କଥମ୍ ଅସ୍ଯାତିଲୋଲସ୍ଯ ଵେଗାଵେଗୈକକାରଣମ୍ । ଚଲତା ମନସୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବଲତୋ ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ଏହି ଅତି ଚଞ୍ଚଳ ମନର ଗତି, ଯାହାର କାରଣ ଏହାର ନିଜ ଗତି, କିପରି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରିବ, ମହାବ୍ରହ୍ମଣ ?
ନେହ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ମନଃ କ୍ଵଚନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ ମନୋଧର୍ମୋ ଵହ୍ନିଧର୍ମୋ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଏଠାରେ କେଉଁଠି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚଞ୍ଚଳତା ମନର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ହେଉଛି ତାପ।
ଯୈଷା ହି ଚଞ୍ଚଲା ସ୍ପନ୍ଦଶକ୍ତିଶ୍ ଚିତ୍ତତ୍ଵସଂସ୍ଥିତା । ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ମାନସୀଂ ଶକ୍ତିଂ ଜଗଦାଡମ୍ବରାତ୍ମିକାମ୍
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ଶକ୍ତି ଚେତନାରେ ବସିଛି; ଏହାକୁ ମନର ଶକ୍ତି ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଡ଼ମ୍ବରର ମୂଳ।
ସ୍ପନ୍ଦସ୍ପର୍ଶାଦ୍ ଋତେ ଵାଯୋର୍ ଯଥା ସତ୍ତୈଵ ନୋହ୍ଯତେ । ତଥାସ୍ତି ଚିତ୍ତସତ୍ତା ନୋ ଚଞ୍ଚଲସ୍ପନ୍ଦନାଦ୍ ଋତେ
ଯେପରି ବାୟୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହାର ଗତି କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ ବିନା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଗତି ବିନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ ତୁ ଚଞ୍ଚଲତାହୀନଂ ତନ୍ ମନୋ ମୃତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ଏଵ ଚ ତପଶ୍ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରସିଦ୍ଧୋ ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ସେହି ମନକୁ ମୃତ ମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୋକ୍ଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ମନୋଵିଲଯମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଶାନ୍ତିର୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ମନୋଜନନମାତ୍ରେଣ ଦୁଃଖଂ ପରମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶେଷ ହୁଏ; ମନ ଉପଜିଲେ ଦୁଃଖର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଦୁଃଖମ୍ ଉତ୍ପାଦଯତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଉତ୍ଥିତଶ୍ ଚିତ୍ତରାକ୍ଷସଃ । ସୁଖାଯାନନ୍ତଭୋଗ୍ଯାଯ ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପାତଯ
ମନର ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ତଳ ହେଲେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ; ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ପାଇଁ, ଏହାକୁ ନିମ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ତସ୍ଯ ଚଞ୍ଚଲତା ଯୈଷା ହ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ନାମ ସୋଚ୍ଯତେ । ଵାସନାପରନାମ୍ନୀ ତାଂ ଵିଚାରେଣ ଵିନାଶଯ
ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଆଦତ କୁହାଯାଏ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କର।
ଅଵିଦ୍ଯଯା ଵାସନଯା ତଯାନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତଯା । ଵିଲୀନଯା ତ୍ଯାଗଵଶାତ୍ ପରଂ ଶ୍ରେଯୋ ଽଧିଗମ୍ଯତେ
ଅବିଦ୍ୟା ଓ ଆଦତର ଶାନ୍ତି, ମନର ଶାନ୍ତି ଏବଂ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯତ୍ ତତ୍ ସଦସତୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ଯନ୍ ମଧ୍ଯଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଜାଡ୍ଯଯୋଃ । ତନ୍ ମନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ରାମ ଦ୍ଵଯଦୋଲାଯିତାକୃତି
ଯେଉଁ ଜିନିଷଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଚେତନା ଓ ଅଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ସେହି ଦ୍ୱୟରେ ଦୋଳାୟମାନ ଆକୃତିର ଯାହା, ରାମା, ଏହି ମନ ଭାବରୁ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ଜାଡ୍ଯାନୁସନ୍ଧାନହୃତଂ ଜାଡ୍ଯାତ୍ମକତଯେଦ୍ଧଯା । ଚେତୋ ଜଡତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶେନ ହି
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଜଡତାରେ ଲିନ ହୁଏ ଓ ଅଜଡତାକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ଅଜଡ ହୁଏ।
ଵିଵେକୈକାନୁସନ୍ଧାନାଚ୍ ଚିଦଂଶାତ୍ମତଯା ମନଃ । ଚିତୈକତାମ୍ ଉପାଯାତି ଦୃଢାଭ୍ଯାସଵଶାତ୍ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ ଓ ଚେତନାର ଭାଗକୁ ନିଜର ଭାବରେ ଧରି ନେଉଛି, ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଏହା ନିଶ୍ଚଳ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଉଛି।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପଦେ ମନଃ । ପାତ୍ଯତେ ତତ୍ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯାସଲୋହିତମ୍
ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦୃଢ ଅଭ୍ୟାସରେ, ମନକୁ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ଏହା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ।
ଅତଃ ପୌରୁଷମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଚେତସା । ଵିଶୋକଂ ପଦମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ନିରାଶଙ୍କସ୍ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ସେହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜ ଚେତନାରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହେଇ ରୁହ।
ଭଵଭାଵନଯା ଭଗ୍ନଂ ମନସୈଵ ନ ଚେନ୍ ମନଃ । ବଲାଦ୍ ଉତ୍ତାର୍ଯତେ ରାମ ତଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ନେତରଃ
ଯଦି ଏହି ସଂସାର ଚିନ୍ତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନକୁ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇପାରିବା ନାହିଁ, ରାମ, ତେବେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଠାଇବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ମନ ଏଵ ସମର୍ଥଂ ଵୈ ମନସୋ ଦୃଢନିଗ୍ରହେ । ଅରାଜା କସ୍ ସମର୍ଥସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ରାଜ୍ଞୋ ରାଘଵ ନିଗ୍ରହେ
ମନ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ରାଘବ, ରାଜାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ରାଜା ଛଡ଼ା।
ତୃଷ୍ଣାଗ୍ରାହଗୃହୀତାନାଂ ସଂସାରାର୍ଣଵରଂହସି । ଆଵର୍ତୈର୍ ଉହ୍ଯମାନାନାଂ ଦୂରଂ ସ୍ଵମନ ଏଵ ନୌଃ
ତୃଷ୍ଣାର ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ, ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଉଠାଉଠି ହେଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜ ମନ ହିଁ ଦୂରକୁ ନେଇଯିବା ନୌକା।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶଂ ପରମବନ୍ଧନମ୍ । ଉନ୍ମୋଚିତୋ ନ ଯେନାତ୍ମା ନାସାଵ୍ ଅନ୍ଯେନ ମୋକ୍ଷ୍ଯତେ
ମନରେ ଥିବା ମନର ଜାଲ, ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବନ୍ଧନ; ଏହାକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା କାଟି, ନିଜେ ମୁକ୍ତି ନ କରିଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯା ଯୋଦେତି ମନୋନାମ୍ନୀ ଵାସନା ଵାସିତାନ୍ତରା । ତାଂ ତାଂ ପରିହରେତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତତୋ ଽଵିଦ୍ଯାକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ମନ ନାମରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ଉପଜେ, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଇଯାଏ।
ଭୋଗୌଘଵାସନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତ୍ଯଜ ତ୍ଵଂ ଖେଦଵାସନାମ୍ । ଭାଵାଭାଵୌ ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଵିକଲ୍ପସ୍ ସୁଖୀ ଭଵ
ଭୋଗ ଆଶାକୁ ଛାଡି, ଦୁଃଖ ଆଶାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ; ତାପରେ ଭାବ ଓ ଅଭାବକୁ ଛାଡି, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତିରେ ସୁଖୀ ହେବା।
ଅଭାଵନଂ ଭାଵନାଯାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତାଵାନ୍ ଭାଵନାକ୍ଷଯଃ । ଏଷ ଏଵ ମନୋନାଶସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାନାଶ ଉଚ୍ଯତେ
