ଅପର୍ଯାପ୍ତଂ ହି ବାଲତ୍ଵଂ ବାଲ୍ଯଂ ପିବତି ଯୌଵନମ୍ । ଯୌଵନଂ ଚ ଜରା ପଶ୍ଚାତ୍ ପଶ୍ଯ କର୍କଶତାଂ ମିଥଃ
ଶିଶୁବୟସ୍ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବକାଳ ଏହି ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଶୋଷି ନେଇଯାଏ; ତା'ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଯୁବକାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଦେଖ, କେମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ବୟସ୍ ଏକାଉପରେ ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ଆସିଥାଏ।
ହିମାଶନିର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଜଂ ଵାତ୍ଯେଵ ଶରଦମ୍ବୁଦମ୍ । ଦେହଂ ଜରା ଜରଯତି ସରିତ୍ ତୀରତରୁଂ ଯଥା
ଯେପରି ହିମ ପଡିଲେ ପଦ୍ମ ମୁର୍ଝାଯାଏ, ବା ବାତ୍ୟା ଶରଦ୍ ମେଘକୁ ଚିଥରିଦେଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଶିରି ଦେଏ, ଯେପରି ନଦୀ ତଟର ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଏ।
ଶିଥିଲାଦୀର୍ଘସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଜରାଜୀର୍ଣକଲେଵରମ୍ । ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି କାମିନ୍ଯଃ ପୁରୁଷଂ କରଭଂ ତଥା
ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ଦେହ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ନାରୀମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ହାତୀ ଛୁଆଁ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି।
ଶ୍ଵାସାଯାସକଦର୍ଥିନ୍ଯା ଗୃହୀତେ ଜରସା ଜନେ । ପଲାଯ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି ପ୍ରଜ୍ଞା ସପତ୍ନ୍ଯେଵ ହତାଙ୍ଗନା
ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଲୋକଙ୍କୁ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅତିଷ୍ଠ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଦୂରେଇଯାଏ, ଯେପରି ହାରିଥିବା ସହପତ୍ନୀ ଘର ଛାଡି ଚାଲିଯାଏ।
ଦାସାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ ଚୈଵ ବାନ୍ଧଵାସ୍ ସୁହୃଦସ୍ ତଥା । ହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମତ୍ତକମ୍ ଇଵ ନରଂ ଵାର୍ଦ୍ଧକକମ୍ପିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦାସ, ପୁଅ, ଝିଅ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ହସନ୍ତି।
ଦୁଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞଂ ଜରଢଂ ଦୀନଂ ହୀନଂ ଗୁଣପରାକ୍ରମୈଃ । ଗୃଧ୍ରୋ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଇଵାଦୀର୍ଘଂ ଗର୍ଧୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯେତି ଵୃଦ୍ଧତାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି, ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ମନୁଷ୍ୟ, ସେଠି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏମିତି ଆସେ, ଯେପରି ଗିଧ ଏକ ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ନଜର ଦେଇ ଆସେ।
ଦୈନ୍ଯଦୋଷମଯୀ ଦୀର୍ଘା ହୃଦି ଦାହପ୍ରଦାଯିନୀ । ସର୍ଵାପଦାମ୍ ଏକସଖୀ ଵର୍ଧତେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ସ୍ପୃହା
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆଶା ଦୀର୍ଘ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଦୟକୁ ଜଳାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗତିର ଏକମାତ୍ର ସଙ୍ଗୀ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ମଯା କଷ୍ଟଂ ପରତ୍ରେତ୍ଯ୍ ଅତିଦାରୁଣମ୍ । ଅପ୍ରତୀକାରଯୋଗ୍ଯଂ ହି ଵର୍ଧତେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଭଯମ୍
ମୁଁ ପରଲୋକରେ କଣ କଷ୍ଟକର କାମ କରିବି? ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏମିତି ଭୟ ବଢ଼େ, ଯାହାକୁ କେବେ ରୋକିପାରିବା ଯାଏନାହିଁ।
କୋ ଽହଂ ଵରାକଃ କିମ୍ ଇଵ କରୋମି କଥମ୍ ଏଵ ଵା । ତିଷ୍ଠାମି ମୌନମ୍ ଏଵେତି ଦୀନତୋଦେତି ଵାର୍ଦ୍ଧକେ
ମୁଁ କିଏ, ଏତେ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ? କଣ କରୁଛି, କିପରି ରହୁଛି? ମୁଁ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଯାଏ—ଏମିତି ଦୁଃଖ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଗର୍ଧୋ ଽଭ୍ଯୁଦେତି ସୋଲ୍ଲାସମ୍ ଉପଭୋକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ହୃଦଯଂ ଦହ୍ଯତେ ନୂନଂ ଶକ୍ତିଦୌସ୍ସ୍ଥ୍ଯେନ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ
ଭୋକ ଉତ୍ସାହ ସହ ଆସେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିପାରେନି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ହୃଦୟ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳିଯାଏ।
ଜରାଜୀର୍ଣବକୀ ଯାଵତ୍ କାସକ୍ରେଙ୍କାରକାରିଣୀ । ରୌତି ରୋଗୋରଗାକୀର୍ଣା କାଯଦ୍ରୁମଶିରସ୍ସ୍ଥିତା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ଉପରେ ବୟସର ପୁରୁଣା ଏବଂ ଅଶକ୍ତ ବକଟିଏ, ଯାହା କାଶ ଓ ଖଂଖାର ଶବ୍ଦ କରେ, ରୋଗର ସାପମାନେ ଯାହାକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ଦେହର ବୃକ୍ଷର ଶିଖରରେ ବସି ଚିତ୍କାର କରେ—
ତାଵଦ୍ ଆଗତ ଏଵାଶୁ କୁତୋ ଽପି ପରିଦୃଶ୍ଯତେ । ଘନାନ୍ଧତିମିରାକାଙ୍କ୍ଷୀ ମୁନେ ମରଣକୌଶିକଃ
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ଦେହକୁ ଦୃଢ଼ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ମୃତ୍ୟୁର ପେଚା କେଉଁଠୁ ତୁରନ୍ତ ଆସୁଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ମୁନି।
ସାଯଂସନ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଜାତୈଵ ତମସ୍ ସମନୁଧାଵତି । ଜରା ଵପୁଷି ଦୃଷ୍ଟୈଵ ମୃତିଂ ସମନୁଧାଵତି
ଯେପରି ଗୋଧୂଳି ବେଳେ ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଧାଉଛି, ସେପରି ଦେହରେ ବୟସ ଦେଖାଗଲେ ମୃତ୍ୟୁ ତାହାକୁ ଧାଉଛି।
ଜରାକୁସୁମିତଂ ଦେହଦ୍ରୁମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଦୂରତଃ । ମୃତିଭୃଙ୍ଗୀ ଦ୍ରୁତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନରସ୍ଯାଯାତି ସୂତ୍ସୁକା
ଯେତେବେଳେ ଦୂରରୁ ଦେହର ବୃକ୍ଷଟି ବୟସର ଫୁଲରେ ଫୁଲିଉଠିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା ତୁରନ୍ତ ଏବଂ ଆଗ୍ରହରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସେ।
ଶୂନ୍ଯଂ ନଗରମ୍ ଆଭାତି ଭାତି ଚ୍ଛିନ୍ନଲତୋ ଦ୍ରୁମଃ । ଭାତ୍ଯ୍ ଅନାଵୃଷ୍ଟିମାନ୍ ଦେଶୋ ନ ଜରାଜର୍ଜରଂ ଵପୁଃ
ଏକ ଖାଲି ସହର ଦେଖାଯାଏ, ଶାଖା କଟା ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ବର୍ଷା ବିନା ଜମି ଦେଖାଯାଏ—କିନ୍ତୁ ବୟସରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ଦେହ କେବେ ଦେଖାଯାଏନି।
କ୍ଷଣାନ୍ ନିଗିରଣାଯୈଵ କାସକ୍ଵଣିତକାରିଣୀ । ଗୃଧ୍ରୀଵାମିଷମ୍ ଆଦତ୍ତେ ତରସୈଵ ନରଂ ଜରା
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବୟସ କାଶର ଶବ୍ଦ କରି, ଗିଧ ଯେପରି ମାଂସ ଛିଣିନେଇଥାଏ, ସେପରି ଶକ୍ତିରେ ଲୋକକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ସୋତ୍ସୁକେଵାଶୁ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଶିରସି କ୍ଷଣାତ୍ । ପ୍ରଲୁନାତି ଜରା ଦେହଂ କୁମାରୀ କୈରଵଂ ଯଥା
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଦେଖି, ଏକ କ୍ଷଣରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଧରି ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଯୁବତୀ ଜଳପଦ୍ମକୁ ଛିଣିନେଇଥାଏ।
ସୀତ୍କାରକାରିଣୀ ପାଂସୁପରୁଷା ପରିଜର୍ଜରମ୍ । ଶରୀରଂ ଶାତଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ଵାତ୍ଯେଵ ତରୁପଲ୍ଲଵମ୍
ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଧୁଳିରେ ରଫ ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ଚିରି ଦେଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦ କରେ, ଯେପରି ଝଡ଼ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଫାଟିଦିଏ।
ଜରସୋପହତୋ ଦେହୋ ଧତ୍ତେ ଜର୍ଜରତାଂ ଗତଃ । ତୁଷାରନିକରାକୀର୍ଣପରିମ୍ଲାନାମ୍ବୁଜଶ୍ରିଯମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଆଘାତରେ ଦେହ ଅସ୍ଥିର ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପୋଷ୍ଟିକା ଓ ହିମରେ ଢାକା, ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଥିବା ପଦ୍ମର ରୂପ।
ଜରାଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନୋଦିତୈଵେଯଂ ଶିରଶ୍ଶିଖରିପୃଷ୍ଠତଃ । ଵିକାସଯତି ସଂରବ୍ଧଵାତାଂ କାସକୁମୁଦ୍ଵତୀମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରରୁ ଉଦୟ ହୋଇ, ଖାସିର ତୀବ୍ର ପବନ ପରି ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା କମଳ।
ପରିପକ୍ଵଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଜରାକ୍ଷାରଵିଧୂସରମ୍ । ଶିରଃକୁଷ୍ମାଣ୍ଡକଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ପୁଂସଃ କାଲଃ କିଲେଶ୍ଵରଃ
ବୟସର ଛାୟାରେ ଧୂସର ଓ ପକ୍କ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖର ନାୟକ କାଳ ତାହାକୁ ଗିଲିଯାଏ।
ଜରାଜହ୍ନୁସୁତୋଦ୍ଯୁକ୍ତା ମୂଲାନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ନିକୃନ୍ତତି । ଶରୀରତୀରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଚଲସ୍ଯାଯୂଂଷି ସତ୍ଵରମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନଦୀକନ୍ୟା ଯମୁନାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ, ଶରୀର ଗଛର ମୂଳକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦିଏ, ଫଳରେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ।
ଜରାମାର୍ଜାରିକା ଭୁକ୍ତଯୌଵନାଖୁତଯୈଧିତା । ପରମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ଶରୀରାମିଷଗର୍ଧିନୀ
ବୟସ୍କୁ ଦେହର ମାଂସ ପାଇଁ ଲାଲସା ଥାଏ, ଏହା ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଖାଇ ଦେଇ, ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ଭଡ଼ାଇ, ଶରୀରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଆସି ପହଞ୍ଚେ ।
କାଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନାମଙ୍ଗଲକରୀ ତଥା । ଯଥା ଜରାକ୍ରୋଶକରୀ ଦେହଜଙ୍ଗଲଜମ୍ବୁକୀ
ଏହି ସଂସାରରେ ବୟସ୍ ଭଳି ଅଶୁଭ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହର ଜଙ୍ଗଲର ଶିଆଳ ଭଳି, ଏହା କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଚିତ୍କାର କରେ ।
କାସଶ୍ଵାସସସୀତ୍କାରା ଦୁଃଖଧୂମତମୋମଯୀ । ଜରାଜ୍ଵାଲା ଜ୍ଵଲତ୍ଯ୍ ଏଷା ଯଯାସୌ ଦଗ୍ଧ ଏଵ ହି
କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ, ଦୁଃଖର ଧୂଆଁ ଓ ଅନ୍ଧକାର ସହିତ—ଏହି ବୟସ୍ର ଅଗ୍ନି ଜଳିଉଠେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ ।
ଜରସା ଵକ୍ରତାମ୍ ଏତି ଶୁକ୍ଲାଵଯଵପଲ୍ଲଵା । ତାତ ତନ୍ଵୀ ତନୁର୍ ନୄଣାଂ ଲତା ପୁଷ୍ପାନତା ଯଥା
ବୟସ୍ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ତରୁଣ ଓ ଧଳା ଦେହ ମୋଡ଼ିଯାଏ, ପ୍ରିୟ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବେଳ ଯେପରି ନମିଯାଏ ।
ଜରାକର୍ପୂରଧଵଲଂ ଦେହକର୍ପୂରପାଦପମ୍ । ମୁନେ ମରଣମାତଙ୍ଗୋ ନୂନମ୍ ଉଦ୍ଧରତି କ୍ଷଣାତ୍
ବୟସ୍ର କର୍ପୂର ଭଳି ଧଳା ଦେହକୁ, ମୁନି, ମୃତ୍ୟୁର ହାତୀ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ ।
ମରଣସ୍ଯ ମୁନେ ରାଜ୍ଞୋ ଜରାଧଵଲଚାମରା । ଆଗଚ୍ଛତୋ ଽଗ୍ରେ ନିର୍ଯାତି ସ୍ଵାଧିଵ୍ଯାଧିପତାକିନୀ
ମୃତ୍ୟୁ ରାଜା, ମୁନି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବୟସ୍ର ଧଳା ଚାମର ଆଗରେ ଚାଲେ, ଓ ରୋଗର ପତାକା ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା କରେ ।
ନ ଜିତାଶ୍ ଶତ୍ରୁଭିସ୍ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଯେ ନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଦ୍ରିକୋଟଯଃ । ତେ ଜରାଜୀର୍ଣରାକ୍ଷସ୍ଯା ପଶ୍ଯାଶୁ ଵିଜିତା ମୁନେ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତ ହେବାକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଯାଁଠାରେ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନାମକ ରାକ୍ଷସୀ ଦ୍ୱାରା କେତେ ଶୀଘ୍ର ହରାଯାଆନ୍ତି, ମୁନି।
ଜରାତୁଷାରଧଵଲେ ଶରୀରସଦନାନ୍ତରେ । ଶକ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷଶିଶଵସ୍ ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ନ ମନାଗ୍ ଅପି
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ହିମରେ ଧଳା ହୋଇଥିବା ଏହି ଶରୀର ଗୃହରେ, ଆଖିର ପୁପିଲ୍ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ଚଳିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ।