ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ତ୍ରିଜଗନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣୋତ୍ପାଦ୍ଯ ଧତ୍ତେ ଗ୍ରାସୀକରୋତି ଚ
ଦେଖାଯିବାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ତିନିଟି ବଡ଼ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ରଖିଥାଏ ଏବଂ ପରେ ଗଳିଯାଏ।
ମୁହୂର୍ତୋ ଵତ୍ସରଶ୍ରେଣୀ ଲଵଣସ୍ଯାନଯା କୃତା । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ନିର୍ମିତା
ଏହାର କ୍ରିୟାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନେକ ବର୍ଷର ଶୃଙ୍ଖଳା ହୋଇଯାଏ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ରାତି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ଵିଯୋଗିନାମ୍ ଅଥାନ୍ଯେଷାଂ କାନ୍ତାଵିରହଶାଲିନାମ୍ । ରାତ୍ରିର୍ ଵତ୍ସରଵଦ୍ ଦୀର୍ଘା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦତଃ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ବିରହର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ରାତି ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଖିତସ୍ଯାଲ୍ପତାମ୍ ଏତି ଦୁଃଖିତସ୍ଯୈତି ଦୀର୍ଘତାମ୍ । କାଲୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵିପର୍ଯାସୈକଶାଲିନା
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସମୟ ଅତି ଛୋଟ ଲାଗେ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠି ସମୟ ଅତି ଲମ୍ବା ଲାଗେ। ଏହି ପ୍ରଭାବରେ, ସମୟର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି — ଭିନ୍ନତା।
ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ କର୍ତୃତୈତାସୁ ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଦୀପସ୍ଯାଲୋକକାର୍ଯାଣାଂ ଯଥା ତଦ୍ଵନ୍ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ରରେ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦୀପର ଆଲୋକ ଦେବା ପରି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ଏହା କିଛି କରେନି।
ସନିତମ୍ବସ୍ତନା ଚିତ୍ରେ ନ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମିଣୀ ଯଥା । ତଥୈଵାକାରଧୀରେଯଂ କର୍ତୁଂ ଯୋଗ୍ଯା ନ କିଞ୍ଚନ
ଚିତ୍ରରେ ନିତମ୍ବ ଓ ଷ୍ଟନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ନାରୀ ନୁହେଁ, ନାରୀର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମନୋରାଜ୍ଯମ୍ ଇଵାକାରଭାସ୍ଵରା ସତ୍ଯଵର୍ଜିତା । ସହସ୍ରଶତଶାଖାପି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରମାର୍ଥତଃ
ମନରେ ଭାବିଥିବା ରାଜ୍ୟ ପରି, ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଚମକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ହଜାର ଶାଖା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନୁହେଁ।
ଅରଣ୍ଯେ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ମିଥ୍ଯୈଵାଡମ୍ବରାନ୍ଵିତା । ଵିଡମ୍ବଯତି ତାନ୍ ମୁଗ୍ଧମୃଗାନ୍ ଏଵ ନ ମାନୁଷାନ୍
ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି, ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଚମକ ଲାଗିଥିବା ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମିତ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଠକାଏ, ମାନବମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ଫେନମାଲେଵ ସଞ୍ଜାତଧ୍ଵସ୍ତା ଵିଚ୍ଛେଦଵର୍ଜିତା । ଜଡୈଵ ଚଞ୍ଚଲାକାରା ଗୃହ୍ଯମାନା ନ କିଞ୍ଚନ
ଫେନ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିଭାଗ ନାହିଁ; ଏହା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଯଦିଓ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଧରିଲେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ଅନନ୍ଯା ଚେତନସ୍ଯାପି ନୂନମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ଚ ସ୍ଥିତା । କ୍ରିମିତନ୍ତୁର୍ ଇଵାଦୀର୍ଘା ଜଡୈଵାପ୍ଯ୍ ଅଜଡାଶ୍ରିତା
ଚେତନା ସହିତ ଏହା ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ନିଶ୍ଚୟ ଭିନ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ; କ୍ରିମିର ଛୋଟ ତନ୍ତୁ ପରି, ଏହା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ଅନିଷ୍କ୍ରିୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ।
କଲୁଷୋଡ୍ଡାମରକାରା ରଜଃପ୍ରସରଧୂସରା । ଚଲା କଲ୍ପାନ୍ତଵାତ୍ଯେଵ ସ୍ଵାକ୍ରାନ୍ତଭୁଵନାନ୍ତରା
ଏହା ଅପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାରି ଆକାରରେ, ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଧୂସରିତ; ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଝଡ଼, ନିଜ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ।
ଧୂମାଲୀଵାଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନା ଦାହସ୍ଵେଦପ୍ରଦାଯିନୀ । ଗର୍ଭୀକୃତରସାକ୍ରମ୍ଯ ଜଗନ୍ତି ପରିଵର୍ତତେ
ଧୂଆଁର ଲାଗି ଗା ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ପରି, ଜଳିବା ଓ ଘମ ଆସିବାକୁ ଦେଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରସକୁ ଗର୍ଭରେ ନେଇ, ଏଠିଠୁ ଉଠି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।
ଧାରା ଜଲଧରସ୍ଯେଵ ସୁଦୀର୍ଘା ଜଡନିର୍ମିତା । ଅସାରସଙ୍ଘାତଦୃଢରଜ୍ଜୁସ୍ ତୃଣଗଣୈର୍ ଇଵ
ବର୍ଷା ମେଘର ଧାରା ପରି, ଦୀର୍ଘ ଓ ଜଡତାରେ ତିଆରି, ତାଙ୍କର ରସି ଅସାର ଗୁଛରେ ଦୃଢ଼, ଘାସର ପତ୍ର ଦେଇ ଗଠିତ ରସି ପରି।
ତରଙ୍ଗୋତ୍ପଲମାଲେଵ କଲ୍ପନାମାତ୍ରଵର୍ଣିତା । ମୃଣାଲୀଵ ବହୁଚ୍ଛିଦ୍ରା ପଙ୍କପ୍ରୌଢା ଜଡାତ୍ମିକା
ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପରି କଳ୍ପନାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ବହୁ ଫୋକା ଭରି, କେଳା ମାଟିରେ ଭରି, ଜଡତାରେ ତିଆରି।
ଜ୍ଵାଲେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵୃଦ୍ଧିତତ୍ପରା ନ ଚ ଵର୍ଧତେ । ଵିଷାସ୍ଵାଦ ଇଵାପାତମଧୁରାନ୍ତେ ସୁଦାରୁଣା
ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ; ବିଷର ସ୍ୱାଦ ପରି ଆରମ୍ଭରେ ମିଠା, ଶେଷରେ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ନଷ୍ଟା ଦୀପଶିଖେଵୈଷା ନ ଜାନେ କ୍ଵେହ ଗଚ୍ଛତି । ମିହିକେଵାଗ୍ରଦୃଷ୍ଟାପି ଗୃହ୍ଯମାଣା ନ କିଞ୍ଚନ
ସେ ହେଲେ ଦୀପର ଶିଖା ଭଳି ହରାଇଯାଉଛି; ମୁଁ ଜାଣିନି କେଉଁଠି ଯାଉଛି। ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ମିଷ୍ଟ ଭଳି, ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିଛି ମିଳେନି।
ପାଂସୁମୁଷ୍ଟିର୍ ଇଵାସ୍ତୀର୍ଯ ପ୍ରେକ୍ଷିତା ପାରମାଣଵୀ । ଆକାଶନୀଲିମେଵୈଷା ନିର୍ନିମିତ୍ତୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଧୁଳିର ମୁଠି ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହେଇ, ସେ ଅଣୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି; ଆକାଶର ଧୂସରତା ଭଳି, କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରମୋହଵଜ୍ ଜାତା ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଵିହିତଭ୍ରମା । ଯଥା ନୌଯାଯିନସ୍ ସ୍ଥାଣୁସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଇହୋତ୍ଥିତା
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି, ସ୍ୱପ୍ନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଚଳିତ ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଚଳ ବସ୍ତୁକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ପରି, ସେ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ଦୀର୍ଘକାଲମ୍ ଇଵାକୁଲୈଃ । ଜନୈର୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୀର୍ଘସ୍ ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଚିତ୍ତକୁ ଅପହତ କରିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ମନୋଜ୍ଞମ୍ ଅପି ସତ୍ଯଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦ୍ ଅସତ୍ତଯା । ଅମନୋଜ୍ଞମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସଚ୍ ଚ ସତ୍ତଯା
ମନୋହର ଏବଂ ସତ୍ୟ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ସେଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଅମନୋହର ଓ ଅସତ୍ୟ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅନଯୋପହତେ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ମିଂଶ୍ ଚିତ୍ରାଶ୍ ଚେତସି ଵିଭ୍ରମାଃ । ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତେ ତରଙ୍ଗାସ୍ ତୋଯଧେର୍ ଇଵ
ଏପରି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏହାର ଭିତରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇ, ଆସି ଯାଏ ଏବଂ ହେଉଛି ନଷ୍ଟ, ଏହା ସମୁଦ୍ରର ତଳେ ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ଆସି ଯାଏ ଯେପରି।
ପଦାର୍ଥରଥମ୍ ଆରୂଢା ଭାଵନୈଷା ବଲାନ୍ଵିତା । ଆକ୍ରାମତି ମନଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିହଗଂ ଵାଗୁରା ଯଥା
ଏହି କଳ୍ପନା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ବସ୍ତୁର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମନକୁ ତୁରନ୍ତ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ଷୀକୁ ଧରାଯାଏ।
କାରୁଣ୍ଯାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦମାନାକ୍ଷୀଂ ସ୍ରଵତ୍କ୍ଷୀରଲଵସ୍ତନୀମ୍ । ନଯତ୍ଯ୍ ଉଲ୍ଲାସିତାନନ୍ଦଂ ଜନନୀଂ ଗୃହିଣୀପଦମ୍
ଦୟାରୁ, ମାଆ ଯାହାର ଆଖି ଆନୁକୂଳତାରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଅମୃତ ଦୁଧ ଝରୁଥିବା ଅସ୍ଥନୀ ଅଛି, ସେ ଶିଶୁର ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ଗୃହଣୀର ଭୂମିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଵିଷୀକରୋତି ନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦସନ୍ତର୍ପିତଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ସୁଧା ସାର୍ଦ୍ରମ୍ ଅପି କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧା ବିମ୍ବମ୍ ଐନ୍ଦଵମ୍
ଅମୃତରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ଏବଂ ଭିଜା ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅତି ଏକାଉଁ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ତିନି ଜଗତକୁ ବିଷ ହେବାରେ ବିନା ଦେରି ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଉନ୍ମତ୍ତଵରଵେତାଲଵର୍ତନାରମ୍ଭସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ସ୍ଥାଣଵସ୍ ସମ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ମୂକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ଯଦ୍ ଧିଯା
ମନ ଯଦି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦୃଢ଼ ଦଣ୍ଡା ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଗଳ, ଭୂତ, ମଦ୍ୟପ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏବଂ ମନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କଥା କହିପାରନ୍ତି।
ସନ୍ଧ୍ଯାଦିଷୁ ଚ କାଲେଷୁ ଲୋଷ୍ଟପାଷାଣଭିତ୍ତଯଃ । ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ପା ଜଗତି ଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ସଂଧ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମୟରେ, ଏହି ମନର ପ୍ରଭାବରେ, ଲୋକମାନେ ମାଟି, ପଥର ଓ ଦିୱାଲରେ ସାପ ଦେଖିବାକୁ ପାରନ୍ତି।
ଏକୋ ଽପି ଦ୍ଵିତଯୋଦେତି ଯଥା ଦ୍ଵିଶଶିଦର୍ଶନେ । ଦୂରମ୍ ଅଭ୍ଯାଶତାଂ ଯାତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଽବ୍ଧିତରଣଂ ଯଥା
ଯେପରି ଏକ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦୁଇଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁରେ, କିମ୍ବା ସ୍ଵପ୍ନରେ ଦୂର ତୀରକୁ ନିକଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ଆଦୀର୍ଘଃ କ୍ଷଣତାମ୍ ଏତି କାଲସ୍ ସେଷ୍ଟା ଯଥା ନିଶା । କ୍ଷଣୋ ଵର୍ଷମ୍ ଇଵାଭାତି କାନ୍ତାଵିରହିଣାମ୍ ଇଵ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ରାତି ଶୀଘ୍ର ଗତି ହୋଇଯାଏ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ବର୍ଷ ଭଳି ଲାଗେ, ଯେପରି ପ୍ରିୟଜନ ଠାରୁ ଦୂର ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ନାମ ନ କରୋତୀଯମ୍ ଉଦ୍ଧତା । ଅସ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅକିଞ୍ଚନାଯାସ୍ ତୁ ଶକ୍ତତାଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କିଛି ନାମ ଦେଇନଥିବା କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିବା କିଛି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାଘବ, ଏହି ମନ ଯେତେବେଳେ କିଛି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହାର ଅଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ।
ସଂରୋଧଯେତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସଂଵିଦୈଵାଶୁ ସଂଵିଦମ୍ । ସଂଵିତ୍ସ୍ରୋତୋନିରୋଧେନ ଶୁଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଷା ମନୋନଦୀ
ଉଦ୍ୟମ କରି ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଇବା ଉଚିତ; ଜ୍ଞାନର ଧାରାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ଏହି ମନର ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।