ସଂସାରଵାସନା ଚେତୋ ଯଦି ନାମ ନ ପୂରଯେତ୍ । ତଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସଂରମ୍ଭାଃ କଂ ନଯେଯୁର୍ ଇହାପଦମ୍
ଯଦି ମନର ସଂସାର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ପୂରଣ ହୁଏନି, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଉତ୍ତେଜନା ଏଠାରେ କଣ କ୍ଷତି କରିପାରିବ?
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରୌରଵାଵୀଚିନରକାନର୍ଥଶାସନାଃ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନେ ଗତେ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସ୍ଵର୍ଗୋପଵନଭୂମିଷୁ
ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ବଢିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ରୌରବ, ଅବୀଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକର ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବଢିଯାଏ।
ଅନଯା ଵେଧିତଂ ଚେତୋ ବିସତନ୍ତାଵ୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲସଂସାରସାଗରାଵର୍ତଵିଭ୍ରମମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ମନକୁ ବେଧିଦେଲେ, ପଦ୍ମର ଏକ ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଭ୍ରମର ଦେଖିପାରେ।
ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ରାଜ୍ଯ ଏଵ ହି ସଂସ୍ଥିତଃ । ତାସ୍ ତା ଦଶା ଜନୋ ଯାତି ଯା ନ ଯୋଗ୍ଯାଶ୍ ଶ୍ଵପାକିନଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ରାଜ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଏମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହା ଅପମାନିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାମ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵାସନାଂ ଭଵବନ୍ଧନୀମ୍ । ସର୍ଵଭାଵମଯୀଂ ତିଷ୍ଠ ନୀରାଗସ୍ ସ୍ଫଟିକୋ ଯଥା
ସେଥିପାଇଁ, ରାମ, ଏହି ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧିଦେଉଥିବା ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରୁହ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ଫଟିକ ପଥର ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।
ତିଷ୍ଠତସ୍ ତଵ କାର୍ଯେଷୁ ମାସ୍ତୁ ରାଗାନୁରଞ୍ଜନା । ସ୍ଫଟିକସ୍ଯେଵ ଚିତ୍ରାଣି ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି ଗୃହ୍ଣତଃ
ତୁମେ ନିଜ କାମକାଜରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ନ ପଡ଼ୁ। ଯେପରି ଏକ ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଛବି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଵିଗତକୌତୁକସଙ୍ଗସମିଦ୍ଧଯା ଯଦି କରୋଷି ସଦୈଵ ହି ଲୀଲଯା । ଵରଧିଯା ଜଗତି ପ୍ରକୃତିକ୍ରିଯାସ୍ ତଦ୍ ଅସି କେନ ମହାନ୍ ଉପମୀଯସେ
ଯଦି ତୁମର ମନରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆସକ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସବୁ କାମ କ୍ରୀଡ଼ାର ଭଳି ସହଜରେ କର, ତେବେ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କେଉଁଠି ସମ୍ମିଳନ କରିହେବ?
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତୋ ଭଗଵତା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା । ରାମଃ କମଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷ ଉନ୍ମୀଲିତ ଇଵାବଭୌ
ଏପରି ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, କମଳ ପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରି ଦେଖାଗଲେ।
ଵିକାସିତାନ୍ତଃକରଣଶ୍ ଶୋଭାମ୍ ଅଲମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଆଶ୍ଵସ୍ତସ୍ ତମସି କ୍ଷୀଣେ ପଦ୍ମୋ ଽର୍କାଲୋକଵାନ୍ ଇଵ
ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ପ୍ରକାଶ ଫୁଟିଲା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭା ଆସିଗଲା; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେବା ସହ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଖିଲିଯାଇଥିବା କମଳ ପୁଷ୍ପ ପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଲେ।
ବୋଧଵିସ୍ମଯସଞ୍ଜାତସୌମ୍ଯସ୍ମିତସିତାନନଃ । ଦନ୍ତରଶ୍ମିସୁଧାଧୌତାମ୍ ଇମାଂ ଵାଚମ୍ ଉଵାଚ ଚ
ବିସ୍ମୟ ଓ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମୃଦୁ ହସ ସହିତ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଅମୃତରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲା । ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରଂ ପଦ୍ମୋତ୍ଥୈର୍ ବଦ୍ଧାସ୍ ତନ୍ତୁଭିର୍ ଅଦ୍ରଯଃ । ଅଵିଦ୍ଯମାନା ଯାଵିଦ୍ଯା ତଯା ସର୍ଵେ ଵଶୀକୃତାଃ
ହାଁ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡର ତାଣ୍ଡିରେ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି । ଏହି ଅବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଆସଲେ ଅଛିନାହିଁ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଇଦଂ ତଦ୍ ଵଜ୍ରତାଂ ଯାତଂ ରୂପମ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଅଵିଦ୍ଯଯାପି ଯନ୍ ନାମ ସଦ୍ ଏଵାସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହିଏ ସେ ରୂପ, ଯାହା ତିନି ଜଗତ୍ରେ ହୀରାର ଦୃଢତାକୁ ପାଇଛି—ଏହା କେବଳ ଅବିଦ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।
ଅସ୍ଯାସ୍ ସଂସାରମାଯାଯା ନଟ୍ଯାସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନାଙ୍ଗନେ । ରୂପଂ ସଦଵବୋଧାର୍ଥଂ କଥଯାନୁଗ୍ରହାତ୍ ପୁନଃ
ଦୟାକରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟା—ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ର ମଞ୍ଚରେ ନାଚୁଥିବା ନଟୀ—ର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁଣିଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ ।
ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ ସଂଶଯୋ ଽଯଂ ମେ ମହାତ୍ମନ୍ ହୃଦି ଵର୍ତତେ । ଲଵଣୋ ଽସୌ ମହାଭାଗଃ କିଂ ତାମ୍ ଆପଦମ୍ ଆପ୍ତଵାନ୍
ହେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ମୋ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି—ସେ ମହାଭାଗ ଲବଣ କିଏ ସେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ସତ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କଲେ କି?
ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅହତଯୋର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଵା ଦେହଦେହିନୋଃ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ ଇଵ ସଂସାରୀ ଶୁଭାଶୁଭଫଲୈକଭୁକ୍
ଦୁଇଟି—ଦେହ ଓ ଦେହୀ—ଏକାଠି ଏବଂ ଅଘାତିତ ଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସଂସାରର ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା?
ଲଵଣସ୍ଯ ତଥା ଦତ୍ତ୍ଵା ତାମ୍ ଆପଦମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । କିଂ ଗତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲାରମ୍ଭଃ କଶ୍ ଚାସାଵ୍ ଐନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ
ଏଭଳି ଲବଣଙ୍କୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇ, କିଏ ଚଞ୍ଚଳ ଆରମ୍ଭରେ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ମାୟାବୀ କିଏ ଥିଲେ?
କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପମୋ ଦେହୋ ନ କିଞ୍ଚନ ଇଵାନଘ । ସ୍ଵପ୍ନାଲୋକ ଇଵାନେନ ଚେତସା ପରିକଲ୍ପ୍ଯତେ
ହେ ପବିତ୍ର, ଏହି ଦେହଟି କାଠର ଦେଉଳ ଭଳି, ମନେ ହୁଏ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନର ଜଗତ ଭଳି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ।
ଚେତସ୍ ତୁ ଜୀଵତାଂ ଯାତଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିପରିରୂଷିତମ୍ । ଵିଦ୍ଧି ସଂସାରି ସୁମତେ କପିପୋତକଚଞ୍ଚଲମ୍
ଚେତନାଶକ୍ତିରେ ଭରିତ ଯେଉଁ ମନ ଜୀବନ୍ତ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାହାକୁ ତୁମେ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ଅଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଜାଣ; ଏହା ଛୋଟ ବାନର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ।
ଚେତୋ ହି କର୍ମଭାଗ୍ ଦେହେ ନାନାକାରଂ ଶରୀରଧୃତ୍ । ଅହଙ୍କାରମନୋଜୀଵନାମଭିଃ ପରିକଥ୍ଯତେ
ମନ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ ।
ତସ୍ଯେମାନ୍ଯ୍ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସୁପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରାଘଵ । ସୁଖଦୁଖାନ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତାନି ନ ଶରୀରସ୍ଯ କାନିଚିତ୍