ଭାବନା ନ କରିବା ହେଉଛି ଭାବନାର ଶେଷ; ଏହା ମନର ଶୋଷଣ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ନାଶ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍ ତତ୍ରାସଂଵେଦନଂ ଵରମ୍ । ଅସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତୁ ନିର୍ଵାଣଂ ଦୁଃଖଂ ସଂଵେଦନାଦ୍ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କିଛି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଠି ଅନୁଭବ ନହେବା ଭଲ; ଅନୁଭବ ନଥିବା ମୁକ୍ତି, ଅନୁଭବ ଥିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ସ୍ଵେନୈଵ ତତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୁଂସସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କ୍ଷଣାତ୍ । ଭାଵସ୍ଯାଭାଵନଂ ଭୂତ୍ଯୈ ତତ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଆହରେତ୍
ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ପାଇପାରେ; ଭାବନା ନଥିଲେ ଭଲ ହୁଏ, ତେଣୁ ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଗାଦଯୋ ଯେ ମନସେପ୍ସିତାସ୍ ତେ ବୁଦ୍ଧ୍ଵୈଵ ତାଂସ୍ ତାଂସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅଵସ୍ତୁଭୂତାନ୍ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦାସ୍ଥାଙ୍କୁରମ୍ ଅସ୍ତବୀଜଂ ମା ହର୍ଷଶୋକୌ ସମୁପୈଷି ତୃପ୍ତଃ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଗ୍ରହ ଓ ଆସକ୍ତି ଉପଜେ, ସେଗୁଡିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାର ମୂଳ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି, ମନରେ ଅନ୍ତଃଶୂନ୍ୟତା ଆଣିଲେ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ, ତୁମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ।
ଏଷା ହି ଵାସନା ନିତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଦ୍ ଉତ୍ଥିତା । ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରଭ୍ରାନ୍ତିଵତ୍ ତେନ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ରାଘଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଆଦତ ସଦା ଅସତ୍ୟରୁ ଉପଜେ; ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ, ରାଘବ।
ଅଵିଦ୍ଯାଵିଦ୍ଯମାନୈଵ ନଷ୍ଟପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାମ୍ନୈଵାଙ୍ଗୀକୃତାଭାଵା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ସା କୁତଃ
ଅଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାହା ପାଇଁ ଅଛି, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହାକୁ କେବଳ ନାମରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ତେଣୁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ଅଛି?
ମା ଭଵାଜ୍ଞୋ ଭଵ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ ରାମ ଵିଚାରଯ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେନ୍ଦୁର୍ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଖେ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ସଂଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମୁଧା
ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନ ହେବାନି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେବା; ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କର, ରାମ। ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନାହିଁ; ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ନାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵସ୍ତୁ ଵା । ଊର୍ମିମାଲିନି ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ଵାରିପୂରାଦ୍ ଋତେ ଯଥା
ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା, କିଛି ଅସଲି କିମ୍ବା ନକଲି ବସ୍ତୁ ଅଛିନାହିଁ; ବଡ଼ ତରଙ୍ଗମାଳା ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସେହିପରି।
ସ୍ଵଵିକଲ୍ପକୃତାନ୍ ଏତାନ୍ ଭାଵାଭାଵାନ୍ ଅସନ୍ମଯାନ୍ । ନିତ୍ଯେ ତତେ ସିତେ ଶୁଦ୍ଧେ ମା ସମାରୋପଯାତ୍ମନି
ତୁମର ଆପଣ ଭାବନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ଅସଲି ଅଛି-ନାହିଁ ଭାବକୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ୍ର, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରେ ଲାଗିବା ଚେଷ୍ଟା କରନି।
ନାସି କର୍ତା କିମ୍ ଏତାସୁ କ୍ରିଯାସୁ ମମତା ତଵ । ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ହି କିଂ କେନ କ୍ରିଯତେ କଥମ୍
ତୁମେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକରେ ତୁମର କିଛି ଅଧିକାର କିପରି? ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଅଛିବାବେଳେ, କିଏ କଣ କରେ, କିପରି କରେ—ଏହାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।