ଏକସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଗାଦ୍ ଦେଵାତ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭାଗକଲନାଶକ୍ତିର୍ ଲହରୀଵୋତ୍ଥିତାମ୍ଭସଃ
ଏକ ଅପରିମିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମାରୁ ବିଭାଜନ ଓ ଗଣନାର ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିତତେ ଶାନ୍ତେ ଯା ନ କିଞ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ ଗତା ସା ସିଦ୍ଧିଂ ପରମାତ୍ମନି
ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶାନ୍ତ ସତ୍ତାରେ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ଭାବନାରେ ଯାହା ଦୂରେଇଯାଏ, ସେହି ସବୁ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସିଦ୍ଧେଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପେନୈଵ ନଶ୍ଯତି । ଯେନୈଵ ଜାତା ତେନୈଵ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲେଵ ଵାଯୁନା
ସେହିପରି, ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଗୁନିର ଶିଖା ବାତାସରେ ନିଶ୍ୱେଷ ହୁଏ।
ପୌରୁଷୋଦ୍ଯୋଗସିଦ୍ଧେନ ଭୋଗାଶାରୂପତାଂ ଗତା । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସାଵିଦ୍ଯା ପରିଲୀଯତେ
ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗର ଆକାର ପାଇଥିବା ଅଜ୍ଞାନ, କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଅଭାବରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ନାହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସୁଦୃଢାଦ୍ ବଧ୍ଯତେ ମନଃ । ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସୁଦୃଢାନ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ’ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ ମନ ଆଟକିଯାଏ; ‘ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ ମନ ପୁନି ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଃ ପରମୋ ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵିମୁକ୍ତତା । ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଅଵଜିତ୍ଯାନ୍ତର୍ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ; ଚିନ୍ତାର ଅଭାବ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ମନରେ ଚିନ୍ତାକୁ ଜୟ କରି, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତା କାମ କର।
ଦୃଷ୍ଟା ମଯାମ୍ବରେ ଽତ୍ରାସ୍ତି ନଲିନୀ ହେମପଙ୍କଜା । ଲୋଲଵୈଡୂର୍ଯମଧୁପା ସୁଗନ୍ଧିତଦିଗମ୍ବରା
ମୁଁ ଏଠାରେ ଆକାଶରେ ଦେଖିଛି ଏକ ସୁନା ମଣ୍ଡାର ଫୁଲ, ଯାହାରେ ଲୋଲା ବୈଡୂର୍ୟ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ ରହିଛି ଏବଂ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ପୋଶାକ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୈଃ ପ୍ରକଟାଭୋଗୈର୍ ମୃଣାଲଭୁଜମଣ୍ଡଲୈଃ । ଵିହସନ୍ତୀ ପ୍ରକାଶସ୍ଯ ଶଶିନୋ ରଶ୍ମିମଣ୍ଡଲାତ୍
ସେ ହସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ମାନେ କମଳ ଡଣ୍ଡା ପରି, ତାଙ୍କର ଗଢ଼ିଆ ଶରୀର ଖୋଲା ଭାବେ ଦେଖାଉଛି, ଏବଂ ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ, ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣ ମଣ୍ଡଳକୁ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି।
ଵିକଲ୍ପଜାଲିକୈଵେତ୍ଥମ୍ ଅସତ୍ଯୈଵାପି ସତ୍ସମା । ମନସ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଵିନାଶାର୍ଥଂ ଯଥା ବାଲେନ କଲ୍ପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ମନର କଳ୍ପନାର ଜାଲ ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏମିତି ହୁଏ ଯେ, ଜଣେ ଶିଶୁ ନିଜେ ନିଜେ କିଛି ଉପଜାଇ ମନର ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।
ତଥୈଵେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେହ ଭାଵନାଭଵବନ୍ଧନୀ । ଚପଲେନାସୁଖାଯୈଵ ମନୋବାଲେନ କଲ୍ପିତା
ଏହିପରି, ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ମନ-ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବନାରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇ, ମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ବଦ୍ଧୋ ଽହଂ ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ବଧ୍ଯତେ
'ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ବାନ୍ଧା, ମୋର ହାତ ପାଉଁ ଅଛି'—ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ।
ନାହଂ ଦୁଃଖୀ ନ ମେ ଦେହଃ କୋ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ ଚିତଃ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ନୁହେଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁ ବନ୍ଧନ ରହିପାରିବ? — ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ରହେ, ସେ ସେଠିଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନାହଂ ମାଂସଂ ନ ଚାସ୍ଥୀନି ଦେହାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୀଣାଵିଦ୍ଯ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅସ୍ଥି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ — ଏପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ମନରେ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ନଶିଯାଏ।
ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗସୁରଶୈଲାଗ୍ରଵୈଡୂର୍ଯଶିଖରପ୍ରଭା । ଅଥ ଵାର୍କାଂଶୁଦୁର୍ଭେଦା ତିମିରଶ୍ରୀସ୍ ସ୍ଥିତୋପରି
ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଦାନବ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନର ଚମକ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିପାରେନି, ସେଠି ଅନ୍ଧକାରର ମହିମା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ—
କଲ୍ପ୍ଯତେ ହି ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାଲିମେତି ସ୍ଵଭାଵଜଃ । ପୁଂସା ଧରଣିସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପନଯେଦ୍ଧଯା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର ମାନବେ ଭୂମିରେ ଥିବା ଲୋକ ନିଜର ଧାରଣା ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ କରେ—
କଲ୍ପିତୈଵମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେଯମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନା । ପୁରୁଷେଣାପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସେ ଏପରି ଭାବନା କରେନାହିଁ।
ମେରୁନୀଲମଣିଚ୍ଛାଯା ନେଯଂ ନାପି ତମଃପ୍ରଭା । ତଦ୍ ଇଦଂ କିଂ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୀଲତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଵଦ
ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତର ନୀଳମଣିର ଆଭା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧାରର ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶର ଏହି ନୀଳପଣ କାହିଁକି ହୁଏ, କହ।
ନ ରାମ ନୀଲତା ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯସ୍ଯ ଗୁଣଵତ୍ ସ୍ଥିତା । ଅନ୍ଯରତ୍ନପ୍ରଭାଭାଵାନ୍ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଏଷାତ୍ର ମୈରଵୀ
ହେ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳପଣ କୌଣସି ଗୁଣ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟରେ ନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ମଣିର ଆଭା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନୀଳମଣିର ଆଭା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତେଜୋମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅଣ୍ଡସ୍ଯ ସ୍ଫାରତ୍ଵାତ୍ ସିଦ୍ଧତେଜସଃ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯାଦ୍ ଅଣ୍ଡପାରସ୍ଯ ତମସୋ ନାତ୍ର ସମ୍ଭଵଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ଗଢ଼ା, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ଆଭା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ଧାର ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଶୂନ୍ଯତୈଵୈଷା ବହ୍ଵୀ ସୁଭଗ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵଯସ୍ଯେଵାନୁରୂପାଯା ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନ ସନ୍ମଯୀ
ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବହୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ଭଳି, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୟସର ଅନୁଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶତ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଦୃଷ୍ଟିକ୍ଷଯସମ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଅସଦ୍ ଏଵୋତ୍ଥିତଂ ତମଃ । ଵସ୍ତୁ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାର୍ଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲେ, କେବଳ ଅସତ୍ତା ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଆକାଶର କଳାପନି ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ଏତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି କାଲିମା । ନ କାଲିମେତି ବୋଧସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାତିମିରେ ତଥା
ଯେପରି ଠିକ୍ ବୁଝିବା ସହିତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା କଳାପନିକୁ ସତ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଭାବିବା ଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନିଗ୍ରହଃ କଥିତୋ ବୁଧୈଃ । ଯଥା ଗଗନପଦ୍ମିନ୍ଯାସ୍ ସ ଚାତିସୁକରସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନକୁ ଦମନ କରିବା ମାନେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନ ରଖିବା; ଯେପରି ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ନଥାଏ, ସେପରି ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜ।
ଭ୍ରମସ୍ଯ ଜାଗତସ୍ଯାସ୍ଯ ଜାତସ୍ଯାକାଶଵର୍ଣଵତ୍ । ଅପୁନସ୍ସ୍ମରଣଂ ମନ୍ଯେ ସାଧୋ ଵିସ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ଏହି ଭ୍ରମମୟ ଜଗତ ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ, ଏହାକୁ ପୁନି ସ୍ମରଣ କରିବାଠାରୁ ଭୁଲିଯିବା ଉତ୍ତମ ।
ନଷ୍ଟୋ ଽହମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଯଥା ଦୁଃଖେନ ନଶ୍ଯତି । ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମୀତି ସଙ୍କଲ୍ପାଜ୍ ଜନୋ ଽଭ୍ଯେତି ତଥା ସୁଖମ୍
'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ମଣିଷ ଭାସିଯାଏ, ସେପରି 'ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ ହେଲି' ବୋଲି ଭାବିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦକୁ ପାଏ ।
ତଥା ସମ୍ମୂଢସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମୂଢତାମ୍ ଏତି ଵୈ ପୁନଃ । ପ୍ରବୋଧୋଦାରସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପ୍ରବୋଧାଯାନୁଧାଵତି
ଏହିପରି ଭ୍ରମିତ ଭାବନାରୁ ପୁଣି ମଣିଷ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଜାଗ୍ରତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବନାରୁ ମନେ ଜାଗ୍ରତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।
କ୍ଷଣାତ୍ ସଂସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଷାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯୋଦେତି ଶାଶ୍ଵତୀ । ଯତ୍ନାଦ୍ ଵିସ୍ମରଣାଦ୍ ଅର୍ଥଃ ପରିନଶ୍ଯତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ସଦା ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଚେଷ୍ଟା କରି ଭୁଲିଦେଲେ ସେ ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ।
ଭାଵନୀ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସର୍ଵଭୂତଵିମୋହନୀ । ତାରଣୀ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ନାଶେ ସ୍ଵାତ୍ମଵୃଦ୍ଧୌ ଵିନାଶିକୀ
ଭାବନା ସମସ୍ତ ଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ । ଏହି ଭାବନା ଆତ୍ମାର ନାଶରେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଆତ୍ମାର ବୃଦ୍ଧିରେ ନାଶକାରୀ ।
ମନୋ ଯଦ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତତ୍ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ । କ୍ଷଣାତ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ରାଜାଜ୍ଞାମ୍ ଇଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ
ମନ ଯେଉଁ ଦିନ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ସେହି କାମକୁ ତୁରନ୍ତ କରିଦିଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାନିଥିବା ପରି ।
ତସ୍ମାନ୍ ମନୋଽନୁସନ୍ଧାନଂ ଭାଵେଷୁ ନ କରୋତି ଯଃ । ଅନ୍ତଶ୍ ଚେତନଯତ୍ନେନ ସ ଶାନ୍ତିମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି
ତେଣୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ମନକୁ ଭାବବସ୍ତୁରେ ଲଗାଇ ରଖେନାହିଁ, ଭିତରୁ ସଚେତନ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ ।