କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ବଦ୍ଧୋ ଽହଂ ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ବଧ୍ଯତେ
'ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ବାନ୍ଧା, ମୋର ହାତ ପାଉଁ ଅଛି'—ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ।
ନାହଂ ଦୁଃଖୀ ନ ମେ ଦେହଃ କୋ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ ଚିତଃ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ନୁହେଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁ ବନ୍ଧନ ରହିପାରିବ? — ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ରହେ, ସେ ସେଠିଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନାହଂ ମାଂସଂ ନ ଚାସ୍ଥୀନି ଦେହାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୀଣାଵିଦ୍ଯ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅସ୍ଥି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ — ଏପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ମନରେ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ନଶିଯାଏ।
ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗସୁରଶୈଲାଗ୍ରଵୈଡୂର୍ଯଶିଖରପ୍ରଭା । ଅଥ ଵାର୍କାଂଶୁଦୁର୍ଭେଦା ତିମିରଶ୍ରୀସ୍ ସ୍ଥିତୋପରି
ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଦାନବ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନର ଚମକ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିପାରେନି, ସେଠି ଅନ୍ଧକାରର ମହିମା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ—
କଲ୍ପ୍ଯତେ ହି ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାଲିମେତି ସ୍ଵଭାଵଜଃ । ପୁଂସା ଧରଣିସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପନଯେଦ୍ଧଯା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର ମାନବେ ଭୂମିରେ ଥିବା ଲୋକ ନିଜର ଧାରଣା ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ କରେ—
କଲ୍ପିତୈଵମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେଯମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନା । ପୁରୁଷେଣାପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସେ ଏପରି ଭାବନା କରେନାହିଁ।
ମେରୁନୀଲମଣିଚ୍ଛାଯା ନେଯଂ ନାପି ତମଃପ୍ରଭା । ତଦ୍ ଇଦଂ କିଂ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୀଲତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଵଦ
ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତର ନୀଳମଣିର ଆଭା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧାରର ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶର ଏହି ନୀଳପଣ କାହିଁକି ହୁଏ, କହ।
ନ ରାମ ନୀଲତା ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯସ୍ଯ ଗୁଣଵତ୍ ସ୍ଥିତା । ଅନ୍ଯରତ୍ନପ୍ରଭାଭାଵାନ୍ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଏଷାତ୍ର ମୈରଵୀ
ହେ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳପଣ କୌଣସି ଗୁଣ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟରେ ନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ମଣିର ଆଭା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନୀଳମଣିର ଆଭା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତେଜୋମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅଣ୍ଡସ୍ଯ ସ୍ଫାରତ୍ଵାତ୍ ସିଦ୍ଧତେଜସଃ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯାଦ୍ ଅଣ୍ଡପାରସ୍ଯ ତମସୋ ନାତ୍ର ସମ୍ଭଵଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ଗଢ଼ା, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ଆଭା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ଧାର ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଶୂନ୍ଯତୈଵୈଷା ବହ୍ଵୀ ସୁଭଗ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵଯସ୍ଯେଵାନୁରୂପାଯା ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନ ସନ୍ମଯୀ
ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବହୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ଭଳି, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୟସର ଅନୁଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶତ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଦୃଷ୍ଟିକ୍ଷଯସମ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତମଃ । ଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାର୍ଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲେ, କେବଳ ଅସତ୍ତା ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାଶର କଳାପନି ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି କାଲିମା । ନ କାଲିମେତି ବୋଧସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାତିମିରେ ତଥା
ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିବା ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାପନିକୁ ସତ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଭାବିବା ଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନିଗ୍ରହଃ କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ଯଥା ଗଗନପଦ୍ମିନ୍ଯାସ୍ ସ ଚାତିସୁକରସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦମନ କରିବା ମାନେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନ ରଖିବା; ଯେପରି ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ନଥାଏ, ସେପରି ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜ।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ଏହି ଭ୍ରମମୟ ଜଗତ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ, ଏହାକୁ ପୁନି ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ ।
ନଷ୍ଟୋ ଽହମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯଥା ଦୁଃଖେନ ନଶ୍ଯତି । ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜନୋ ଽଭ୍ଯେତି ତଥା ସୁଖମ୍
'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ମଣିଷ ଭାସିଯାଏ, ସେପରି 'ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦକୁ ପାଏ ।
ତଥା ସମ୍ମୂଢସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୂଢତାମ୍ ଏତି ଵୈ ପୁନଃ । ପ୍ରବୋଧୋଦାରସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପ୍ରବୋଧାଯାନୁଧାଵତି
ଏହିପରି ଭ୍ରମିତ ଭାବନାରୁ ପୁଣି ମଣିଷ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଜାଗ୍ରତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବନାରୁ ମନେ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
କ୍ଷଣାତ୍ ସଂସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଷାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତି ଶାଶ୍ଵତୀ । ଯତ୍ନାଦ୍ ଵିସ୍ମରଣାଦ୍ ଅର୍ଥଃ ପରିନଶ୍ଯତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ସଦା ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଚେଷ୍ଟା କରି ଭୁଲିଦେଲେ ସେ ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ।
ଭାଵନୀ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସର୍ଵଭୂତଵିମୋହନୀ । ତାରଣୀ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ନାଶେ ସ୍ଵାତ୍ମଵୃଦ୍ଧୌ ଵିନାଶିକୀ
ଭାବନା ସମସ୍ତ ଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଏହି ଭାବନା ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ନାଶକାରୀ ।
ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତତ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । କ୍ଷଣାତ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ରାଜାଜ୍ଞାମ୍ ଇଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ମନ ଯେଉଁ ଦିନ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ସେହି କାମକୁ ତୁରନ୍ତ କରିଦିଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାନିଥିବା ପରି ।
ତସ୍ମାନ୍ ମନୋଽନୁସନ୍ଧାନଂ ଭାଵେଷୁ ନ କରୋତି ଯଃ । ଅନ୍ତଶ୍ ଚେତନଯତ୍ନେନ ସ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ତେଣୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ମନକୁ ଭାବବସ୍ତୁରେ ଲଗାଇ ରଖେନାହିଁ, ଭିତରୁ ସଚେତନ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ ।
ଯଦ୍ ଆଦାଵ୍ ଏଵ ନାସ୍ତୀଦଂ ତଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯଦ୍ ଇଦଂ ଭାତି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଶାନ୍ତମ୍ ଏକମ୍ ଅନିଙ୍ଗନମ୍
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲାନାହିଁ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି, ସେହି ଏକ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମ ।
ମନନୀଯମନୋମାନାନ୍ଯ୍ ଅତଃ କସ୍ଯ କଥଂ କୁତଃ । ନିର୍ଵିକାରମ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆସ୍ଯତାମ୍ ଅପଯନ୍ତ୍ରଣମ୍
ଏହି ମନର ମାନ, ଏହା କାହାର, କିପରି, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ତୁମେ ନିର୍ବିକାର, ଆଦିରହିତ ଓ ଶେଷରହିତ ଭାବରେ, କୌଣସି ବାଧାକୁ ଗଣନା କରିନଥିବା ଭଳି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ପରଂ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯତ୍ନାଦ୍ ପରମଯା ଧିଯା । ଭୋଗାଶାଭାଵନାଂ ଚିତ୍ତାତ୍ ସମୂଲମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ ଓ ଗଭୀର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୋଗର ଆଶା ଓ ତାହାର ମୂଳ ସହିତ ମନରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ ଉଦେତି ପରୋ ମୋହୋ ଜରାମରଣକାରଣମ୍ । ଆଶାପାଶଶତୋଲ୍ଲାସୀ ଵାସନା ତଦ୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ମହା ମୋହ ଭାବରେ, ଯାହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଏହି ଅନେକ ଆଶାର ବନ୍ଧନରେ ମନ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା ଦେଖାଯାଏ।
ମମ ପୁତ୍ରା ମମ ଧନମ୍ ଅହଂ ସୋ ଽଯମ୍ ଇଦଂ ମମ । ଇତୀଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲେନ ଵାସନୈକା ଵିଵଲ୍ଗତି
‘ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଧନ, ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏଭଳି ଏକ ଲୁଚିଥିବା ଇଚ୍ଛା, ଯେଉଁଠି ମନ ମାୟାର ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଶୂନ୍ଯ ଏଵ ଶରୀରେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଲୋଲୋ ଽର୍ଜୁନଵାତଵତ୍ । ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍ଭାଵାହିର୍ ଅର୍ପିତଃ
ଏହି ଶରୀର ନିଜେ ଖାଲି ଥିବା ସତ୍ୱେ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ପୂର୍ବ ଆଦତରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଏପରି ହେବାକୁ ଦିଏ, ଯେପରି ଖାଲି ଗୁହାରେ ବାତାସ ଡାହା ହୁଏ।
ପରମାର୍ଥେନ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ମମାହମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ମନ୍ଯେ ନ କଦାଚନ କିଞ୍ଚନ
ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ମନେ, 'ମୋର', 'ମୁଁ', 'ଏହା' ଭାବକୁ ଛାଡିଦିଅ। ଆତ୍ମାର ସତ୍ତା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ମୁଁ କେବେ ଥିବାକୁ ମାନେ ନାହିଁ।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଗିରିଶ୍ରେଣ୍ଯା ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସୈଵାନ୍ଯେଵ ଵିଚିତ୍ରେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ପରିଵର୍ତତେ
ସୃଷ୍ଟି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଏକେ ଅବିଦ୍ୟା ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ଘୁରୁଛି, ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଗିରିଶ୍ରେଣୀ ପୁଣିପୁଣି ଦେଖାଯାଏ।
ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନମାତ୍ରେଣ ନଶ୍ଯତି ଜ୍ଞାନମାତ୍ରତଃ । ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରପରିଚ୍ଛେଦ୍ଯା ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗମଃ
ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀନଦୀ ସେଯଂ ଯାଵିଦ୍ଯା ଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ ସା । ନାଵିଦ୍ଯା ତସ୍ଯ ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵେ ମହିମ୍ନି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହାର ପାଇଁ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ସହିତ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମହିମାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି।