ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରଂ ପଦ୍ମୋତ୍ଥୈର୍ ବଦ୍ଧାସ୍ ତନ୍ତୁଭିର୍ ଅଦ୍ରଯଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନା ଯାଵିଦ୍ଯା ତଯା ସର୍ଵେ ଵଶୀକୃତାଃ
ହାଁ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡର ତାଣ୍ଡିରେ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି । ଏହି ଅବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଇଦଂ ତଦ୍ ଵଜ୍ରତାଂ ଯାତଂ ରୂପମ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଅଵିଦ୍ଯଯାପି ଯନ୍ ନାମ ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହିଏ ସେ ରୂପ, ଯାହା ତିନି ଜଗତ୍ରେ ହୀରାର ଦୃଢତାକୁ ପାଇଛି—ଏହା କେବଳ ଅବିଦ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରମାଯାଯା ନଟ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନାଙ୍ଗନେ । ରୂପଂ ସଦଵବୋଧାର୍ଥଂ କଥଯାନୁଗ୍ରହାତ୍ ପୁନଃ
ଦୟାକରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟା—ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ର ମଞ୍ଚରେ ନାଚୁଥିବା ନଟୀ—ର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁଣିଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ ।
ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ ସଂଶଯୋ ଽଯଂ ମେ ମହାତ୍ମନ୍ ହୃଦି ଵର୍ତତେ । ଲଵଣୋ ଽସୌ ମହାଭାଗଃ କିଂ ତାମ୍ ଆପଦମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍
ହେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି—ସେ ମହାଭାଗ ଲବଣ କିଏ ସେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ସତ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କଲେ କି?
ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅହତଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଵା ଦେହଦେହିନୋଃ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ ଇଵ ସଂସାରୀ ଶୁଭାଶୁଭଫଲୈକଭୁକ୍
ଦୁଇଟି—ଦେହ ଓ ଦେହୀ—ଏକାଠି ଏବଂ ଅଘାତିତ ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସଂସାରର ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା?
ଲଵଣସ୍ଯ ତଥା ଦତ୍ତ୍ଵା ତାମ୍ ଆପଦମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । କିଂ ଗତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲାରମ୍ଭଃ କଶ୍ ଚାସାଵ୍ ଐନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ
ଏଭଳି ଲବଣଙ୍କୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇ, କିଏ ଚଞ୍ଚଳ ଆରମ୍ଭରେ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ମାୟାବୀ କିଏ ଥିଲେ?
କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମୋ ଦେହୋ ନ କିଞ୍ଚନ ଇଵାନଘ । ସ୍ଵପ୍ନାଲୋକ ଇଵାନେନ ଚେତସା ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ
ହେ ପବିତ୍ର, ଏହି ଦେହଟି କାଠର ଦେଉଳ ଭଳି, ମନେ ହୁଏ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନର ଜଗତ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ।
ଚେତସ୍ ତୁ ଜୀଵତାଂ ଯାତଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିପରିରୂଷିତମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ସଂସାରି ସୁମତେ କପିପୋତକଚଞ୍ଚଲମ୍
ଚେତନାଶକ୍ତିରେ ଭରିତ ଯେଉଁ ମନ ଜୀବନ୍ତ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାହାକୁ ତୁମେ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ଅଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହା ଛୋଟ ବାନର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ।
ଚେତୋ ହି କର୍ମଭାଗ୍ ଦେହେ ନାନାକାରଂ ଶରୀରଧୃତ୍ । ଅହଙ୍କାରମନୋଜୀଵନାମଭିଃ ପରିକଥ୍ଯତେ
ମନ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ ।
ତସ୍ଯେମାନ୍ଯ୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସୁପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରାଘଵ । ସୁଖଦୁଖାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ନ ଶରୀରସ୍ଯ କାନିଚିତ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ମନ ଯେଉଁଠି ଅଜାଗୃତ କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗୃତ ହେଉ, ତାହାର ଅନେକ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦେହର ସହିତ କିଛି ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ମନୋ ନାନାସଞ୍ଜ୍ଞାକଲ୍ପିତକଲ୍ପନମ୍ । ଵୃତ୍ତୀର୍ ଅନୁପତଚ୍ ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରାକୃତିତାଂ ଗତମ୍
ଅଜାଗୃତ ମନ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଭାବନା ଉପଜାଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଭଵେଦ୍ ଯାଵନ୍ ନିଦ୍ରାନ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଏଵ ହି । ସମ୍ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵପ୍ନେ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଦାଚନ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ଜାଗିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଚାଲିଥାଏ; ସେ ସମୟରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲେ କେବେ ଭି ଏହି ଭ୍ରମ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାକୁଲିତୋ ଜୀଵୋ ଯାଵନ୍ ନ ବୋଧିତଃ । ତାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ବୋଧଂ ସଂସାରାରମ୍ଭଵିଭ୍ରମମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଡୁବିଥାଏ ଏବଂ ଜାଗିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସଂସାରର ଅବୁଝ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖେ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନସସ୍ ତମସ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଲୀଯତେ । କମଲସ୍ଯ ଯଥା ହ୍ଯ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଦିନାଲୋକଵିକାସିନଃ
ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗିଯିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଗଳିଯାଏ; ଯେପରି ଦିନର ଆଲୋକରେ ଖୋଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ।
ଚିତ୍ତାଵିଦ୍ଯାମନୋଜୀଵଵାସନେତି କୃତାତ୍ମଭିଃ । କର୍ମାତ୍ମେତି ଚ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସ ଦେହୀ ଦୁଃଖକୋଵିଦଃ
ଯେମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ମନସିକ ଜୀବନ ଓ ନିବାସ ଭାବିଛନ୍ତି, ଏବଂ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଅନ୍ୱୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହଧାରୀ ଏବଂ ଦୁଃଖର ସ୍ୱାଭାବ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ।
ଜଡୋ ଦେହୋ ନ ଦୁଃଖାର୍ହୋ ଦୁଃଖୀ ଜୀଵୋ ଽଵିଚାରତଃ । ଅଵିଚାରୋ ଘନାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ; ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ଜୀବ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ନାହିଁ। ଏହି ବିଚାରହୀନତା ଗାଢ଼ ଅଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ।
ଶୁଭାଶୁଭାନାଂ ଧର୍ମାଣାଂ ଜୀଵୋ ଵିଷଯତାଂ ଗତଃ । ଅଵିଵେକୈକଦୋଷେଣ କୋଶେ ନେଦଂ ମହାପଦମ୍
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବ ଏକମାତ୍ର ଅବିବେକ ଦୋଷରୁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରେନାହିଁ।
ଅଵିଵେକାମଯୋତ୍ତବ୍ଧଂ ମନୋ ଵିଵିଧଵୃତ୍ତିମତ୍ । ନାନାକାରଵିହାରେଣ ପରିଭ୍ରମତି ଚକ୍ରଵତ୍
ଅବିବେକ ରୋଗରେ ବାନ୍ଧା ମନ, ନାନା ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣରେ ଲିନ୍, ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରି ଘୂରି ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଉଦେତି ରୌତି ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ନନ୍ଦତି । ମନ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ଶରୀରଂ କଦାଚନ
ଏହି ଦେହରେ, ମନ ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ହନନ କରେ, ଭୋଜନ କରେ, ଯାଏ, ଲଫେ, ଆନନ୍ଦ କରେ; ଏହି ସବୁ କେବଳ ମନ କରେ, ଦେହ କେବେ କରେନାହିଁ।
ଯଥା ଗୃହପତିର୍ ଗେହେ ରଥେ ଵା ସାରଥିର୍ ଯଥା । ଯଥା ଭୁଜଙ୍ଗୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଗୃହସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଘରରେ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ରଥରେ ସାରଥି ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାପ ନିଜ ବିଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ମନ ଅଛି।
ଅଚଲେ ଚଞ୍ଚଲାକାରଃ ପାଦପେ ପଵନୋ ଯଥା । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋ ଦେହେ ସ୍ଥିତୋ ଦେହୋ ନ ଚେତସି
ଯେପରି ଅଚଳ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେପରି ମନ ଦେହରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଦେହ କିନ୍ତୁ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵେଷୁ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସର୍ଵାସୁ କଲନାସୁ ଚ । ମନଃ କର୍ତୃ ମନୋ ଭୋକ୍ତୃ ମାନସଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନଵମ୍
ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭୂତିରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ, କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଓ ଭୋଗିବାରେ ମନ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ; ଏହି ମନକୁ ଏ ମନୁଷ୍ୟର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅତ୍ର ତେ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଇମମ୍ ଅଦ୍ଭୁତମ୍ । ଲଵଣୋ ଽସୌ ଯଥା ଯାତଶ୍ ଚଣ୍ଡାଲତ୍ଵଂ ମନୋଭ୍ରମାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି—କିପରି ଲବଣ ମନର ଭ୍ରମରେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଗଲେ।
ମନଃ କର୍ମଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଶୁଭଂ ଵାଶୁଭମ୍ ଏଵ ଵା । ଯଥୈତଦ୍ ବୁଧ୍ଯସେ ନୂନଂ ତଥାକର୍ଣଯ ରାଘଵ
ମନ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯେହେଉଁ। ତୁମେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବ, ଏହାକୁ ଶୁଣ ରାଘବ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରକୁଲୋତ୍ଥେନ ଲଵଣେନ ପୁରାନଘ । ଏକାନ୍ତୈକୋପଵିଷ୍ଟେନ ଚିନ୍ତିତଂ ମନସା ଚିରମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଲବଣ ଏକାକି ବସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିଜ ମନରେ ଗଭୀର ଭାବନା କରିଥିଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ପିତାମହୋ ମେ ସୁମହାନ୍ ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଯାଜକଃ । ଅହଂ ତସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତସ୍ ତଂ ଯଜେ ମନସା ମଖମ୍
ମୋର ପୁରୁଷ ଅତି ବଡ, ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ମୁଁ ମନରେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଵା ସମ୍ଭାରମ୍ ଆଦିତଃ । ରାଜସୂଯସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଯାଂ ଵିଵେଶ ସ ମହୀପତିଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ମନରେ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ରାଜା ରାଜସୂୟ ଦୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଋତ୍ଵିଜଶ୍ ଚାର୍ଚଯାମ୍ ଆସ ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ସନ୍ମୁନୀନ୍ । ଦେଵତା ଵନ୍ଦଯାମ୍ ଆସ ଜ୍ଵାଲଯାମ୍ ଆସ ପାଵକମ୍
ସେ ପୁଜାରୀମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ମହାନ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇଲେ।
ତସ୍ଯେତ୍ଥଂ ଯଜମାନସ୍ଯ ମନସ୍ଯ୍ ଉପଵନାନ୍ତରେ । ଯଯୌ ସଂଵତ୍ସରସ୍ ସାଗ୍ରୋ ଦେଵର୍ଷିଦ୍ଵିଜପୂଜଯା
ଏଭଳି, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକର ମନ ଉପବନରେ ଲଗିଥିଲା, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କର ପୂଜାରେ ଏକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।
ଭୂତେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଵଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଵ୍ଯବୁଧ୍ଯତ ଦିନସ୍ଯାନ୍ତେ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଉପଵନେ ନୃପଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଧନ ଭୂତମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ଦିନ ଶେଷରେ ନିଜ ଉପବନରେ ରାଜା ସଚେତନ ହେଲେ।