ହେ ରାଘବ, ଏହି ମନ ଯେଉଁଠି ଅଜାଗୃତ କିମ୍ବା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗୃତ ହେଉ, ତାହାର ଅନେକ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦେହର ସହିତ କିଛି ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ମନୋ ନାନାସଞ୍ଜ୍ଞାକଲ୍ପିତକଲ୍ପନମ୍ । ଵୃତ୍ତୀର୍ ଅନୁପତଚ୍ ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରାକୃତିତାଂ ଗତମ୍
ଅଜାଗୃତ ମନ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଭାବନା ଉପଜାଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧମ୍ ଭଵେଦ୍ ଯାଵନ୍ ନିଦ୍ରାନ୍ତଂ ତାଵଦ୍ ଏଵ ହି । ସମ୍ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵପ୍ନେ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ କଦାଚନ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ଜାଗିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଚାଲିଥାଏ; ସେ ସମୟରେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲେ କେବେ ଭି ଏହି ଭ୍ରମ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାକୁଲିତୋ ଜୀଵୋ ଯାଵନ୍ ନ ବୋଧିତଃ । ତାଵତ୍ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ବୋଧଂ ସଂସାରାରମ୍ଭଵିଭ୍ରମମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରାରେ ଡୁବିଥାଏ ଏବଂ ଜାଗିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସଂସାରର ଅବୁଝ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖେ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମନସସ୍ ତମସ୍ ସର୍ଵଂ ଵିଲୀଯତେ । କମଲସ୍ଯ ଯଥା ହ୍ଯ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଦିନାଲୋକଵିକାସିନଃ
ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗିଯିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଗଳିଯାଏ; ଯେପରି ଦିନର ଆଲୋକରେ ଖୋଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ।
ଚିତ୍ତାଵିଦ୍ଯାମନୋଜୀଵଵାସନେତି କୃତାତ୍ମଭିଃ । କର୍ମାତ୍ମେତି ଚ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ ସ ଦେହୀ ଦୁଃଖକୋଵିଦଃ
ଯେମାନେ ନିଜକୁ ମନ, ଅଜ୍ଞାନ, ମନସିକ ଜୀବନ ଓ ନିବାସ ଭାବିଛନ୍ତି, ଏବଂ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ଅନ୍ୱୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହଧାରୀ ଏବଂ ଦୁଃଖର ସ୍ୱାଭାବ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ।
ଜଡୋ ଦେହୋ ନ ଦୁଃଖାର୍ହୋ ଦୁଃଖୀ ଜୀଵୋ ଽଵିଚାରତଃ । ଅଵିଚାରୋ ଘନାଜ୍ଞାନାଦ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
ଏହି ଦେହ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ; ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ଜୀବ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ନାହିଁ। ଏହି ବିଚାରହୀନତା ଗାଢ଼ ଅଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ।
ଶୁଭାଶୁଭାନାଂ ଧର୍ମାଣାଂ ଜୀଵୋ ଵିଷଯତାଂ ଗତଃ । ଅଵିଵେକୈକଦୋଷେଣ କୋଶେ ନେଦଂ ମହାପଦମ୍
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ଜୀବ ଏକମାତ୍ର ଅବିବେକ ଦୋଷରୁ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ କେବେ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରେନାହିଁ।
ଅଵିଵେକାମଯୋତ୍ତବ୍ଧଂ ମନୋ ଵିଵିଧଵୃତ୍ତିମତ୍ । ନାନାକାରଵିହାରେଣ ପରିଭ୍ରମତି ଚକ୍ରଵତ୍
ଅବିବେକ ରୋଗରେ ବାନ୍ଧା ମନ, ନାନା ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା ଓ ଆଚରଣରେ ଲିନ୍, ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରି ଘୂରି ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଉଦେତି ରୌତି ହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ଯାତି ଵଲ୍ଗତି ନନ୍ଦତି । ମନ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ଶରୀରଂ କଦାଚନ
ଏହି ଦେହରେ, ମନ ଉଠେ, କାନ୍ଦେ, ହନନ କରେ, ଭୋଜନ କରେ, ଯାଏ, ଲଫେ, ଆନନ୍ଦ କରେ; ଏହି ସବୁ କେବଳ ମନ କରେ, ଦେହ କେବେ କରେନାହିଁ।
ଯଥା ଗୃହପତିର୍ ଗେହେ ରଥେ ଵା ସାରଥିର୍ ଯଥା । ଯଥା ଭୁଜଙ୍ଗୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଥା ମନଃ
ଯେପରି ଗୃହସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଘରରେ ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ରଥରେ ସାରଥି ରହନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାପ ନିଜ ବିଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ମନ ଅଛି।