । ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ଯେଷାଂ ତୁ ନିଶ୍ଚଯସ୍ ତୈର୍ ଅଲଂ ବୁଧୈଃ
ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ 'ମୁଁ ଦେହ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନାବଶ୍ୟକ।
ପୂର୍ଣେ ଵିଵେକଵତି ଚେତସି ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ଦୁଃଖାନ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଵିଗଲିତାନି ଵିଵିକ୍ତବୁଦ୍ଧେଃ । ଭାସ୍ଵତ୍କରପ୍ରକଟିତେ ନନୁ ପଦ୍ମଷଣ୍ଡେ ସଙ୍କୋଚଜାଡ୍ଯତିମିରାଣି ଚିରଂ କୃତାନି
ବିବେକ ଭରା ଏବଂ ସଚେତନ ମନରେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି, ପଦ୍ମପୋକରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପଡିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଥିବା ସଂକୋଚ ଓ ଜଡତାର ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ରାଜସୂଯଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଲଵଣେନ ଖିଲ ପ୍ରଭୋ । ପ୍ରମାଣଂ କିମ୍ ଇଵାତ୍ର ସ୍ଯାତ୍ କଲ୍ପନାଜାଲଶମ୍ବରେ
ଲବଣ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇଥିଲେ, ଖେତ୍ରର ନାଥ; ଏହି କଳ୍ପନାର ଜାଲରେ କଣ ପ୍ରମାଣ ହେବ?
ଯଦା ଶାମ୍ବରିକଃ କାଲେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଲାଵଣୀଂ ସଭାମ୍ । ତଦାହମ୍ ଅଵସଂ ତତ୍ର ତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍
ଯେତେବେଳେ ଶାମ୍ବରିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଲାବଣଙ୍କ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି ଏବଂ ସେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲି।
ଅହଂ ସଭ୍ଯୈସ୍ ତତସ୍ ତତ୍ର ଗତେ ଶମ୍ବରକାରିଣି । କିମ୍ ଏତଦ୍ ଇତି ଯତ୍ନେନ ପୃଷ୍ଟଶ୍ ଚ ଲଵଣେନ ଚ
ଶାମ୍ବରିକ ଏସିବା ପରେ, ମୁଁ ଏବଂ ସଭାର ଅନ୍ୟ ଅଂଗସଭ୍ୟମାନେ ମିଶି, ଲାବଣଙ୍କୁ ଏହା କ'ଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ, ଏହାକୁ ନେଇ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ।
ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ଯତ୍ କଥିତଂ ତତଃ । ଶୃଣୁ ତତ୍ ତେ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରାମ ଶାମ୍ବରିକେହିତମ୍
ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଲି ଏବଂ ଦେଖିଲି, ତାହାକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ରାମ, ମୁଁ ଶାମ୍ବରିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଘଟିଥିବା କଥା କହିବି।
ରାଜସୂଯସ୍ଯ କର୍ତାରୋ ଯେ ହି ତେ ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦିକମ୍ । ଆପଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନାନାକାରଦଶାମଯମ୍
ଯେମାନେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡନ୍ତି।
ଅତଶ୍ ଶକ୍ରେଣ ଗଗନାଦ୍ ଦୁଃଖାଯ ଲଵଣସ୍ଯ ସଃ । ପ୍ରହିତୋ ଦେଵଦୂତୋ ହି ରାମ ଶାମ୍ବରିକାକୃତିଃ
ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରୁ ଲବଣଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା ପାଇଁ ଶାମ୍ବରିକା ରୂପରେ ଏକ ଦେବଦୂତକୁ ପଠାଇଲେ।