ସ୍ଵଦୃଷ୍ଟିକ୍ଷଯସମ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତମଃ । ଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାର୍ଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲେ, କେବଳ ଅସତ୍ତା ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାଶର କଳାପନି ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି କାଲିମା । ନ କାଲିମେତି ବୋଧସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାତିମିରେ ତଥା
ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିବା ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାପନିକୁ ସତ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଭାବିବା ଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନିଗ୍ରହଃ କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ଯଥା ଗଗନପଦ୍ମିନ୍ଯାସ୍ ସ ଚାତିସୁକରସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦମନ କରିବା ମାନେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନ ରଖିବା; ଯେପରି ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ନଥାଏ, ସେପରି ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜ।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ଏହି ଭ୍ରମମୟ ଜଗତ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ, ଏହାକୁ ପୁନି ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ ।
ନଷ୍ଟୋ ଽହମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯଥା ଦୁଃଖେନ ନଶ୍ଯତି । ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜନୋ ଽଭ୍ଯେତି ତଥା ସୁଖମ୍
'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ମଣିଷ ଭାସିଯାଏ, ସେପରି 'ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦକୁ ପାଏ ।
ତଥା ସମ୍ମୂଢସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୂଢତାମ୍ ଏତି ଵୈ ପୁନଃ । ପ୍ରବୋଧୋଦାରସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପ୍ରବୋଧାଯାନୁଧାଵତି
ଏହିପରି ଭ୍ରମିତ ଭାବନାରୁ ପୁଣି ମଣିଷ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଜାଗ୍ରତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବନାରୁ ମନେ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
କ୍ଷଣାତ୍ ସଂସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଷାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତି ଶାଶ୍ଵତୀ । ଯତ୍ନାଦ୍ ଵିସ୍ମରଣାଦ୍ ଅର୍ଥଃ ପରିନଶ୍ଯତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ସଦା ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଚେଷ୍ଟା କରି ଭୁଲିଦେଲେ ସେ ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ।
ଭାଵନୀ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସର୍ଵଭୂତଵିମୋହନୀ । ତାରଣୀ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ନାଶେ ସ୍ଵାତ୍ମଵୃଦ୍ଧୌ ଵିନାଶିକୀ
ଭାବନା ସମସ୍ତ ଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଏହି ଭାବନା ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ନାଶକାରୀ ।
ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତତ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । କ୍ଷଣାତ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ରାଜାଜ୍ଞାମ୍ ଇଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ମନ ଯେଉଁ ଦିନ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ସେହି କାମକୁ ତୁରନ୍ତ କରିଦିଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାନିଥିବା ପରି ।
ତସ୍ମାନ୍ ମନୋଽନୁସନ୍ଧାନଂ ଭାଵେଷୁ ନ କରୋତି ଯଃ । ଅନ୍ତଶ୍ ଚେତନଯତ୍ନେନ ସ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ତେଣୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ମନକୁ ଭାବବସ୍ତୁରେ ଲଗାଇ ରଖେନାହିଁ, ଭିତରୁ ସଚେତନ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ ।
ଯଦ୍ ଆଦାଵ୍ ଏଵ ନାସ୍ତୀଦଂ ତଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାନ୍ତମ୍ ଏକମ୍ ଅନିଙ୍ଗନମ୍
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲାନାହିଁ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ଏକ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ।
ମନନୀଯମନୋମାନାନ୍ଯ୍ ଅତଃ କସ୍ଯ କଥଂ କୁତଃ । ନିର୍ଵିକାରମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆସ୍ଯତାମ୍ ଅପଯନ୍ତ୍ରଣମ୍
ଏହି ମନର ମାନ, ଏହା କାହାର, କିପରି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ତୁମେ ନିର୍ବିକାର, ଆଦିରହିତ ଓ ଶେଷରହିତ ଭାବରେ, କୌଣସି ବାଧାକୁ ଗଣନା କରିନଥିବା ଭଳି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯତ୍ନାଦ୍ ପରମଯା ଧିଯା । ଭୋଗାଶାଭାଵନାଂ ଚିତ୍ତାତ୍ ସମୂଲମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ ଓ ଗଭୀର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୋଗର ଆଶା ଓ ତାହାର ମୂଳ ସହିତ ମନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ ଉଦେତି ପରୋ ମୋହୋ ଜରାମରଣକାରଣମ୍ । ଆଶାପାଶଶତୋଲ୍ଲାସୀ ଵାସନା ତଦ୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ମହା ମୋହ ଭାବରେ, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହି ଅନେକ ଆଶାର ବନ୍ଧନରେ ମନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା ଦେଖାଯାଏ।
ମମ ପୁତ୍ରା ମମ ଧନମ୍ ଅହଂ ସୋ ଽଯମ୍ ଇଦଂ ମମ । ଇତୀଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲେନ ଵାସନୈକା ଵିଵଲ୍ଗତି
‘ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏଭଳି ଏକ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା, ଯେଉଁଠି ମନ ମାୟାର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଲୋଲୋ ଽର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍ଭାଵାହିର୍ ଅର୍ପିତଃ
ଏହି ଶରୀର ନିଜେ ଖାଲି ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବ ଆଦତରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଏପରି ହେବାକୁ ଦିଏ, ଯେପରି ଖାଲି ଗୁହାରେ ବାତାସ ଡାହା ହୁଏ।
ପରମାର୍ଥେନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମମାହମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ମନ୍ଯେ ନ କଦାଚନ କିଞ୍ଚନ
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ମନେ, 'ମୋର', 'ମୁଁ', 'ଏହା' ଭାବକୁ ଛାଡିଦିଅ। ଆତ୍ମାର ସତ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ମୁଁ କେବେ ଥିବାକୁ ମାନେ ନାହିଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଗିରିଶ୍ରେଣ୍ଯା ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସୈଵାନ୍ଯେଵ ଵିଚିତ୍ରେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ପରିଵର୍ତତେ
ସୃଷ୍ଟି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକେ ଅବିଦ୍ୟା ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ଘୁରୁଛି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଗିରିଶ୍ରେଣୀ ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ନଶ୍ଯତି ଜ୍ଞାନମାତ୍ରତଃ । ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯା ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ
ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀନଦୀ ସେଯଂ ଯାଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ ସା । ନାଵିଦ୍ଯା ତସ୍ଯ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ପାଇଁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ସହିତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମହିମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି।
ରଜ୍ଜୁସର୍ପଵିକଲ୍ପୌ ଦ୍ଵାଵ୍ ଅଜ୍ଞାନୈକୋପକଲ୍ପିତୌ । ଜ୍ଞେନ ତ୍ଵ୍ ଏକୈଵ ନିର୍ଣୀତା ବ୍ରହ୍ମଦୃଷ୍ଟିର୍ ଅକୃତ୍ରିମା
ଦୁଇଟି ଜିନିଷ—ଦୋରି ଓ ସାପ—ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ: ସେହି ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି।
ମା ଭଵାଜ୍ଞୋ ଭଵ ଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵଂ ଜହି ସଂସାରଵାସନାଃ । ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵେନ କିମ୍ ଅନ୍ଯ ଇଵ ରୋଦିଷି
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଉନାହାଁ, ଜ୍ଞାନୀ ହେଉ। ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଅ। ନିଜ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପରି କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
କସ୍ ତଵାଯଂ ଜଡୋ ମୂକୋ ଦେହୋ ଭଵତି ରାଘଵ । ଯଦର୍ଥଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାମ୍ ଅଵଶଃ ପରିହୀଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଜଡ଼ ଓ ନିର୍ବୋଧ ଦେହ ତୁମ ପାଇଁ କି? ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ନିୟତ ହେଉଛ?
ଯଥା ହି କାଷ୍ଠଜତୁନୋର୍ ଯଥା ବଦରକୁଣ୍ଡଯୋଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅପି ନୈକତ୍ଵଂ ଦେହଦେହଵତୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି କାଠ ଓ ଲାଖ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ବଦରି ଫଳର ଖୋଲି, ଏକାଠି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହରେ ବସୁଥିବା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକ ହୁଏନାହିଁ।
ଭସ୍ତ୍ରାଦାହେ ଯଥା ଦାହୋ ନ ଭସ୍ତ୍ରାନ୍ତରଵର୍ତିନଃ । ପଵନସ୍ଯ ତଥା ଦେହନାଶେ ନାତ୍ମ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେପରି ଧମ୍ପିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଧମ୍ପି ଭିତରେ ଥିବା ପବନକୁ କିଛି ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ଦୁଃଖିତୋ ଽହଂ ସୁଖାଢ୍ଯୋ ଽହମ୍ ଇତି ଭ୍ରାନ୍ତୀ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ଦୁଷ୍ପାରେହ କଦର୍ଥନା
‘ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ସୁଖରେ ଅଛି’—ଏହି ପ୍ରକାରର ଭ୍ରମ, ରଘୁବଂଶୀ, ମନକୁ ବିକ୍ରିତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ପୀଡାକୁ ଜୟ କରିବା ବହୁତ କଷ୍ଟକର।
ମିଥ୍ଯୈଵାନର୍ଥକାରିଣ୍ଯା ମନୋମନନପୀନଯା । ଅନଯା ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯା ମହାମୋହମଲାନ୍ଧଯା
ଏହି ମିଥ୍ୟା ଓ ଅନର୍ଥକ ଧାରଣା ମନକୁ ଅହଂକାରୀ କରେ, ଏହି ଭ୍ରମ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ମହାମୋହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବାଇ ଦିଏ।
ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବେ ସୁଧାର୍ଦ୍ରେ ଽପି କୃତ୍ଵା ରୌରଵକଲ୍ପନାମ୍ । ନାରକଂ ଦାହସଂଶୋଷଦୁଃଖଂ ସମନୁଭୂଯତେ
ଚନ୍ଦ୍ରମାଣଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ମଧୁର ଅମୃତରେ ଭିଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଏହାକୁ ରୌରବ ନରକ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ନିଜେ ନରକର ଦାହ ଓ ଶୁଷ୍କତାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ।
ଜଲଲୋଲୋଚ୍ଚକଲ୍ହାରପୁଷ୍ପଶୀତଲଵୀଚିଷୁ । ସରସ୍ସୁ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଢ୍ଯଂ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ
ପାଣିରେ ଡୁବୁଥିବା ଲୋଟସ ଫୁଲ ମାଳା ଓ ଶୀତଳ ତରଙ୍ଗ ଥିବା ଝିଲିକରେ ମଧ୍ୟ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ନଭୋନଗରନିର୍ମାଣପାତୋତ୍ପତନସମ୍ଭ୍ରମାଃ । ସ୍ଵପ୍ନାଦିଷ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତେ ଵିଚିତ୍ରସୁଖଦୁଃଖଦାଃ
ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆକାଶରେ ସହର ତିଆରି, ତଳକୁ ପଡ଼ିବା, କିମ୍ବା ଉଡ଼ିବାର ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।