ଜାଡ୍ଯାନୁସନ୍ଧାନହୃତଂ ଜାଡ୍ଯାତ୍ମକତଯେଦ୍ଧଯା । ଚେତୋ ଜଡତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶେନ ହି
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଜଡତାରେ ଲିନ ହୁଏ ଓ ଅଜଡତାକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଅଜଡ ହୁଏ।
ଵିଵେକୈକାନୁସନ୍ଧାନାଚ୍ ଚିଦଂଶାତ୍ମତଯା ମନଃ । ଚିତୈକତାମ୍ ଉପାଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ ଓ ଚେତନାର ଭାଗକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଉଛି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପଦେ ମନଃ । ପାତ୍ଯତେ ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଲୋହିତମ୍
ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସରେ, ମନକୁ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଏହା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ।
ଅତଃ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚେତସା । ଵିଶୋକଂ ପଦମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରାଶଙ୍କସ୍ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ସେହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜ ଚେତନାରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହେଇ ରୁହ।
ଭଵଭାଵନଯା ଭଗ୍ନଂ ମନସୈଵ ନ ଚେନ୍ ମନଃ । ବଲାଦ୍ ଉତ୍ତାର୍ଯତେ ରାମ ତଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ନେତରଃ
ଯଦି ଏହି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇପାରିବା ନାହିଁ, ରାମ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ମନ ଏଵ ସମର୍ଥଂ ଵୈ ମନସୋ ଦୃଢନିଗ୍ରହେ । ଅରାଜା କସ୍ ସମର୍ଥସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଞୋ ରାଘଵ ନିଗ୍ରହେ
ମନ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ରାଘବ, ରାଜାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା।
ତୃଷ୍ଣାଗ୍ରାହଗୃହୀତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵରଂହସି । ଆଵର୍ତୈର୍ ଉହ୍ଯମାନାନାଂ ଦୂରଂ ସ୍ଵମନ ଏଵ ନୌଃ
ତୃଷ୍ଣାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଉଠାଉଠି ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜ ମନ ହିଁ ଦୂରକୁ ନେଇଯିବା ନୌକା।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶଂ ପରମବନ୍ଧନମ୍ । ଉନ୍ମୋଚିତୋ ନ ଯେନାତ୍ମା ନାସାଵ୍ ଅନ୍ଯେନ ମୋକ୍ଷ୍ଯତେ
ମନରେ ଥିବା ମନର ଜାଲ, ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବନ୍ଧନ; ଏହାକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା କାଟି, ନିଜେ ମୁକ୍ତି ନ କରିଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯା ଯୋଦେତି ମନୋନାମ୍ନୀ ଵାସନା ଵାସିତାନ୍ତରା । ତାଂ ତାଂ ପରିହରେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତତୋ ଽଵିଦ୍ଯାକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ଉପଜେ, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ।
ଭୋଗୌଘଵାସନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଯଜ ତ୍ଵଂ ଖେଦଵାସନାମ୍ । ଭାଵାଭାଵୌ ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସୁଖୀ ଭଵ
ଭୋଗ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ଦୁଃଖ ଆଶାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ; ତାପରେ ଭାବ ଓ ଅଭାବକୁ ଛାଡି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତିରେ ସୁଖୀ ହେବା।
ଅଭାଵନଂ ଭାଵନାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତାଵାନ୍ ଭାଵନାକ୍ଷଯଃ । ଏଷ ଏଵ ମନୋନାଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାନାଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଭାବନା ନ କରିବା ହେଉଛି ଭାବନାର ଶେଷ; ଏହା ମନର ଶୋଷଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ରାସଂଵେଦନଂ ଵରମ୍ । ଅସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ନିର୍ଵାଣଂ ଦୁଃଖଂ ସଂଵେଦନାଦ୍ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଠି ଅନୁଭବ ନହେବା ଭଲ; ଅନୁଭବ ନଥିବା ମୁକ୍ତି, ଅନୁଭବ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ସ୍ଵେନୈଵ ତତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୁଂସସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କ୍ଷଣାତ୍ । ଭାଵସ୍ଯାଭାଵନଂ ଭୂତ୍ଯୈ ତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଆହରେତ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାଇପାରେ; ଭାବନା ନଥିଲେ ଭଲ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଗାଦଯୋ ଯେ ମନସେପ୍ସିତାସ୍ ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୈଵ ତାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଵସ୍ତୁଭୂତାନ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦାସ୍ଥାଙ୍କୁରମ୍ ଅସ୍ତବୀଜଂ ମା ହର୍ଷଶୋକୌ ସମୁପୈଷି ତୃପ୍ତଃ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ, ସେଗୁଡିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାର ମୂଳ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି, ମନରେ ଅନ୍ତଃଶୂନ୍ୟତା ଆଣିଲେ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ।
ଏଷା ହି ଵାସନା ନିତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଦ୍ ଉତ୍ଥିତା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଭ୍ରାନ୍ତିଵତ୍ ତେନ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ରାଘଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଆଦତ ସଦା ଅସତ୍ୟରୁ ଉପଜେ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ନଷ୍ଟପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାମ୍ନୈଵାଙ୍ଗୀକୃତାଭାଵା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ସା କୁତଃ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ଅଛି, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହାକୁ କେବଳ ନାମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ଅଛି?
ମା ଭଵାଜ୍ଞୋ ଭଵ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମ ଵିଚାରଯ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେନ୍ଦୁର୍ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଖେ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମୁଧା
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନ ହେବାନି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେବା; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କର, ରାମ। ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ; ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁ ଵା । ଊର୍ମିମାଲିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଵାରିପୂରାଦ୍ ଋତେ ଯଥା
ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା, କିଛି ଅସଲି କିମ୍ବା ନକଲି ବସ୍ତୁ ଅଛିନାହିଁ; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେହିପରି।
ସ୍ଵଵିକଲ୍ପକୃତାନ୍ ଏତାନ୍ ଭାଵାଭାଵାନ୍ ଅସନ୍ମଯାନ୍ । ନିତ୍ଯେ ତତେ ସିତେ ଶୁଦ୍ଧେ ମା ସମାରୋପଯାତ୍ମନି
ତୁମର ଆପଣ ଭାବନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ଅସଲି ଅଛି-ନାହିଁ ଭାବକୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ୍ର, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ନାସି କର୍ତା କିମ୍ ଏତାସୁ କ୍ରିଯାସୁ ମମତା ତଵ । ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ହି କିଂ କେନ କ୍ରିଯତେ କଥମ୍
ତୁମେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକରେ ତୁମର କିଛି ଅଧିକାର କିପରି? ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛିବାବେଳେ, କିଏ କଣ କରେ, କିପରି କରେ—ଏହାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ମା ଚାକର୍ତା ଭଵ ପ୍ରାଜ୍ଞ କିମ୍ ଅକର୍ତୃତଯେହ ତେ । ସାଧ୍ଯଂ ସାଧ୍ଯମ୍ ଉପାଦେଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵାନଘ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ ନକରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ନ କରିବାରେ ତୁମର କଣ ଉପକାର? ଯାହା କରିବା ଦରକାର, ସେଥିରେ ଲାଗିପଡ଼; ତେଣୁ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ ରଖ, ଦୋଷ ନ ହେବ।
କର୍ତା ସଂସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଭଵାକର୍ତା ରଘୂଦ୍ଵହ । ଅସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଅକର୍ତାପି କର୍ତୃଵତ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ କୁରୁ
ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ; ତଥାପି ଅସକ୍ତ ଥିବାରୁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଅସକ୍ତ ଥିବାରୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ନକରିଲେ ମଧ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା ପରି ବ୍ୟବହାର କର।
ସତ୍ଯଂ ଚେତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଉପାଦେଯଂ ମିଥ୍ଯା ସ୍ଯାଦ୍ ଧେଯମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ଉପାଦେଯୈକସକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଯୁକ୍ତା ସକ୍ତିର୍ ହି କର୍ମଣି
ଯଦି କିଛି ସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯଦି ମିଥ୍ୟା, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷରେ ମାତ୍ର ଆସକ୍ତି ଭଲ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ହେବା ଉଚିତ୍।
ଯତ୍ରେନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଅଖିଲଂ ମାଯାମଯମ୍ ଅଵସ୍ତୁକମ୍ । ତତ୍ର କାସ୍ ତାଃ କଥଂ ରାମ ହେଯୋପାଦେଯଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଯେଉଁଠି ସବୁ କିଛି ମାୟାର ଖେଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ, ରାମା, ସେଠି ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ଭାବନା କେମିତି ଆସିପାରିବ ?
ସଂସାରବୀଜକଣିକା ଯୈଷାଵିଦ୍ଯା ରଘୂଦ୍ଵହ । ଏଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ସତୀଵ ସ୍ଫାରତାଂ ଗତା
ରଘୁବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାମା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସଂସାରର ଛୋଟ ମୁଞ୍ଜି, ଏହା ତଥାପି ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
ଯେଯମ୍ ଆଭୋଗିନିସ୍ସାରସଂସାରାରମ୍ଭଚକ୍ରିକା । ଵିଜ୍ଞେଯା ଵାସନୈଷା ସା ଚୈତସୀ ମୋହଦାଯିନୀ
ଏହି ଭୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସଂସାରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରକୁ ବାସନା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଏହା ମନରେ ଥାଏ ଏବଂ ମୋହ ଦେଇଥାଏ ।
ଚାରୁଵଂଶଲତେଵାନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯନିସ୍ସାରକୋଟରା । ସରିତ୍ତରଙ୍ଗମାଲେଵ ନ ଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଵିନଶ୍ଵରୀ
ସୁନ୍ଦର ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଖାଲି ଏବଂ ଫଳହୀନ ଗୁହା ଥାଏ, କିମ୍ବା ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି କେବେ ବି ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ।
ଗୃହ୍ଯମାଣାପି ହସ୍ତେନ ଗ୍ରହୀତୁଂ ନୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ । ମୃଦ୍ଵ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ନିର୍ଝରୋର୍ମିର୍ ଇଵୋତ୍ଥିତା
ହାତରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଧରିପାରିବା ଯାଏନି; ଏହା ମୃଦୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାର ଆଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଝରଣାର ତରଙ୍ଗ ଉଠିବା ପରି।
ଦୃଶ୍ଯତେ ପ୍ରକଟାଭାସା ସଦର୍ଥେ ନୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ତରଙ୍ଗିଣୀ ତରଙ୍ଗାଭାସ୍ଵ୍ ଆକାରପରିନିଷ୍ଠିତା
ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି କାମରେ ଆସେନି; ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି, ତରଙ୍ଗ ଆକାରରେ ଏହା ଅଟୁଟ୍ ଅଛି।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵକ୍ରା କ୍ଵଚିଦ୍ ଋଜ୍ଵୀ ଦୀର୍ଘା ଖର୍ଵା ସ୍ଥିରା ଚଲା । ଯତ୍ପ୍ରସାଦୋଦ୍ଭଵା ତସ୍ମାଦ୍ ଵ୍ଯତିରେକମ୍ ଉପାଗତା
କେବେ ହେଉଛି ବାକ୍ର, କେବେ ସିଧା, କେବେ ଲମ୍ବା, କେବେ ଛୋଟ, କେବେ ନିଶ୍ଚଳ, କେବେ ଚଞ୍ଚଳ; ଏହା ନିଜ ଦୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ।