ଯଦ୍ ଆଦାଵ୍ ଏଵ ନାସ୍ତୀଦଂ ତଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାନ୍ତମ୍ ଏକମ୍ ଅନିଙ୍ଗନମ୍
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲାନାହିଁ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ଏକ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ।
ମନନୀଯମନୋମାନାନ୍ଯ୍ ଅତଃ କସ୍ଯ କଥଂ କୁତଃ । ନିର୍ଵିକାରମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆସ୍ଯତାମ୍ ଅପଯନ୍ତ୍ରଣମ୍
ଏହି ମନର ମାନ, ଏହା କାହାର, କିପରି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ତୁମେ ନିର୍ବିକାର, ଆଦିରହିତ ଓ ଶେଷରହିତ ଭାବରେ, କୌଣସି ବାଧାକୁ ଗଣନା କରିନଥିବା ଭଳି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯତ୍ନାଦ୍ ପରମଯା ଧିଯା । ଭୋଗାଶାଭାଵନାଂ ଚିତ୍ତାତ୍ ସମୂଲମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ ଓ ଗଭୀର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୋଗର ଆଶା ଓ ତାହାର ମୂଳ ସହିତ ମନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ ଉଦେତି ପରୋ ମୋହୋ ଜରାମରଣକାରଣମ୍ । ଆଶାପାଶଶତୋଲ୍ଲାସୀ ଵାସନା ତଦ୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ମହା ମୋହ ଭାବରେ, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହି ଅନେକ ଆଶାର ବନ୍ଧନରେ ମନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା ଦେଖାଯାଏ।
ମମ ପୁତ୍ରା ମମ ଧନମ୍ ଅହଂ ସୋ ଽଯମ୍ ଇଦଂ ମମ । ଇତୀଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲେନ ଵାସନୈକା ଵିଵଲ୍ଗତି
‘ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏଭଳି ଏକ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା, ଯେଉଁଠି ମନ ମାୟାର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଲୋଲୋ ଽର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍ଭାଵାହିର୍ ଅର୍ପିତଃ
ଏହି ଶରୀର ନିଜେ ଖାଲି ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବ ଆଦତରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଏପରି ହେବାକୁ ଦିଏ, ଯେପରି ଖାଲି ଗୁହାରେ ବାତାସ ଡାହା ହୁଏ।
ପରମାର୍ଥେନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମମାହମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ମନ୍ଯେ ନ କଦାଚନ କିଞ୍ଚନ
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ମନେ, 'ମୋର', 'ମୁଁ', 'ଏହା' ଭାବକୁ ଛାଡିଦିଅ। ଆତ୍ମାର ସତ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ମୁଁ କେବେ ଥିବାକୁ ମାନେ ନାହିଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଗିରିଶ୍ରେଣ୍ଯା ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସୈଵାନ୍ଯେଵ ଵିଚିତ୍ରେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ପରିଵର୍ତତେ
ସୃଷ୍ଟି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକେ ଅବିଦ୍ୟା ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ଘୁରୁଛି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଗିରିଶ୍ରେଣୀ ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ନଶ୍ଯତି ଜ୍ଞାନମାତ୍ରତଃ । ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯା ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ
ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀନଦୀ ସେଯଂ ଯାଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ ସା । ନାଵିଦ୍ଯା ତସ୍ଯ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ପାଇଁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ସହିତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମହିମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି।
ରଜ୍ଜୁସର୍ପଵିକଲ୍ପୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅଜ୍ଞାନୈକୋପକଲ୍ପିତୌ । ଜ୍ଞେନ ତ୍ଵ୍ ଏକୈଵ ନିର୍ଣୀତା ବ୍ରହ୍ମଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅକୃତ୍ରିମା
ଦୁଇଟି ଜିନିଷ—ଦୋରି ଓ ସାପ—ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ: ସେହି ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି।
ମା ଭଵାଜ୍ଞୋ ଭଵ ଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵଂ ଜହି ସଂସାରଵାସନାଃ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵେନ କିମ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵ ରୋଦିଷି
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନାହାଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହେଉ। ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଅ। ନିଜ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରି କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
କସ୍ ତଵାଯଂ ଜଡୋ ମୂକୋ ଦେହୋ ଭଵତି ରାଘଵ । ଯଦର୍ଥଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାମ୍ ଅଵଶଃ ପରିହୀଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଜଡ଼ ଓ ନିର୍ବୋଧ ଦେହ ତୁମ ପାଇଁ କି? ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ନିୟତ ହେଉଛ?
ଯଥା ହି କାଷ୍ଠଜତୁନୋର୍ ଯଥା ବଦରକୁଣ୍ଡଯୋଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅପି ନୈକତ୍ଵଂ ଦେହଦେହଵତୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି କାଠ ଓ ଲାଖ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବଦରି ଫଳର ଖୋଲି, ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହରେ ବସୁଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକ ହୁଏନାହିଁ।
ଭସ୍ତ୍ରାଦାହେ ଯଥା ଦାହୋ ନ ଭସ୍ତ୍ରାନ୍ତରଵର୍ତିନଃ । ପଵନସ୍ଯ ତଥା ଦେହନାଶେ ନାତ୍ମ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଧମ୍ପିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଧମ୍ପି ଭିତରେ ଥିବା ପବନକୁ କିଛି ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଦୁଃଖିତୋ ଽହଂ ସୁଖାଢ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଇତି ଭ୍ରାନ୍ତୀ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ଦୁଷ୍ପାରେହ କଦର୍ଥନା
‘ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଅଛି’—ଏହି ପ୍ରକାରର ଭ୍ରମ, ରଘୁବଂଶୀ, ମନକୁ ବିକ୍ରିତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ପୀଡାକୁ ଜୟ କରିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ମିଥ୍ଯୈଵାନର୍ଥକାରିଣ୍ଯା ମନୋମନନପୀନଯା । ଅନଯା ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯା ମହାମୋହମଲାନ୍ଧଯା
ଏହି ମିଥ୍ୟା ଓ ଅନର୍ଥକ ଧାରଣା ମନକୁ ଅହଂକାରୀ କରେ, ଏହି ଭ୍ରମ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ମହାମୋହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇ ଦିଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ସୁଧାର୍ଦ୍ରେ ଽପି କୃତ୍ଵା ରୌରଵକଲ୍ପନାମ୍ । ନାରକଂ ଦାହସଂଶୋଷଦୁଃଖଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଚନ୍ଦ୍ରମାଣଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ମଧୁର ଅମୃତରେ ଭିଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ରୌରବ ନରକ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ନିଜେ ନରକର ଦାହ ଓ ଶୁଷ୍କତାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।
ଜଲଲୋଲୋଚ୍ଚକଲ୍ହାରପୁଷ୍ପଶୀତଲଵୀଚିଷୁ । ସରସ୍ସୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଢ୍ଯଂ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ପାଣିରେ ଡୁବୁଥିବା ଲୋଟସ ଫୁଲ ମାଳା ଓ ଶୀତଳ ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଝିଲିକରେ ମଧ୍ୟ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ନଭୋନଗରନିର୍ମାଣପାତୋତ୍ପତନସମ୍ଭ୍ରମାଃ । ସ୍ଵପ୍ନାଦିଷ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରସୁଖଦୁଃଖଦାଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆକାଶରେ ସହର ତିଆରି, ତଳକୁ ପଡ଼ିବା, କିମ୍ବା ଉଡ଼ିବାର ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ସଂସାରଵାସନା ଚେତୋ ଯଦି ନାମ ନ ପୂରଯେତ୍ । ତଜ୍ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସଂରମ୍ଭାଃ କଂ ନଯେଯୁର୍ ଇହାପଦମ୍
ଯଦି ମନର ସଂସାର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ପୂରଣ ହୁଏନି, ତେବେ ଜାଗ୍ରତ କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନର ଉତ୍ତେଜନା ଏଠାରେ କଣ କ୍ଷତି କରିପାରିବ?
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରୌରଵାଵୀଚିନରକାନର୍ଥଶାସନାଃ । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନେ ଗତେ ଵୃଦ୍ଧିଂ ସ୍ଵର୍ଗୋପଵନଭୂମିଷୁ
ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ବଢିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ରୌରବ, ଅବୀଚି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନରକର ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ବଢିଯାଏ।
ଅନଯା ଵେଧିତଂ ଚେତୋ ବିସତନ୍ତାଵ୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍ । ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଖିଲସଂସାରସାଗରାଵର୍ତଵିଭ୍ରମମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ମନକୁ ବେଧିଦେଲେ, ପଦ୍ମର ଏକ ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଭ୍ରମର ଦେଖିପାରେ।
ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ରାଜ୍ଯ ଏଵ ହି ସଂସ୍ଥିତଃ । ତାସ୍ ତା ଦଶା ଜନୋ ଯାତି ଯା ନ ଯୋଗ୍ଯାଶ୍ ଶ୍ଵପାକିନଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ରାଜ୍ୟରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ଏମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯାହା ଅପମାନିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ରାମ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵାସନାଂ ଭଵବନ୍ଧନୀମ୍ । ସର୍ଵଭାଵମଯୀଂ ତିଷ୍ଠ ନୀରାଗସ୍ ସ୍ଫଟିକୋ ଯଥା
ସେଥିପାଇଁ, ରାମ, ଏହି ସଂସାରରେ ବାନ୍ଧିଦେଉଥିବା ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରୁହ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ଫଟିକ ପଥର ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହେ।
ତିଷ୍ଠତସ୍ ତଵ କାର୍ଯେଷୁ ମାସ୍ତୁ ରାଗାନୁରଞ୍ଜନା । ସ୍ଫଟିକସ୍ଯେଵ ଚିତ୍ରାଣି ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି ଗୃହ୍ଣତଃ
ତୁମେ ନିଜ କାମକାଜରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ମନରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତିର ରଙ୍ଗ ନ ପଡ଼ୁ। ଯେପରି ଏକ ସ୍ଫଟିକ ପଥର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିଛବି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ଵିଗତକୌତୁକସଙ୍ଗସମିଦ୍ଧଯା ଯଦି କରୋଷି ସଦୈଵ ହି ଲୀଲଯା । ଵରଧିଯା ଜଗତି ପ୍ରକୃତିକ୍ରିଯାସ୍ ତଦ୍ ଅସି କେନ ମହାନ୍ ଉପମୀଯସେ
ଯଦି ତୁମର ମନରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆସକ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସବୁ କାମ କ୍ରୀଡ଼ାର ଭଳି ସହଜରେ କର, ତେବେ ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱକୁ କେଉଁଠି ସମ୍ମିଳନ କରିହେବ?
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତୋ ଭଗଵତା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା । ରାମଃ କମଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷ ଉନ୍ମୀଲିତ ଇଵାବଭୌ
ଏପରି ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, କମଳ ପତ୍ର ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ଜଣେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରି ଦେଖାଗଲେ।
ଵିକାସିତାନ୍ତଃକରଣଶ୍ ଶୋଭାମ୍ ଅଲମ୍ ଉପାଯଯୌ । ଆଶ୍ଵସ୍ତସ୍ ତମସି କ୍ଷୀଣେ ପଦ୍ମୋ ଽର୍କାଲୋକଵାନ୍ ଇଵ
ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ପ୍ରକାଶ ଫୁଟିଲା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭା ଆସିଗଲା; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେବା ସହ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଖିଲିଯାଇଥିବା କମଳ ପୁଷ୍ପ ପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଲେ।
ବୋଧଵିସ୍ମଯସଞ୍ଜାତସୌମ୍ଯସ୍ମିତସିତାନନଃ । ଦନ୍ତରଶ୍ମିସୁଧାଧୌତାମ୍ ଇମାଂ ଵାଚମ୍ ଉଵାଚ ଚ
ବିସ୍ମୟ ଓ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମୃଦୁ ହସ ସହିତ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଅମୃତରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲା । ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ: