ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯାପି ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସାରସୁନ୍ଦରୀ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ ସଂସ୍ଥିତାପୀହ ସର୍ଵତ୍ରୈଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; କୌଣସି ଜାଗାରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଜଡୈଵ ଚିନ୍ମଯୀଵାସାଵ୍ ଅନ୍ଯସ୍ପନ୍ଦୋପଜୀଵିନୀ । ନିମେଷମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଷ୍ଠନ୍ତୀ ସ୍ଥୈର୍ଯାଶଙ୍କାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଜଡ଼ ବସ୍ତୁଟି ଦେଖିବାକୁ ଜଣେ ସଚେତନ ମନେ ହୁଏ, ଅନ୍ୟର ଚଳନରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦୃଢତାର ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ଜ୍ଵାଲେଵ ଶୁଦ୍ଧଵର୍ଣାପି ମଷୀମଲିନକୋଟରା । ଵଲ୍ଗତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯପ୍ରସାଦେନ କ୍ଷୀଯତେ ତଦଵୀକ୍ଷିତା
ଏହା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ରଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ କଳିମା ଲୁଚିଛି। ଅନ୍ୟର ଦୟାରେ ଏହା ଝୁଲିଝୁଲି ଜାଏ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଲିଗଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆଲୋକେ ଵିମଲେ ମ୍ଲାନା ତମସ୍ଯ୍ ଅତିଵିରାଜତେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ସୁସ୍ଫାରା ନାନାଵର୍ଣଵିଲାସିନୀ
ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଏହା ମ୍ଲାନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଭରିଆ ଓ ରଙ୍ଗିନ ଲାଗେ।
ଵକ୍ରା ଵିଷମଯୀ ତନ୍ଵୀ ମୃଦ୍ଵୀ କଣ୍ଟକକର୍କଶା । ଲଲନା ଚଞ୍ଚଲା କ୍ଷୁଦ୍ଧା ତୃଷ୍ଣା ଜିହ୍ଵେଵ ଭୋଗିନଃ
ଏହା ବାଙ୍କା, ବିପଦ୍ଜନକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମୃଦୁ, ତଥାପି କାଠିନ୍ୟ ଓ କଠୋରତା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଭୁଖା ଯୁବତୀ ପରି, ସର୍ପର ଜିହ୍ବା ଭଳି ଲାଲସାରେ ତତ୍ପର।
ସ୍ଵଯଂ ଦୀପଶିଖେଵାଶୁ କ୍ଷୀଯତେ ସ୍ନେହସଙ୍କ୍ଷଯେ । ସିନ୍ଦୂରଧୂଲିଲେଖେଵ ଵିନା ରାଗଂ ନ ରଞ୍ଜତେ
ଏକ ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଦୀପ ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ସିନ୍ଦୂର ଧୂଳି ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ଚମକେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ ତାର ଚମକ ମିଳେ ନାହିଁ।
କ୍ଷଣପ୍ରକାଶା ତରଲା କୃତସଂସ୍ଥା ଜଡାଶଯେ । ମୁଗ୍ଧାନାଂ ତ୍ରାସଜନନୀ ଵକ୍ରା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଇଵୋଦିତା
ଏହା ଏକ ମିଝା ଆଲୋକ ଭଳି ଅତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ଜଡ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା, ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ବାକ୍ର ତଡିତ୍ ଭଳି ଅଚିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ନାଦ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦହତି ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଲୀଯତେ । ଲଭ୍ଯତେ ଽପି ଚ ନାନ୍ଵିଷ୍ଟା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଦ୍ ଅତିଭଙ୍ଗୁରା
ଉପକ୍ରମ କରି ଧରିଲେ ଏହା ଜଳିଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁ ନେଉନାହିଁ, ତଡିତ୍ ଭଳି ଅତି ଭଙ୍ଗୁର।
ଅପ୍ରାର୍ଥିତୈଵୋପନତା ରମଣୀଯାପ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥଦା । ଅକାଲପୁଷ୍ପମାଲେଵ ଶ୍ରେଯସେ ନାଭିନନ୍ଦିତା
ଅନାଗ୍ରହ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆସିଯାଏ; ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଅସମୟର ଫୁଲ ଭଳି ଏହା ମଙ୍ଗଳର ଲାଗି ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତୈଵାତିସୁଖାଯ ଭ୍ରମଦାଯିନୀ । ଦୁସ୍ସ୍ଵପ୍ନକଲନେଵେଯମ୍ ଅନର୍ଥାଯୈଵ ସୂତ୍ଥିତା
ପ୍ରକୃତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ଏହି ଜଗତ ଅତି ସୁଖ ଦେଇ ଭ୍ରମଣ କରାଏ, କିନ୍ତୁ ଖରାପ ସ୍ଵପ୍ନର ସୃଷ୍ଟି ପରି, ଏହା କେବଳ ଅନର୍ଥ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ପ୍ରତିଭାସଵଶାଦ୍ ଏଵ ତ୍ରିଜଗନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣୋତ୍ପାଦ୍ଯ ଧତ୍ତେ ଗ୍ରାସୀକରୋତି ଚ
ଦେଖାଯିବାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ତିନିଟି ବଡ଼ ବିଶ୍ୱକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ରଖିଥାଏ ଏବଂ ପରେ ଗଳିଯାଏ।
ମୁହୂର୍ତୋ ଵତ୍ସରଶ୍ରେଣୀ ଲଵଣସ୍ଯାନଯା କୃତା । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ନିର୍ମିତା
ଏହାର କ୍ରିୟାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନେକ ବର୍ଷର ଶୃଙ୍ଖଳା ହୋଇଯାଏ; ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ରାତି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ଵିଯୋଗିନାମ୍ ଅଥାନ୍ଯେଷାଂ କାନ୍ତାଵିରହଶାଲିନାମ୍ । ରାତ୍ରିର୍ ଵତ୍ସରଵଦ୍ ଦୀର୍ଘା ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦତଃ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ବିରହର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ରାତି ବର୍ଷ ପରି ଦୀର୍ଘ ହୋଇଯାଏ।
ସୁଖିତସ୍ଯାଲ୍ପତାମ୍ ଏତି ଦୁଃଖିତସ୍ଯୈତି ଦୀର୍ଘତାମ୍ । କାଲୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସାଦେନ ଵିପର୍ଯାସୈକଶାଲିନା
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସମୟ ଅତି ଛୋଟ ଲାଗେ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠି ସମୟ ଅତି ଲମ୍ବା ଲାଗେ। ଏହି ପ୍ରଭାବରେ, ସମୟର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି — ଭିନ୍ନତା।
ଅସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ କର୍ତୃତୈତାସୁ ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଦୀପସ୍ଯାଲୋକକାର୍ଯାଣାଂ ଯଥା ତଦ୍ଵନ୍ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାତ୍ରରେ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦୀପର ଆଲୋକ ଦେବା ପରି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ଏହା କିଛି କରେନି।
ସନିତମ୍ବସ୍ତନା ଚିତ୍ରେ ନ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମିଣୀ ଯଥା । ତଥୈଵାକାରଧୀରେଯଂ କର୍ତୁଂ ଯୋଗ୍ଯା ନ କିଞ୍ଚନ
ଚିତ୍ରରେ ନିତମ୍ବ ଓ ଷ୍ଟନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ନାରୀ ନୁହେଁ, ନାରୀର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କିଛି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମନୋରାଜ୍ଯମ୍ ଇଵାକାରଭାସ୍ଵରା ସତ୍ଯଵର୍ଜିତା । ସହସ୍ରଶତଶାଖାପି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରମାର୍ଥତଃ
ମନରେ ଭାବିଥିବା ରାଜ୍ୟ ପରି, ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଚମକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ହଜାର ଶାଖା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ନୁହେଁ।
ଅରଣ୍ଯେ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ମିଥ୍ଯୈଵାଡମ୍ବରାନ୍ଵିତା । ଵିଡମ୍ବଯତି ତାନ୍ ମୁଗ୍ଧମୃଗାନ୍ ଏଵ ନ ମାନୁଷାନ୍
ଅରଣ୍ୟରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରି, ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଚମକ ଲାଗିଥିବା ଏହା କେବଳ ଭ୍ରମିତ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଠକାଏ, ମାନବମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ଫେନମାଲେଵ ସଞ୍ଜାତଧ୍ଵସ୍ତା ଵିଚ୍ଛେଦଵର୍ଜିତା । ଜଡୈଵ ଚଞ୍ଚଲାକାରା ଗୃହ୍ଯମାନା ନ କିଞ୍ଚନ
ଫେନ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାର କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିଭାଗ ନାହିଁ; ଏହା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଯଦିଓ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଧରିଲେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ଅନନ୍ଯା ଚେତନସ୍ଯାପି ନୂନମ୍ ଅନ୍ଯେଵ ଚ ସ୍ଥିତା । କ୍ରିମିତନ୍ତୁର୍ ଇଵାଦୀର୍ଘା ଜଡୈଵାପ୍ଯ୍ ଅଜଡାଶ୍ରିତା
ଚେତନା ସହିତ ଏହା ଅନ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ନିଶ୍ଚୟ ଭିନ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ; କ୍ରିମିର ଛୋଟ ତନ୍ତୁ ପରି, ଏହା ନିଷ୍କ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ଅନିଷ୍କ୍ରିୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ।
କଲୁଷୋଡ୍ଡାମରକାରା ରଜଃପ୍ରସରଧୂସରା । ଚଲା କଲ୍ପାନ୍ତଵାତ୍ଯେଵ ସ୍ଵାକ୍ରାନ୍ତଭୁଵନାନ୍ତରା
ଏହା ଅପବିତ୍ର ଓ ଅହଂକାରି ଆକାରରେ, ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଧୂସରିତ; ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଝଡ଼, ନିଜ ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ।
ଧୂମାଲୀଵାଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନା ଦାହସ୍ଵେଦପ୍ରଦାଯିନୀ । ଗର୍ଭୀକୃତରସାକ୍ରମ୍ଯ ଜଗନ୍ତି ପରିଵର୍ତତେ
ଧୂଆଁର ଲାଗି ଗା ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ପରି, ଜଳିବା ଓ ଘମ ଆସିବାକୁ ଦେଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରସକୁ ଗର୍ଭରେ ନେଇ, ଏଠିଠୁ ଉଠି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।
ଧାରା ଜଲଧରସ୍ଯେଵ ସୁଦୀର୍ଘା ଜଡନିର୍ମିତା । ଅସାରସଙ୍ଘାତଦୃଢରଜ୍ଜୁସ୍ ତୃଣଗଣୈର୍ ଇଵ
ବର୍ଷା ମେଘର ଧାରା ପରି, ଦୀର୍ଘ ଓ ଜଡତାରେ ତିଆରି, ତାଙ୍କର ରସି ଅସାର ଗୁଛରେ ଦୃଢ଼, ଘାସର ପତ୍ର ଦେଇ ଗଠିତ ରସି ପରି।
ତରଙ୍ଗୋତ୍ପଲମାଲେଵ କଲ୍ପନାମାତ୍ରଵର୍ଣିତା । ମୃଣାଲୀଵ ବହୁଚ୍ଛିଦ୍ରା ପଙ୍କପ୍ରୌଢା ଜଡାତ୍ମିକା
ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପରି କଳ୍ପନାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ ପରି ବହୁ ଫୋକା ଭରି, କେଳା ମାଟିରେ ଭରି, ଜଡତାରେ ତିଆରି।
ଜ୍ଵାଲେଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵୃଦ୍ଧିତତ୍ପରା ନ ଚ ଵର୍ଧତେ । ଵିଷାସ୍ଵାଦ ଇଵାପାତମଧୁରାନ୍ତେ ସୁଦାରୁଣା
ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ; ବିଷର ସ୍ୱାଦ ପରି ଆରମ୍ଭରେ ମିଠା, ଶେଷରେ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ନଷ୍ଟା ଦୀପଶିଖେଵୈଷା ନ ଜାନେ କ୍ଵେହ ଗଚ୍ଛତି । ମିହିକେଵାଗ୍ରଦୃଷ୍ଟାପି ଗୃହ୍ଯମାଣା ନ କିଞ୍ଚନ
ସେ ହେଲେ ଦୀପର ଶିଖା ଭଳି ହରାଇଯାଉଛି; ମୁଁ ଜାଣିନି କେଉଁଠି ଯାଉଛି। ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ ମିଷ୍ଟ ଭଳି, ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ କିଛି ମିଳେନି।
ପାଂସୁମୁଷ୍ଟିର୍ ଇଵାସ୍ତୀର୍ଯ ପ୍ରେକ୍ଷିତା ପାରମାଣଵୀ । ଆକାଶନୀଲିମେଵୈଷା ନିର୍ନିମିତ୍ତୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଧୁଳିର ମୁଠି ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହେଇ, ସେ ଅଣୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି; ଆକାଶର ଧୂସରତା ଭଳି, କୌଣସି କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରମୋହଵଜ୍ ଜାତା ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଵିହିତଭ୍ରମା । ଯଥା ନୌଯାଯିନସ୍ ସ୍ଥାଣୁସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତଦ୍ଵଦ୍ ଇହୋତ୍ଥିତା
ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି, ସ୍ୱପ୍ନର ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ଚଳିତ ନୌକାରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଚଳ ବସ୍ତୁକୁ ଚଳିତ ଭାବେ ଦେଖିଥିବା ପରି, ସେ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଅନଯୋପହତେ ଚିତ୍ତେ ଦୀର୍ଘକାଲମ୍ ଇଵାକୁଲୈଃ । ଜନୈର୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଦୀର୍ଘସ୍ ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମଃ
ଏହି ଭ୍ରମ ଚିତ୍ତକୁ ଅପହତ କରିଲେ, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ସଂସାରର ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ମନୋଜ୍ଞମ୍ ଅପି ସତ୍ଯଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦ୍ ଅସତ୍ତଯା । ଅମନୋଜ୍ଞମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସଚ୍ ଚ ସତ୍ତଯା
ମନୋହର ଏବଂ ସତ୍ୟ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ସେଗୁଡିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି, ଅମନୋହର ଓ ଅସତ୍ୟ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ କେବେ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।