ଯଥୋଦିତେ ଦିନକରେ କ୍ଵାପି ଯାତି ତମସ୍ଵତୀ । ତଥା ଵିଵେକେ ଽଭ୍ଯୁଦିତେ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ପ୍ରଲୀଯତେ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ କେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି, ସେପରି ବିବେକ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ କେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ।
ଦୃଢଵାସନଯା ବନ୍ଧୋ ଘନତାମ୍ ଏତି ଚେତସଃ । ଚଲଵେତାଲସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲେ ଯଥା ଶିଶୋଃ
ମନରେ ଗଭୀର ଆସକ୍ତି ଥିଲେ ବାନ୍ଧନ ହୁଏ; ଯେପରି ଶିଶୁର ଖେଳଧୁଳି ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତାମନ୍ଦ ହେଉଛି।
ଯାଵତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସାଵିଦ୍ଯା କ୍ଷୀଯତେ ଚ ସା । ଆତ୍ମଭାଵନଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଆତ୍ମାସୌ କୀଦୃଶସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ରହିଥାଏ, ଯାହା ଦେଖାଦେଖି କମିଯାଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ଆତ୍ମା କେମିତି ବୋଲି ଭାବାଯାଏ?
ଚେତ୍ଯାନୁପାତରହିତଂ ସାମାନ୍ଯେନ ଚ ସର୍ଵଗମ୍ । ଯଚ୍ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅନାଖ୍ଯେଯଂ ସ ଆତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯାହା ଚେତନାର ସାର, ଜଡ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଏବଂ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ସେଇ ହେଉଛି ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର।
ଆବ୍ରହ୍ମସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ତୃଣାଦି ଯଦ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵଦାତ୍ମୈଵ ନାଵିଦ୍ଯା ଵିଦ୍ଯତେ ଽନଘ
ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଘାସପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେସବୁ ସଦା ଆତ୍ମା ହେଉଛି; ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନାହିଁ।
ସର୍ଵଂ ଚ ଖଲ୍ଵ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିତ୍ଯଂ ଚିଦ୍ଘନମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍ । କଲ୍ପନାନ୍ଯା ମନୋନାମ୍ନୀ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ହି କାଚନ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଅକ୍ଷୟ। 'ମନ' ବୋଲି କୌଣସି ଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଏଠି ନାହିଁ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ନ ଚ ଭାଵଵିକାରାଣାଂ ସତ୍ତା କ୍ଵଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, କିଛି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ। କୌଣସି ଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
କେଵଲଂ କେଵଲାଭାସଂ ସର୍ଵସାମାନ୍ଯମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ । ଚେତ୍ଯାନୁପାତରହିତଂ ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇହ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି—ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅକ୍ଷତ, କୌଣସି ବସ୍ତୁର ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, ଏବଂ କୌଣସି ବିକ୍ଷେପ ନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ନିତ୍ଯେ ତତେ ଶୁଦ୍ଧେ ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ନିରୁପଦ୍ରଵେ । ଶାନ୍ତେ ସମସମାଭୋଗେ ନିର୍ଵିକାରୋଦିତାତ୍ମନି
ଏହି ନିତ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଶାନ୍ତ, ସମତାରେ ଥିବା ଏକମାତ୍ର ଚେତନାରେ, ଆତ୍ମା କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିନା ଉଦିତ ହୁଏ।
ଯୈଷା ସ୍ଵଭାଵାଭିଗତଂ ସ୍ଵଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଧାଵତି । ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଅମ୍ଲାନା ସା ମ୍ଲାନା ତନ୍ ମନସ୍ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ନିଜ ଭାବନାରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ; ଏହି ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ନିଜେ ଶିଥିଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ମନ ବୋଲି ମନେ ପକାଯାଏ।
ଏକସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵଗାଦ୍ ଦେଵାତ୍ ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ମହାତ୍ମନଃ । ଵିଭାଗକଲନାଶକ୍ତିର୍ ଲହରୀଵୋତ୍ଥିତାମ୍ଭସଃ
ଏକ ଅପରିମିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦିବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମାରୁ ବିଭାଜନ ଓ ଗଣନାର ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ।
ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିତତେ ଶାନ୍ତେ ଯା ନ କିଞ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରେଣ ଗତା ସା ସିଦ୍ଧିଂ ପରମାତ୍ମନି
ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶାନ୍ତ ସତ୍ତାରେ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ଭାବନାରେ ଯାହା ଦୂରେଇଯାଏ, ସେହି ସବୁ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଅତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସିଦ୍ଧେଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପେନୈଵ ନଶ୍ଯତି । ଯେନୈଵ ଜାତା ତେନୈଵ ଵହ୍ନିଜ୍ଵାଲେଵ ଵାଯୁନା
ସେହିପରି, ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ସେ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଆଗୁନିର ଶିଖା ବାତାସରେ ନିଶ୍ୱେଷ ହୁଏ।
ପୌରୁଷୋଦ୍ଯୋଗସିଦ୍ଧେନ ଭୋଗାଶାରୂପତାଂ ଗତା । ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସାଵିଦ୍ଯା ପରିଲୀଯତେ
ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗର ଆକାର ପାଇଥିବା ଅଜ୍ଞାନ, କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଅଭାବରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ନାହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସୁଦୃଢାଦ୍ ବଧ୍ଯତେ ମନଃ । ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସୁଦୃଢାନ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ପୁନଃ
‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ନୁହେଁ’ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ ମନ ଆଟକିଯାଏ; ‘ସବୁ କିଛି ବ୍ରହ୍ମା’ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ ମନ ପୁନି ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପଃ ପରମୋ ବନ୍ଧସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସଙ୍କଲ୍ପୋ ଵିମୁକ୍ତତା । ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଅଵଜିତ୍ଯାନ୍ତର୍ ଯଥେଚ୍ଛସି ତଥା କୁରୁ
ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ; ଚିନ୍ତାର ଅଭାବ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ମନରେ ଚିନ୍ତାକୁ ଜୟ କରି, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତା କାମ କର।
ଦୃଷ୍ଟା ମଯାମ୍ବରେ ଽତ୍ରାସ୍ତି ନଲିନୀ ହେମପଙ୍କଜା । ଲୋଲଵୈଡୂର୍ଯମଧୁପା ସୁଗନ୍ଧିତଦିଗମ୍ବରା
ମୁଁ ଏଠାରେ ଆକାଶରେ ଦେଖିଛି ଏକ ସୁନା ମଣ୍ଡାର ଫୁଲ, ଯାହାରେ ଲୋଲା ବୈଡୂର୍ୟ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ ରହିଛି ଏବଂ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ପୋଶାକ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୈଃ ପ୍ରକଟାଭୋଗୈର୍ ମୃଣାଲଭୁଜମଣ୍ଡଲୈଃ । ଵିହସନ୍ତୀ ପ୍ରକାଶସ୍ଯ ଶଶିନୋ ରଶ୍ମିମଣ୍ଡଲାତ୍
ସେ ହସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ମାନେ କମଳ ଡଣ୍ଡା ପରି, ତାଙ୍କର ଗଢ଼ିଆ ଶରୀର ଖୋଲା ଭାବେ ଦେଖାଉଛି, ଏବଂ ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ, ଜଣେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣ ମଣ୍ଡଳକୁ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି।
ଵିକଲ୍ପଜାଲିକୈଵେତ୍ଥମ୍ ଅସତ୍ଯୈଵାପି ସତ୍ସମା । ମନସ୍ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଵିନାଶାର୍ଥଂ ଯଥା ବାଲେନ କଲ୍ପ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ମନର କଳ୍ପନାର ଜାଲ ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏମିତି ହୁଏ ଯେ, ଜଣେ ଶିଶୁ ନିଜେ ନିଜେ କିଛି ଉପଜାଇ ମନର ଶାନ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ।
ତଥୈଵେଯମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେହ ଭାଵନାଭଵବନ୍ଧନୀ । ଚପଲେନାସୁଖାଯୈଵ ମନୋବାଲେନ କଲ୍ପିତା
ଏହିପରି, ଏଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ମନ-ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବନାରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇ, ମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
କୃଶୋ ଽତିଦୁଃଖୀ ବଦ୍ଧୋ ଽହଂ ହସ୍ତପାଦାଦିମାନ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ବଧ୍ଯତେ
'ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ମୁଁ ବାନ୍ଧା, ମୋର ହାତ ପାଉଁ ଅଛି'—ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନୁଷ୍ୟ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ।
ନାହଂ ଦୁଃଖୀ ନ ମେ ଦେହଃ କୋ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ଯାତ୍ମନଶ୍ ଚିତଃ । ଇତି ଭାଵାନୁରୂପେଣ ଵ୍ଯଵହାରେଣ ମୁଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ନୁହେଁ, ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କେଉଁ ବନ୍ଧନ ରହିପାରିବ? — ଏପରି ଭାବନା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ରହେ, ସେ ସେଠିଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ନାହଂ ମାଂସଂ ନ ଚାସ୍ଥୀନି ଦେହାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପରୋ ହ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୀଣାଵିଦ୍ଯ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ମାଂସ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅସ୍ଥି ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ — ଏପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ମନରେ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ନଶିଯାଏ।
ପ୍ରୋତ୍ତୁଙ୍ଗସୁରଶୈଲାଗ୍ରଵୈଡୂର୍ଯଶିଖରପ୍ରଭା । ଅଥ ଵାର୍କାଂଶୁଦୁର୍ଭେଦା ତିମିରଶ୍ରୀସ୍ ସ୍ଥିତୋପରି
ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଦାନବ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନର ଚମକ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଯେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିପାରେନି, ସେଠି ଅନ୍ଧକାରର ମହିମା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ—
କଲ୍ପ୍ଯତେ ହି ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କାଲିମେତି ସ୍ଵଭାଵଜଃ । ପୁଂସା ଧରଣିସଂସ୍ଥେନ ସ୍ଵଵିକଲ୍ପନଯେଦ୍ଧଯା
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅନ୍ଧକାର ମାନବେ ଭୂମିରେ ଥିବା ଲୋକ ନିଜର ଧାରଣା ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ କରେ—
କଲ୍ପିତୈଵମ୍ ଅଵିଦ୍ଯେଯମ୍ ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵନା । ପୁରୁଷେଣାପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ନ ପ୍ରବୁଦ୍ଧେନ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଯିଏ ଜାଗ୍ରତ, ସେ ଏପରି ଭାବନା କରେନାହିଁ।
ମେରୁନୀଲମଣିଚ୍ଛାଯା ନେଯଂ ନାପି ତମଃପ୍ରଭା । ତଦ୍ ଇଦଂ କିଂ କୃତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୀଲତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଵଦ
ଏହା ମେରୁ ପର୍ବତର ନୀଳମଣିର ଆଭା ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ଧାରର ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶର ଏହି ନୀଳପଣ କାହିଁକି ହୁଏ, କହ।
ନ ରାମ ନୀଲତା ଵ୍ଯୋମ୍ନଶ୍ ଶୂନ୍ଯସ୍ଯ ଗୁଣଵତ୍ ସ୍ଥିତା । ଅନ୍ଯରତ୍ନପ୍ରଭାଭାଵାନ୍ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଏଷାତ୍ର ମୈରଵୀ
ହେ ରାମ, ଆକାଶର ନୀଳପଣ କୌଣସି ଗୁଣ ଭାବେ ଶୂନ୍ୟରେ ନାହିଁ; ଏହା କୌଣସି ଅନ୍ୟ ମଣିର ଆଭା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ମେରୁ ନୀଳମଣିର ଆଭା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତେଜୋମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅଣ୍ଡସ୍ଯ ସ୍ଫାରତ୍ଵାତ୍ ସିଦ୍ଧତେଜସଃ । ପ୍ରାକାଶ୍ଯାଦ୍ ଅଣ୍ଡପାରସ୍ଯ ତମସୋ ନାତ୍ର ସମ୍ଭଵଃ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ଗଢ଼ା, ସିଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁ ଆଭା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପାରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ଧାର ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଶୂନ୍ଯତୈଵୈଷା ବହ୍ଵୀ ସୁଭଗ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଵଯସ୍ଯେଵାନୁରୂପାଯା ଅଵିଦ୍ଯାଯା ନ ସନ୍ମଯୀ
ଏହା କେବଳ ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବହୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ ଭଳି, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୟସର ଅନୁଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶତ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ମିତ ନୁହେଁ।