ଅଭାଵନଂ ଭାଵନାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତାଵାନ୍ ଭାଵନାକ୍ଷଯଃ । ଏଷ ଏଵ ମନୋନାଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାନାଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଭାବନା ନ କରିବା ହେଉଛି ଭାବନାର ଶେଷ; ଏହା ମନର ଶୋଷଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ରାସଂଵେଦନଂ ଵରମ୍ । ଅସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ନିର୍ଵାଣଂ ଦୁଃଖଂ ସଂଵେଦନାଦ୍ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଠି ଅନୁଭବ ନହେବା ଭଲ; ଅନୁଭବ ନଥିବା ମୁକ୍ତି, ଅନୁଭବ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ସ୍ଵେନୈଵ ତତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୁଂସସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କ୍ଷଣାତ୍ । ଭାଵସ୍ଯାଭାଵନଂ ଭୂତ୍ଯୈ ତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଆହରେତ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାଇପାରେ; ଭାବନା ନଥିଲେ ଭଲ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଗାଦଯୋ ଯେ ମନସେପ୍ସିତାସ୍ ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୈଵ ତାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଵସ୍ତୁଭୂତାନ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦାସ୍ଥାଙ୍କୁରମ୍ ଅସ୍ତବୀଜଂ ମା ହର୍ଷଶୋକୌ ସମୁପୈଷି ତୃପ୍ତଃ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ, ସେଗୁଡିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାର ମୂଳ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି, ମନରେ ଅନ୍ତଃଶୂନ୍ୟତା ଆଣିଲେ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ।
ଏଷା ହି ଵାସନା ନିତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଦ୍ ଉତ୍ଥିତା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଭ୍ରାନ୍ତିଵତ୍ ତେନ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ରାଘଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଆଦତ ସଦା ଅସତ୍ୟରୁ ଉପଜେ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ନଷ୍ଟପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାମ୍ନୈଵାଙ୍ଗୀକୃତାଭାଵା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ସା କୁତଃ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ଅଛି, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହାକୁ କେବଳ ନାମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ଅଛି?
ମା ଭଵାଜ୍ଞୋ ଭଵ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମ ଵିଚାରଯ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେନ୍ଦୁର୍ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଖେ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମୁଧା
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନ ହେବାନି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେବା; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କର, ରାମ। ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ; ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁ ଵା । ଊର୍ମିମାଲିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଵାରିପୂରାଦ୍ ଋତେ ଯଥା
ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା, କିଛି ଅସଲି କିମ୍ବା ନକଲି ବସ୍ତୁ ଅଛିନାହିଁ; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେହିପରି।
ସ୍ଵଵିକଲ୍ପକୃତାନ୍ ଏତାନ୍ ଭାଵାଭାଵାନ୍ ଅସନ୍ମଯାନ୍ । ନିତ୍ଯେ ତତେ ସିତେ ଶୁଦ୍ଧେ ମା ସମାରୋପଯାତ୍ମନି
ତୁମର ଆପଣ ଭାବନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ଅସଲି ଅଛି-ନାହିଁ ଭାବକୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ୍ର, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ନାସି କର୍ତା କିମ୍ ଏତାସୁ କ୍ରିଯାସୁ ମମତା ତଵ । ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ହି କିଂ କେନ କ୍ରିଯତେ କଥମ୍
ତୁମେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକରେ ତୁମର କିଛି ଅଧିକାର କିପରି? ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛିବାବେଳେ, କିଏ କଣ କରେ, କିପରି କରେ—ଏହାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ମା ଚାକର୍ତା ଭଵ ପ୍ରାଜ୍ଞ କିମ୍ ଅକର୍ତୃତଯେହ ତେ । ସାଧ୍ଯଂ ସାଧ୍ଯମ୍ ଉପାଦେଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵାନଘ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ ନକରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ନ କରିବାରେ ତୁମର କଣ ଉପକାର? ଯାହା କରିବା ଦରକାର, ସେଥିରେ ଲାଗିପଡ଼; ତେଣୁ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ରଖ, ଦୋଷ ନ ହେବ।
କର୍ତା ସଂସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଭଵାକର୍ତା ରଘୂଦ୍ଵହ । ଅସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଅକର୍ତାପି କର୍ତୃଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ କୁରୁ
ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ; ତଥାପି ଅସକ୍ତ ଥିବାରୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଅସକ୍ତ ଥିବାରୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ନକରିଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା ପରି ବ୍ୟବହାର କର।
ସତ୍ଯଂ ଚେତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଉପାଦେଯଂ ମିଥ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ ଧେଯମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଉପାଦେଯୈକସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଯୁକ୍ତା ସକ୍ତିର୍ ହି କର୍ମଣି
ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ମିଥ୍ୟା, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମାତ୍ର ଆସକ୍ତି ଭଲ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍।
ଯତ୍ରେନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଅଖିଲଂ ମାଯାମଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁକମ୍ । ତତ୍ର କାସ୍ ତାଃ କଥଂ ରାମ ହେଯୋପାଦେଯଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଯେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ମାୟାର ଖେଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ, ରାମା, ସେଠି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ଭାବନା କେମିତି ଆସିପାରିବ ?
ସଂସାରବୀଜକଣିକା ଯୈଷାଵିଦ୍ଯା ରଘୂଦ୍ଵହ । ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ସତୀଵ ସ୍ଫାରତାଂ ଗତା
ରଘୁବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାମା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସଂସାରର ଛୋଟ ମୁଞ୍ଜି, ଏହା ତଥାପି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
ଯେଯମ୍ ଆଭୋଗିନିସ୍ସାରସଂସାରାରମ୍ଭଚକ୍ରିକା । ଵିଜ୍ଞେଯା ଵାସନୈଷା ସା ଚୈତସୀ ମୋହଦାଯିନୀ
ଏହି ଭୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସଂସାରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରକୁ ବାସନା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏହା ମନରେ ଥାଏ ଏବଂ ମୋହ ଦେଇଥାଏ ।
ଚାରୁଵଂଶଲତେଵାନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯନିସ୍ସାରକୋଟରା । ସରିତ୍ତରଙ୍ଗମାଲେଵ ନ ଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଵିନଶ୍ଵରୀ
ସୁନ୍ଦର ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଖାଲି ଏବଂ ଫଳହୀନ ଗୁହା ଥାଏ, କିମ୍ବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି କେବେ ବି ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ।
ଗୃହ୍ଯମାଣାପି ହସ୍ତେନ ଗ୍ରହୀତୁଂ ନୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ । ମୃଦ୍ଵ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ନିର୍ଝରୋର୍ମିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତା
ହାତରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଧରିପାରିବା ଯାଏନି; ଏହା ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାର ଆଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଝରଣାର ତରଙ୍ଗ ଉଠିବା ପରି।
ଦୃଶ୍ଯତେ ପ୍ରକଟାଭାସା ସଦର୍ଥେ ନୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ତରଙ୍ଗିଣୀ ତରଙ୍ଗାଭାସ୍ଵ୍ ଆକାରପରିନିଷ୍ଠିତା
ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି କାମରେ ଆସେନି; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ତରଙ୍ଗ ଆକାରରେ ଏହା ଅଟୁଟ୍ ଅଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵକ୍ରା କ୍ଵଚିଦ୍ ଋଜ୍ଵୀ ଦୀର୍ଘା ଖର୍ଵା ସ୍ଥିରା ଚଲା । ଯତ୍ପ୍ରସାଦୋଦ୍ଭଵା ତସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରେକମ୍ ଉପାଗତା
କେବେ ହେଉଛି ବାକ୍ର, କେବେ ସିଧା, କେବେ ଲମ୍ବା, କେବେ ଛୋଟ, କେବେ ନିଶ୍ଚଳ, କେବେ ଚଞ୍ଚଳ; ଏହା ନିଜ ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯାପି ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଽସାରସୁନ୍ଦରୀ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ ସଂସ୍ଥିତାପୀହ ସର୍ଵତ୍ରୈଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; କୌଣସି ଜାଗାରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଜଡୈଵ ଚିନ୍ମଯୀଵାସାଵ୍ ଅନ୍ଯସ୍ପନ୍ଦୋପଜୀଵିନୀ । ନିମେଷମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିଷ୍ଠନ୍ତୀ ସ୍ଥୈର୍ଯାଶଙ୍କାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ଜଡ଼ ବସ୍ତୁଟି ଦେଖିବାକୁ ଜଣେ ସଚେତନ ମନେ ହୁଏ, ଅନ୍ୟର ଚଳନରେ ଏହା ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହିପାରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଦୃଢତାର ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ।
ଜ୍ଵାଲେଵ ଶୁଦ୍ଧଵର୍ଣାପି ମଷୀମଲିନକୋଟରା । ଵଲ୍ଗତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯପ୍ରସାଦେନ କ୍ଷୀଯତେ ତଦଵୀକ୍ଷିତା
ଏହା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, ରଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ କଳିମା ଲୁଚିଛି। ଅନ୍ୟର ଦୟାରେ ଏହା ଝୁଲିଝୁଲି ଜାଏ, ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଓଲିଗଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆଲୋକେ ଵିମଲେ ମ୍ଲାନା ତମସ୍ଯ୍ ଅତିଵିରାଜତେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ସୁସ୍ଫାରା ନାନାଵର୍ଣଵିଲାସିନୀ
ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଏହା ମ୍ଲାନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧାରରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଭରିଆ ଓ ରଙ୍ଗିନ ଲାଗେ।
ଵକ୍ରା ଵିଷମଯୀ ତନ୍ଵୀ ମୃଦ୍ଵୀ କଣ୍ଟକକର୍କଶା । ଲଲନା ଚଞ୍ଚଲା କ୍ଷୁଦ୍ଧା ତୃଷ୍ଣା ଜିହ୍ଵେଵ ଭୋଗିନଃ
ଏହା ବାଙ୍କା, ବିପଦ୍ଜନକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମୃଦୁ, ତଥାପି କାଠିନ୍ୟ ଓ କଠୋରତା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଭୁଖା ଯୁବତୀ ପରି, ସର୍ପର ଜିହ୍ବା ଭଳି ଲାଲସାରେ ତତ୍ପର।
ସ୍ଵଯଂ ଦୀପଶିଖେଵାଶୁ କ୍ଷୀଯତେ ସ୍ନେହସଙ୍କ୍ଷଯେ । ସିନ୍ଦୂରଧୂଲିଲେଖେଵ ଵିନା ରାଗଂ ନ ରଞ୍ଜତେ
ଏକ ଦୀପର ତେଲ ଶେଷ ହେଲେ ଯେପରି ଦୀପ ଶୀଘ୍ର ନିଶ୍ୱାସ ହୋଇଯାଏ, କିମ୍ବା ସିନ୍ଦୂର ଧୂଳି ରଙ୍ଗ ନଥିଲେ ଚମକେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ ତାର ଚମକ ମିଳେ ନାହିଁ।
କ୍ଷଣପ୍ରକାଶା ତରଲା କୃତସଂସ୍ଥା ଜଡାଶଯେ । ମୁଗ୍ଧାନାଂ ତ୍ରାସଜନନୀ ଵକ୍ରା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଇଵୋଦିତା
ଏହା ଏକ ମିଝା ଆଲୋକ ଭଳି ଅତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ, ଜଡ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା, ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ବାକ୍ର ତଡିତ୍ ଭଳି ଅଚିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ନାଦ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦହତି ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଲୀଯତେ । ଲଭ୍ଯତେ ଽପି ଚ ନାନ୍ଵିଷ୍ଟା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଦ୍ ଅତିଭଙ୍ଗୁରା
ଉପକ୍ରମ କରି ଧରିଲେ ଏହା ଜଳିଯାଏ, ପୁନିପୁନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚାହିଁ ନେଉନାହିଁ, ତଡିତ୍ ଭଳି ଅତି ଭଙ୍ଗୁର।
ଅପ୍ରାର୍ଥିତୈଵୋପନତା ରମଣୀଯାପ୍ଯ୍ ଅନର୍ଥଦା । ଅକାଲପୁଷ୍ପମାଲେଵ ଶ୍ରେଯସେ ନାଭିନନ୍ଦିତା
ଅନାଗ୍ରହ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଆସିଯାଏ; ସୁନ୍ଦର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଅସମୟର ଫୁଲ ଭଳି ଏହା ମଙ୍ଗଳର ଲାଗି ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇନାହିଁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତୈଵାତିସୁଖାଯ ଭ୍ରମଦାଯିନୀ । ଦୁସ୍ସ୍ଵପ୍ନକଲନେଵେଯମ୍ ଅନର୍ଥାଯୈଵ ସୂତ୍ଥିତା
ପ୍ରକୃତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ଏହି ଜଗତ ଅତି ସୁଖ ଦେଇ ଭ୍ରମଣ କରାଏ, କିନ୍ତୁ ଖରାପ ସ୍ଵପ୍ନର ସୃଷ୍ଟି ପରି, ଏହା କେବଳ ଅନର୍ଥ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।